Trả lời:

1. Khái niệm trưng cầu giám định trong tố tụng hình sự

Trưng cầu giám định là hoạt động tố tụng hình sự của cơ quan tiến hành tố tụng, người tiến hành tố tụng thể hiện bằng việc ra quyết định yêu cầu những người có kiến thức chuyên môn cần thiết về các lĩnh vực khoa học, kĩ thuật, công nghệ... theo quy định của pháp luật để nghiên cứu, kết luận về những vấn đề cần làm rõ trong quá trình điều tra, truy tố, xét xử vụ án hình sự.

2. Các trường hợp trưng cầu giám định

Nói chung việc trưng cầu giám định là quyền của cơ quan tiến hành tố tụng, người tiến hành tố tụng theo Bộ luật tố tụng hình sự năm 2015 khi xét thấy cần thiết phải sử dụng những kiến thức chuyên môn, chuyên ngành để làm rõ những tình tiết nào đó của vụ án.

“1. Khi thuộc một trong các trường hợp quy định tại Điều 206 của Bộ luật này hoặc khi xét thấy cần thiết thì cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng ra quyết định trưng cầu giám định”.
Trong các vụ án hình sự, trưng cầu giám định và giám định tư pháp chủ yếu tiến hành ở giai đoạn điều tra.
Trong điều tra hình sự, trưng cầu giám định là hoạt động điều tra của cơ quan có thẩm quyền, được tiến hành theo trình tự, thủ tục do pháp luật tố tụng hình sự quy định, sử dụng các nhà chuyên môn tiến hành giám định tư pháp để kết luận về các vấn đề chuyên môn nhằm thu thập, củng cố, kiểm tra, đánh giá, xác lập chứng cứ, phục vụ điều tra, xử lí vụ án hình sự.
Trưng cầu giám định có những hoạt động đặc trưng chủ yếu sau đây:

>> Xem thêm:  Trưng cầu ý dân là gì ? Quy định pháp luật về trưng cầu ý dân

a) Xác định vấn đề chuyên môn cần làm rõ dưới dạng các câu hỏi;
b) Yêu cầu tổ chức hoặc người giám định tiến hành giám định tư pháp theo trình tự, thủ tục luật định ;
c) Bảo đảm các điều kiện cần thiết cho việc giám định như điều kiện về thời gian, số lượng, chất lượng đối tượng giám định.
Trưng cầu giám định có thể chia làm hai loại: trưng cầu giám định khi xét thấy cần thiết hoặc bắt buộc trưng cầu giám định theo Điều 206 Bộ luật Tố tụng hình sự. Trong cả hai trường hợp, cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng phải ra quyết định trưng cầu giám định.

3. Nội dung của quyết định trưng cầu giám định

Tại khoản 2, điều 205, Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 quy định về nội dung ra quyết định trưng cầu giám định như sau:
“2. Quyết định trưng cầu giám định có các nội dung:
a) Tên cơ quan trưng cầu giám định; họ tên người có thẩm quyền trưng cầu giám định;
b) Tên tổ chức; họ tên người được trưng cầu giám định;

>> Xem thêm:  Trưng cầu giám định là gì ? Quy định về trưng cầu giám định lĩnh vực hình sự

c) Tên và đặc điểm của đối tượng cần giám định;
d) Tên tài liệu có liên quan hoặc mẫu so sánh gửi kèm theo (nếu có);
đ) Nội dung yêu cầu giám định;
e) Ngày, tháng, năm trưng cầu giám định và thời hạn trả kết luận giám định”.
Quyết định trưng cầu giám định là văn bản tố tụng và được đưa vào trong hồ sơ vụ án. Vì vậy, quyết định trưng cầu giám định có các nội dung chủ yếu như trên.

4. Giai đoạn chuẩn bị tIến hành trưng cầu giám định hình sự

Trong giai đoạn này, cơ quan điều tra phải làm các công việc sau;

4.1 Nghiên cứu, tổng hợp toàn bộ những nguồn tài liệu, thông tin có liên quan; trực tiếp xem xét, nghiên cứu tài liệu, vật chứng, dấu vết, mẫu vật đã thu được

Yêu cầu của việc nghiên cứu là:

- Xác định những yêu cầu điều tra cần phải giải quyết bằng giám định.

>> Xem thêm:  Trưng cầu ý dân và lấy ý kiến của nhân dân có giống nhau không?

- Sơ bộ đánh giá về số lượng, chất lượng tài liệu, vật chứng, dấu vết thu thập được xem có đủ yếu tố giám định không và những thông tin có thể khai thác được; xem xét mức độ đầy đủ về số lượng, chất lượng đối với tài liệu mẫu, vật mẫu trong trường hợp cần giám định so sánh.

