Tự xây dựng hoặc cải tạo, sửa chữa nhà ở theo chương trình quốc gia được hỗ trợ những khoản nào?

Trong bối cảnh Nhà nước đẩy mạnh thực hiện các chương trình mục tiêu quốc gia về phát triển kinh tế - xã hội và bảo đảm an sinh, chính sách hỗ trợ về nhà ở đối với hộ gia đình, cá nhân tự xây dựng hoặc cải tạo, sửa chữa nhà ở ngày càng được quan tâm. Không chỉ góp phần nâng cao chất lượng chỗ ở, các chính sách này còn giúp người dân, đặc biệt là các đối tượng yếu thế, giảm bớt gánh nặng tài chính khi đầu tư xây dựng nhà ở. Tuy nhiên, trên thực tế, không ít người vẫn còn băn khoăn về phạm vi và nội dung các khoản hỗ trợ mà Nhà nước dành cho hoạt động tự xây dựng hoặc cải tạo, sửa chữa nhà ở theo chương trình quốc gia. Vì vậy, việc làm rõ các khoản hỗ trợ cụ thể được áp dụng trong trường hợp này là cần thiết, nhằm giúp người dân hiểu đúng, đủ và chủ động tiếp cận chính sách.

1. Cơ sở pháp lý của chính sách hỗ trợ tự xây dựng hoặc cải tạo, sửa chữa nhà ở 

Căn cứ khoản 1 Điều 110 Luật Nhà ở năm 2023, Nhà nước thực hiện chính sách hỗ trợ đối với hộ gia đình, cá nhân thuộc các đối tượng quy định tại các khoản 1, 2 và 3 Điều 76 khi tự xây dựng hoặc cải tạo, sửa chữa nhà ở. Việc hỗ trợ này được triển khai thông qua các chương trình mục tiêu quốc gia và chương trình đầu tư công về nhà ở. Quy định trên cho thấy Nhà nước thừa nhận nhu cầu tự tạo lập nhà ở của người dân như một phương thức hợp pháp và phổ biến. Đồng thời, Nhà nước giữ vai trò định hướng, hỗ trợ nhằm bảo đảm quyền có chỗ ở của các nhóm yếu thế trong xã hội. Đây là cơ sở pháp lý quan trọng cho việc triển khai các chính sách an sinh về nhà ở hiện nay.

Quy định tại Điều 110 cũng xác định rõ phạm vi và nội dung của chính sách hỗ trợ. Theo đó, chủ thể được hưởng hỗ trợ là hộ gia đình, cá nhân đủ điều kiện theo luật định; phương thức tạo lập nhà ở là tự xây dựng hoặc tự cải tạo, sửa chữa, không thông qua việc mua nhà. Công cụ thực hiện chính sách là các chương trình mục tiêu quốc gia, thể hiện sự can thiệp có kế hoạch và có trọng tâm của Nhà nước. Trên nền tảng này, Điều 110 tiếp tục cụ thể hóa các hình thức và mức độ hỗ trợ phù hợp với từng nhóm đối tượng. Qua đó, chính sách hỗ trợ nhà ở được triển khai một cách đồng bộ và hiệu quả trong thực tiễn.

2. Các khoản hỗ trợ cụ thể khi tự xây dựng hoặc cải tạo, sửa chữa nhà ở

2.1. Hỗ trợ một phần vốn từ ngân sách nhà nước

Theo điểm a khoản 2 Điều 110 Luật Nhà ở 2023, Nhà nước thực hiện hỗ trợ một phần vốn từ ngân sách nhà nước cho các đối tượng thuộc diện được hỗ trợ khi tự xây dựng hoặc cải tạo, sửa chữa nhà ở. Khoản hỗ trợ này mang tính trợ cấp có mục tiêu, không nhằm tài trợ toàn bộ chi phí xây dựng nhà ở. Mục đích của chính sách là giảm bớt gánh nặng tài chính ban đầu, tạo điều kiện để người dân có thể triển khai xây dựng hoặc cải tạo nhà ở đạt chuẩn tối thiểu. Chẳng hạn, hộ nghèo ở nông thôn có nhà ở xuống cấp có thể được Nhà nước hỗ trợ một phần kinh phí để sửa chữa mái, tường và nền nhà.

Nguồn vốn hỗ trợ từ ngân sách nhà nước được phân bổ thông qua chương trình mục tiêu quốc gia và kế hoạch đầu tư công trung hạn, hằng năm, bảo đảm tính công khai và có kiểm soát. Về bản chất pháp lý, đây là hình thức Nhà nước can thiệp trực tiếp bằng nguồn lực tài chính công nhằm thực hiện chính sách an sinh xã hội về nhà ở. Tuy nhiên, người dân vẫn phải tự bỏ thêm nguồn lực của mình để hoàn thiện nhà ở, qua đó thể hiện nguyên tắc chia sẻ trách nhiệm giữa Nhà nước và người dân. Ví dụ, ngoài khoản hỗ trợ từ ngân sách, hộ gia đình có thể tự huy động thêm vốn vay ưu đãi hoặc đóng góp ngày công để hoàn thiện công trình nhà ở.

