Trình tự phát biểu khi tranh luận tại phiên tòa hình sự?

Tranh luận tại phiên tòa hình sự là một trong những thủ tục trọng tâm, mang tính quyết định đến việc xác định sự thật khách quan của vụ án. Đây là thủ tục thể hiện rõ nhất nguyên tắc tranh tụng trong xét xử, đảm bảo quyền bào chữa của bị cáo và quyền bảo vệ lợi ích hợp pháp của các đương sự khác.

Việc hiểu rõ trình tự, đặc biệt là ai được phát biểu trước, ai phát biểu sau, và vai trò của Hội đồng xét xử (HĐXX) trong việc điều hành là vô cùng quan trọng đối với bị cáo, bị hại, và những người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan. Toàn bộ quy trình này được quy định chi tiết, tập trung tại Điều 322 Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2021 và 2025 (BLTTHS 2015).

1. Phần tranh luận tại phiên tòa hình sự diễn ra khi nào?

Phiên tòa hình sự được chia thành nhiều giai đoạn. Phần tranh luận không phải là thủ tục bắt đầu phiên tòa mà được tiến hành sau khi đã kết thúc phần xét hỏi (bao gồm việc hỏi bị cáo, bị hại, người làm chứng, giám định viên...). Điểm mốc chính thức bắt đầu phần tranh luận là ngay sau khi Kiểm sát viên (KSV) trình bày xong bản luận tội. Quy trình này được quy định liền mạch trong Bộ luật Tố tụng Hình sự:

• Điều 320 BLTTHS 2015 quy định về việc KSV trình bày "Luận tội".
• Điều 321 BLTTHS 2015 quy định về "Nội dung luận tội", trong đó KSV phân tích, đánh giá chứng cứ và đưa ra các đề nghị về tội danh, khung hình phạt, và các vấn đề khác.
• Ngay sau khi KSV kết thúc, Điều 322 BLTTHS 2015 quy định về "Tranh luận tại phiên tòa" sẽ được tiến hành.

Về bản chất, bản luận tội của KSV chính là bản cáo buộc, đặt ra các vấn đề pháp lý và thực tế cần giải quyết. Do đó, toàn bộ phần tranh luận tại Điều 322 BLTTHS 2015 được cấu trúc như một cơ chế pháp lý để bên bào chữa và các bên liên quan đưa ra lập luận "gỡ tội" hoặc phản bác lại các cáo buộc đó, làm sáng tỏ các tình tiết vụ án.

2. Trình tự phát biểu khi tranh luận được quy định ra sao

Sau khi KSV kết thúc phần luận tội, Chủ tọa phiên tòa sẽ điều hành phần tranh luận. Trình tự phát biểu (lượt trình bày đầu tiên) được ấn định rõ ràng, không phải là một trình tự ngẫu nhiên, tại Khoản 1 và Khoản 2, Điều 322 BLTTHS 2015, nhằm đảm bảo logic của việc buộc tội - gỡ tội.

Trình tự phát biểu của Kiểm sát viên: KSV là người trình bày luận tội (theo Điều 320, 321) để mở đầu cho giai đoạn tranh luận. Bản luận tội này được coi là "lượt phát biểu" đầu tiên, đặt ra các luận điểm buộc tội. Sau khi KSV trình bày luận tội xong, các bên khác sẽ bắt đầu phát biểu. Vai trò chính của KSV trong phần tranh luận sau đó là lắng nghe ý kiến của các bên và chuẩn bị cho phần đối đáp.

Trình tự phát biểu của bị cáo và người bào chữa: Ngay sau khi KSV trình bày xong luận tội và Chủ tọa điều hành. Bị cáo trình bày lời bào chữa của mình. Tiếp đó, người bào chữa (luật sư) trình bày lời bào chữa để bảo vệ bị cáo. Theo Khoản 1, Điều 322 BLTTHS 2015, sau khi người bào chữa đã trình bày xong, bị cáo có quyền được bổ sung ý kiến bào chữa.

Việc luật quy định cho bị cáo và người bào chữa được phát biểu ngay lập tức sau KSV là một đảm bảo pháp lý quan trọng cho quyền bào chữa. Điều này cho phép bên bào chữa phản bác trực tiếp các luận điểm buộc tội khi chúng vừa được KSV nêu ra, giúp HĐXX có cái nhìn đối trọng ngay lập tức, ưu tiên giải quyết xung đột cốt lõi (buộc tội - gỡ tội) của vụ án.