- Xác định thông tin, tài liệu có liên quan cung cấp cho giám định viên.

- Nghiên cứu những nội dung liên quan về thể loại trưng cầu giám định và xác định những yêu cầu giám định cần đặt ra.

- Xác định những công việc phải làm thêm, như thu thập thêm vật chứng, dấu vết, mẫu vật... để khẩn trương thực hiện.

4.2 Nêu yêu cầu giám định

Khi nêu yêu cầu giám định, phải dựa vào các căn cứ sau:

- Những vấn đề cần làm rõ của yếu tố cấu thành tội phạm và các giả thuyết điều tra;

- Khả năng của cơ quan điều tra trong việc đảm bảo cung cấp cho tổ chức giám định tư pháp những tài liệu, vật chứng, dấu vết có đủ yếu tố để giám định; mức độ đầy đủ của tài liệu mẫu, vật mẫu theo yêu cầu giám định so sánh; những điều kiện tối thiểu khác cần đảm bảo cho công tác giám định;

- Điều kiện, khả năng thực tế của tổ chức giám định tư pháp và của người giám định (năng lực, trình độ, phương tiện...').

Yêu cầu giám định được đặt ra dưới dạng câu hỏi và cần tuân theo những quy tắc sau:

>> Xem thêm:  Hướng dẫn chuẩn bị hồ sơ trưng cầu, yêu cầu giám định pháp y tâm thần

- Câu hỏi đặt ra phải rõ ràng, cụ thể, dứt khoát, tránh dài dòng, thiếu chuẩn xác có thể gây nhầm lẫn.

- Câu hỏi đặt ra phải thích đáng, phù hợp, không vượt quá giới hạn lĩnh vực chuyên môn giám định, nhưng cẩn tận dụng những khả năng cao nhất của tổ chức giám định và người giám định.

- Chỉ được đặt ra những câu hỏi về chuyên môn, không được yêu cầu tổ chức giám định và người giám định giải quyết các câu hỏi thuộc nhiệm vụ của điều tra viên.

- Các câu hỏi phải được sắp xếp theo thứ tự hợp lý và có thể được tiếp tục bổ sung dựa trên những vấn đề mới do người giám định phát hiện trong quá trình giám định.

- Khi đặt ra những câu hỏi về chuyên môn, cần tính đến thời gian, hiệu quả, chi phí... của quá trình giám định.

4.3 Lựa chọn, xác định người, tổ chức giám định tư pháp

Căn cứ vào chức năng, nhiệm vụ, qúyền hạn của các tổ chức giám định tư pháp mà lựa chọn, xác định tổ chức giám định tư pháp phù hợp. Bên cạnh đó, có thể lựa chọn, xác định tổ chức chuyên môn khác có đủ điều kiện về chuyên môn, cơ sở vật chất bảo đảm cho việc thực hiện giám định. Trong trường hợp khả năng chuyên môn, điều kiện về trang thiết bị, phương tiện giám định của tổ chức giám định tư pháp, tổ chức chuyên môn, người giám định tư pháp trong nước không đáp ứng được yêu cầu giám định, thì cơ quan tiến hành tổ tụng cấp dưới đề nghị’ cơ quan tiến hành tố tụng cấp trung ương của mình quyết định việc trưng cầu cá nhân, tổ chức giám định nước ngoài. Việc trưng cầu cá nhân, tổ chức giám, định nước ngoài được thực hiện thông qua Bộ Tư pháp.

Việc lựa chọn người giám định tư pháp thường chỉ được đặt ra trong trường hợp cần trưng cầu đích danh giám định viên tư pháp hoặc trưng cầu người làm giám định tư pháp ở những ngành không có tổ chức giám định tư pháp. Khi lựa chọn người giám định tư pháp, cơ quan điều tra cần dựa vào những tiêu chủẩn mà pháp luật quy định về phẩm chất chính trị, trình độ nghiệp vụ chuyên môn và về thâm niên công tác nghiệp vụ chuyên môn của giám định viên tư pháp.

4.4 Chuẩn bị những điều kiện cần thiết cho giám định tư pháp

Trong phạm vi nhiệm vụ, quyền hạn của mình, cơ quan điều tra có trách nhiệm chuẩn bị một số điều kiện cần thiết cho việc giám định tư pháp. Thông thường, phải đảm bảo các điều kiện sau:

>> Xem thêm:  Thẩm quyền, thủ tục trưng cầu giám định tư pháp và quy định nhằm bảo đảm sự vô tư, khách quan của người giám định.

- Quyết định trưng cầu giám định đúng thủ tục pháp lý.