2.2. Hỗ trợ vay vốn tín dụng ưu đãi từ Ngân hàng Chính sách xã hội

Theo điểm b khoản 2 Điều 110 Luật Nhà ở 2023, Nhà nước hỗ trợ vay vốn tín dụng ưu đãi từ Ngân hàng Chính sách xã hội đối với các đối tượng quy định tại khoản 1 Điều 110, bao gồm các nhóm nêu tại khoản 1, 2 và 3 Điều 76. Cụ thể, đó là người có công với cách mạng; hộ nghèo, hộ cận nghèo tại khu vực nông thôn; hộ nghèo, hộ cận nghèo tại khu vực đô thị. Các đối tượng này được vay vốn với lãi suất thấp, thời hạn vay dài và điều kiện vay phù hợp với khả năng trả nợ. Nguồn vốn vay được sử dụng để xây dựng mới nhà ở trên đất hợp pháp hoặc cải tạo, sửa chữa nhà ở bị xuống cấp. Qua đó, chính sách góp phần bảo đảm điều kiện sống tối thiểu cho các nhóm yếu thế trong xã hội.

Khoản 3 Điều 110 Luật Nhà ở 2023 tiếp tục mở rộng phạm vi hỗ trợ khi cho phép các đối tượng quy định tại các khoản 1 đến khoản 8 Điều 76 được vay vốn ưu đãi để tự xây dựng hoặc cải tạo, sửa chữa nhà ở. Ngoài các nhóm nêu trên, đối tượng thụ hưởng còn bao gồm người thu nhập thấp tại khu vực đô thị, công nhân lao động, cán bộ, công chức, viên chức, sĩ quan, hạ sĩ quan và lực lượng vũ trang nhân dân. Quy định này cho thấy chính sách tín dụng ưu đãi có phạm vi bao phủ rộng và mang tính toàn diện. Nhà nước ưu tiên hình thức cho vay có hoàn trả nhằm bảo đảm tính bền vững của nguồn vốn hỗ trợ. Đồng thời, chính sách này góp phần thực hiện hiệu quả mục tiêu an sinh xã hội về nhà ở trong dài hạn.

2.3. Hỗ trợ xây dựng hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng xã hội khu vực nông thôn

Theo điểm c khoản 2 Điều 110 Luật Nhà ở 2023, Nhà nước hỗ trợ xây dựng hạ tầng kỹ thuật và hạ tầng xã hội tại khu vực có nhà ở ở nông thôn. Cách tiếp cận này cho thấy chính sách nhà ở không chỉ dừng lại ở việc hỗ trợ xây dựng từng căn nhà riêng lẻ mà còn gắn với không gian sống tổng thể của cộng đồng dân cư. Hạ tầng kỹ thuật được hỗ trợ bao gồm hệ thống giao thông nông thôn, điện sinh hoạt, cấp nước và thoát nước. Đồng thời, hạ tầng xã hội như trường học, trạm y tế và các công trình sinh hoạt cộng đồng cũng được đầu tư đồng bộ. 

Quy định này góp phần khắc phục tình trạng nhà ở được xây dựng nhưng thiếu các điều kiện sinh hoạt thiết yếu. Việc hỗ trợ hạ tầng giúp chính sách nhà ở gắn chặt với chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới, bảo đảm tính thống nhất trong quản lý và đầu tư công. Qua đó, chất lượng sống của người dân nông thôn được nâng cao một cách bền vững, không chỉ về chỗ ở mà còn về tiếp cận dịch vụ xã hội cơ bản. Chẳng hạn, tại các vùng khó khăn, sau khi có đường giao thông và trạm y tế xã được đầu tư, người dân yên tâm cải tạo nhà ở và sinh sống lâu dài. 

2.4. Hỗ trợ tặng cho nhà ở trong trường hợp đặc biệt

Theo điểm d khoản 2 Điều 110 Luật Nhà ở 2023, Nhà nước thực hiện hỗ trợ tặng cho nhà ở đối với các đối tượng đặc biệt khó khăn. Quy định này áp dụng trong trường hợp người dân dù đã được hỗ trợ một phần vốn từ ngân sách nhà nước và được vay vốn tín dụng ưu đãi nhưng vẫn không có khả năng tài chính để cải thiện nhà ở. Việc tặng cho nhà ở không mang tính phổ biến mà chỉ dành cho những trường hợp thực sự cần sự trợ giúp đặc biệt. Đây là cơ sở pháp lý nhằm bảo đảm quyền có chỗ ở tối thiểu cho các đối tượng yếu thế nhất trong xã hội.