Trình tự phát biểu của bị hại, đương sự và người bảo vệ quyền lợi: Phát biểu sau khi bị cáo và người bào chữa đã trình bày xong phần bào chữa của họ. Bị hại, đương sự (bao gồm người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan) hoặc người đại diện của họ sẽ trình bày ý kiến. Sau đó, người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của họ (thường là luật sư của bị hại/đương sự) có quyền trình bày và bổ sung ý kiến .

Đối với các vụ án được khởi tố theo yêu cầu của bị hại (ví dụ: một số tội cố ý gây thương tích, tội hiếp dâm... theo quy định), bị hại hoặc người đại diện của họ có quyền trình bày ý kiến ngay sau khi KSV trình bày luận tội. Trong trường hợp này, thứ tự sẽ là: KSV luận tội -> Bị hại trình bày -> Bị cáo/Người bào chữa trình bày.

Để giúp các bên dễ dàng hình dung, trình tự phát biểu lượt đầu tiên tại phiên tòa hình sự có thể được tóm tắt như sau:

3. Vai trò của Chủ tọa phiên tòa trong việc điều hành tranh luận 

Chủ tọa phiên tòa đóng vai trò "cầm trịch", điều hành toàn bộ phần tranh luận, đảm bảo quy trình diễn ra đúng luật, công bằng và dân chủ, dựa trên quy định tại Khoản 5 và Khoản 6, Điều 322 BLTTHS 2015.

Quy định tại Khoản 5, Điều 322 BLTTHS 2015 (như được trích dẫn trong các nguồn) nêu rất rõ: Chủ tọa phiên tòa không được hạn chế thời gian tranh luận . Mục đích là để đảm bảo các bên, đặc biệt là KSV và người bào chữa, có đủ thời gian trình bày hết các luận điểm, luận cứ của mình, bảo vệ đầy đủ quan điểm một cách dân chủ.

Tuy nhiên, như đã đề cập, Chủ tọa có quyền (và nghĩa vụ) thực hiện các hành động sau để điều hành phiên tòa:

• Cắt những ý kiến không liên quan đến vụ án (ví dụ: trình bày hoàn cảnh cá nhân không liên quan, công kích cá nhân...) .
• Cắt những ý kiến lặp lại (ý kiến đã được người khác trình bày hoặc chính người đó đã trình bày trước đó mà không có gì mới) .
• Yêu cầu KSV phải đối đáp lại những ý kiến của người bào chữa hoặc các bên khác mà KSV chưa đối đáp .

Chủ tọa phiên tòa tuyên bố kết thúc phần tranh luận khi nhận thấy rằng tất cả những người tham gia tranh luận đã trình bày hết ý kiến và không ai yêu cầu được đối đáp thêm.

Nếu qua quá trình tranh luận (tại Điều 322) mà HĐXX phát hiện có những tình tiết của vụ án chưa được xét hỏi hoặc xét hỏi chưa đầy đủ, HĐXX phải quyết định quay trở lại phần xét hỏi. Sau khi xét hỏi bổ sung xong, luật yêu cầu phải tiếp tục tranh luận về các tình tiết vừa được làm rõ thêm đó . Điều này đảm bảo tính toàn diện, không bỏ sót tình tiết, và phán quyết cuối cùng phải dựa trên một bức tranh đầy đủ, đã qua tranh luận.

Kết luận

Trình tự phát biểu khi tranh luận tại phiên tòa hình sự là một chế định quan trọng nhằm bảo đảm cho quá trình xét xử được diễn ra khách quan, công bằng và đúng pháp luật. Những quy định chặt chẽ về vai trò phát biểu của từng chủ thể, quyền đối đáp, cũng như việc tạo điều kiện để các bên tranh luận đến cùng đã thể hiện rõ định hướng cải cách tư pháp, đề cao tranh tụng và bảo vệ quyền con người. Tranh luận được tổ chức đúng trình tự không chỉ hỗ trợ Hội đồng xét xử có cơ sở khoa học và toàn diện để đánh giá vụ án mà còn củng cố niềm tin của xã hội vào tính minh bạch của hệ thống tư pháp. 

Mọi vướng mắc pháp lý vui lòng liên hệ Luật sư tư vấn pháp luật hình sự trực tuyến qua điện thoại gọi: 1900.6162 để được đội ngũ luật sư giàu kinh nghiệm của Công ty luật Minh Khuê tư vấn, giải đáp chi tiết.Chúng tôi rất hân hạnh khi nhận được sự hợp tác của quý khách hàng. Xin chân thành cảm ơn!