- Vật chứng, dấu vết, tài liệu, mẫu so sánh, mẫu chuẩn đảm bảo về số lượng, chất lượng theo yêu cầu giám định.

- Tập hợp chính xác những thông tin cần thiết cho yêu cầu giám định.

- Trong trường hợp cần thiết, chuẩn bị đỉều kiện để người giám định nghiên cứu, thí nghiệm tại hiện trường hoặc những nơi khác ngoài trụ sở tổ chức giám định.

- Dự trù kinh phí để giám định tư pháp và chi ưả phụ cấp cho người giám định theo quy định của pháp luật.

5. Giai đoạn tiến hành trưng cầu giám định hình sự

5.1 Ra quyết định trưng cầu giám định tư pháp

Phải có quyết định trưng cầu giám định riêng đối với từng loại đối tượng giám định. Trong quyết định trưng cầu giám định, điều tra viên cần ghi rõ vào các mục tương ứng về:

- Tên cơ quan trưng cầu giám định; họ, tên người tiến hành tố tụng trưng cầu giám định;

- Tên tổ chức; họ, tên người được trưng cầu giám định;

>> Xem thêm:  Định nghĩa trưng cầu ý dân là gì? Đặc điểm, bản chất và ý nghĩa của trưng cầu ý dân là gì?

- Tóm tắt sự việc có liên quan đến đối tượng giám định;

- Nguồn gốc và đặc điểm đổi tượng giám định;

- Tên các tài liệu có liên quan hoặc mẫu so sánh gửi kèm theo;

- Nội dung yêu cầu giám định;

- Ngày, tháng, năm trưng cầu giám định và thời hạn trả kết luận giám định.

Trong trường hợp trưng cầu giám định bổ sung hoặc giám định lại thì quyết định phải ghi rõ là trưng cầu giám định bổ sung hoặc giám định lại.

Kèm theo văn bản quyết định trưng cầu giám định, trong trường hợp cần thiết, cơ quan điều tra có thể làm thêm công văn, trong đó trình bày cụ thể các thông tin có liên quan đến yêu cầu giám định. Trường hợp tài liệu, vật chứng, dấụ vết, mẫu vật có số lượng lớn thì cần lập bảng thống kê kèm theo biên bản giao nhận.

Thời điểm ra quyết trưng cầu giám định có thể là bất kỳ lúc nào trong cả giai đoạn điều tra vụ án. Ra quyết định lúc nào là phụ thuộc vào ttạng thái vật chứng, dấu vết, mẫu vật đã thu thập được; vị trí, tính chất của két luận giám định đối với công tác điều tra; thời gian cần thiết cho hoạt động giám định... Các yếu tố đó được biểu hiện cụ thể ở các tình huống thực tế của vụ án. Điều tra viên căn cứ vào các yếu tố của tình huống đó để tính toán lựa chọn thời điểm thích hợp ra quyết định trưng cầu giám định. Cụ thể là:

- Khi xuất hiện nguy cơ vật chứng, dấu vết, mẫu vật bị mất tính nguyên vẹn ban đầu do điều kiện tự nhiên tác động thì phải ra quyết định trưng cầu giám định ngay lập tức.

- Khi xuất hiện những yêu cầu cấp bách của cuộc điều tra, đòi hỏi phải có kết luận giám định thì cũng phải ra quyết định trưng cầu giám định ngay.

>> Xem thêm:  Quy định về vấn đề trưng cầu giám định tư pháp trong tố tụng dân sự.

- Xác định được vai ưò, tính chất không cấp bách của kết luận giám định đối với các hoạt động điều tra thì có thể chưa ra quyết định trưng cầu giám định ngày, để tập trung vào những hoạt động khác cấp bách hơn. Tuy nhiên, nếu thời gian giám định đòi hỏi tương đối dài thì nên ra quyết định sớm để không ảnh hưởng đến thời hạn điều tra đã được pháp luật quy định.

- Khi có yêu cầu cầu giữ bí mật về phương hướng, đối tượng điều tra thì thời điểm ra quyết định trưng cầu giám định cần phải được tính toán thận trọng. Trong trường hợp này, cơ quan điều tra chỉ có thể ra quyết định trưng cầu giám định khi có khả năng hạn chế được phạm vi người biết về hoạt động giám định.

5.2 Thực hiện quyết định trưng cầu giám định tư pháp

Ngay sau khi ra quyết định trưng cầu giám định, điều tra viên cần khẩn trương tiếp xúc với người, tổ chức giám định, trình bày nội dung yêu cầu giám định thật chính xác với những tài liệu, vật chứng, dấu vết, mẫu vật đưa giám định.

Trong trường hợp việc trưng cầu giám định có kèm theo đối tượng giám định thì việc giao, nhận đối tượng giám định phải được lập thành biên bản. Biên bản giao nhận đối tượng giám định có nội dung chính sau đây:

- Thời gian, địa điểm giao, nhận đối tượng giám định;

- Họ, tên người đại diện của bên giao và bên nhận đối tượng giám định;

- Tên đối tượng giám định;

- Cách thức bảo quản đối tượng giám định khi giao, nhận;

>> Xem thêm:  Quy định của Bộ luật tố tụng dân sự 2015 về thẩm quyền trưng cầu giám định tư pháp?

- Tình trạng đối tượng giám định khi giao, nhận;

- Tài liệu hoặc đồ vật liên quan;

- Chữ ký của bên giao và bên nhận đối tượng giám định.

Trường hợp người giám định tư pháp từ chối kết luận giám định thì cơ quan điều tra phải xem xét lý do từ chối của họ có chính đáng hay không. Theo quy định của pháp luật, người giám định có nghĩa vụ phải giữ bí mật về nội dung và kết quả giám định; song, trong trường hợp đặc biệt (ví dụ: tài liệu gửi giám định có tính chất tuyệt mật...) thì ngay từ buổi tiếp xúc đầu tiên, điều tra viên cần nhắc lại cho người giám định yêu cầu giữ bí mật về các tài liệu, nội dung, kết quả cuộc giám định. Nếu tiết lộ thì tuỳ trường hợp có thể phải chịu trách nhiệm hình sự theo các đỉều 263, 264, 286, 287, 327 và 328 của Bộ luật hình sự năm 1999. Nội dung thông báo này phải được ghi vào biên bản.

Trường hợp yêu cầu giám định đặt ra những vấn đề phức tạp, khó khăn, điều tra viên nên trực tiếp trao đổi, bàn bạc với giám định viên và thống nhất những yêu cầu, nhiệm vụ đặt ra cho các bên.

Trong phạm vi nhiệm vụ, quyền hạn của mình, cơ quan điều tra có trách nhiệm bảo đảm các quyền của người giám định, tạo điều kiện để người giám định tiến hành giám định có hiệu quả.

Trong quá trình giám định, điều tra viên không được can thiệp vào nghiệp vụ chuyên môn của người giám định, nhưng có quyền tham dự trong quá trình giám định đó; đồng thời, có thể yêu cầu người giám định giải thích những vấn đề cần thiết có liên quan đến nội dung giám định. Việc tham dự này phải được báo trước cho người giám định biết.

Cơ quan điều tra có quyền thay đổi người giám định trong những trường hợp quy định tại các điều 42, 60 của Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003.

Cơ quan điều tra có trách nhiệm giữ mối quan hệ thường xuyên với người, tổ chức giám định trong suốt quá trình giám định để có thể tạo điều kiện tốt cho việc giám định. Điều đó cũng có tác dụng tốt cho việc đánh giá kết quả giám định, bởi vì điều tra viên đã có điều kiện theo dõi cả quá trình giám định. Cụ thể là phải:

+ Đáp ứng kịp thời, đầy đủ những yêu cầu cần thiết’ cho việc tiến hành giám định.

>> Xem thêm:  Quy định mới về tội làm sai lệch kết quả bầu cử, kết quả trưng cầu ý dân ?

+ Trong trường hợp cần thiết, theo yêu cầu của người giám định, bố trí cho người giám định tham dự những buổi hỏi cung bị can, người làm chứng về những vấn đề có liên quan đến đối tượng giám định.

+ Tạo điều kiện cho người giám định đến nghiên cứu tại nơi xảy ra sự việc (về thời gian, hiện vật, người giúp đờ, bảo vệ, đài thọ kinh phí cần thiết cho yêu cầu nghiên cứu, thí nghiệm, thực nghiệm...).

Việc trao đổi thông tin giữa cơ quan điều tra và người, tổ chức giám định phải được tiến hành thường xuyên. Trong những tình huống khẩn cầu của cuộc dỉều tra, cơ quan điều tra có thể tổ chức cho giám định viên tiến hành giám định tại nơi điều tra.

Trong trường hợp xuất hiện khả năng người giám định và hoạt động giám định bị đe doạ sự an toàn (bị cưỡng bức, tẩn công bằng mua chuộc, đe doạ tính mạng, bị đánh cắp, tiêu huỳ tài liệu giám định...) cơ quan điều tra phải lập tức tiến hành tổ chức việc phong toả, bảo vệ người giám định tư pháp và hoạt động giám định tư pháp, phối hợp các lực lượng để ngăn chặn, phòng ngừa sự tấn công đó.

Luật Minh Khuê (sưu tầm & biên tập)