Khoản hỗ trợ tặng cho nhà ở có ý nghĩa là biện pháp hỗ trợ cuối cùng và mang tính nhân đạo sâu sắc trong chính sách nhà ở. Đối tượng áp dụng thường là người già yếu, người khuyết tật, người neo đơn hoặc các hộ gia đình rơi vào hoàn cảnh đặc biệt khó khăn. Thông qua hình thức hỗ trợ này, Nhà nước khẳng định nguyên tắc không bỏ ai lại phía sau trong việc bảo đảm an sinh xã hội về nhà ở. Đồng thời, chính sách góp phần củng cố niềm tin của người dân vào vai trò bảo trợ của Nhà nước.

3. Điều kiện để được hỗ trợ vay vốn ưu đãi

3.1. Điều kiện về đất ở, nhà ở

Theo điểm a khoản 4 Điều 110 Luật Nhà ở 2023, để được hỗ trợ vay vốn ưu đãi, hộ gia đình, cá nhân phải có đất ở hợp pháp nhưng chưa có nhà ở, hoặc có nhà ở nhưng đã bị hư hỏng, dột nát. Quy định này nhằm xác định đúng nhu cầu thực tế về nhà ở của người dân. Điều kiện về đất ở, nhà ở là căn cứ quan trọng để cơ quan có thẩm quyền xem xét việc hỗ trợ. Ví dụ, một hộ gia đình ở nông thôn đã được cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất nhưng chưa có khả năng xây dựng nhà ở sẽ thuộc diện được xem xét vay vốn ưu đãi.

Bên cạnh đó, điều kiện này còn giúp bảo đảm nguồn vốn vay ưu đãi được sử dụng đúng mục đích, tránh tình trạng lợi dụng chính sách. Chỉ những trường hợp thực sự thiếu nhà ở hoặc nhà ở không bảo đảm an toàn mới được tiếp cận nguồn vốn hỗ trợ của Nhà nước. Chẳng hạn, hộ gia đình có nhà ở đã xuống cấp nghiêm trọng, mái dột, tường nứt, không bảo đảm an toàn sinh hoạt sẽ được vay vốn để cải tạo, sửa chữa nhà ở. Qua đó, chính sách hỗ trợ vay vốn ưu đãi góp phần nâng cao chất lượng nhà ở và ổn định đời sống của người dân.

3.2. Điều kiện về đăng ký thường trú

Theo điểm b khoản 4 Điều 110 Luật Nhà ở 2023, hộ gia đình, cá nhân muốn được hỗ trợ vay vốn ưu đãi phải có đăng ký thường trú tại đơn vị hành chính cấp xã nơi có đất ở, nhà ở cần xây dựng hoặc cải tạo. Quy định này nhằm bảo đảm mối liên hệ chặt chẽ giữa người được hỗ trợ và địa bàn cư trú thực tế. Việc yêu cầu đăng ký thường trú giúp cơ quan quản lý địa phương dễ dàng xác minh tình trạng nhà ở và nhu cầu hỗ trợ. Ví dụ, một hộ gia đình thường trú tại xã A và có đất ở tại chính xã này sẽ đủ điều kiện xem xét hỗ trợ vay vốn ưu đãi để xây dựng nhà ở.

Về mặt quản lý nhà nước, điều kiện về đăng ký thường trú góp phần gắn chính sách hỗ trợ nhà ở với mục tiêu ổn định dân cư lâu dài tại địa phương. Đồng thời, quy định này hạn chế tình trạng lợi dụng chính sách để đầu cơ, trục lợi hoặc xin hỗ trợ không đúng nơi cư trú. Chẳng hạn, trường hợp cá nhân có đất ở tại xã B nhưng không đăng ký thường trú tại đây sẽ không thuộc diện được hỗ trợ vay vốn ưu đãi. Qua đó, chính sách được thực hiện đúng đối tượng, đúng mục đích và bảo đảm hiệu quả trong thực tiễn.

4. Ý nghĩa của quy định những khoản hỗ trợ khi tự xây dựng, cải tạo nhà ở theo chương trình quốc gia

Quy định các khoản hỗ trợ khi hộ gia đình, cá nhân tự xây dựng hoặc cải tạo nhà ở theo chương trình quốc gia thể hiện rõ vai trò của Nhà nước trong việc bảo đảm quyền có chỗ ở của công dân. Thông qua các hình thức hỗ trợ đa dạng như hỗ trợ ngân sách, tín dụng ưu đãi và đầu tư hạ tầng, Nhà nước tạo điều kiện để người dân chủ động cải thiện điều kiện nhà ở. Cách tiếp cận này vừa đáp ứng nhu cầu thực tế, vừa khuyến khích sự tham gia tích cực của người dân trong việc tạo lập nhà ở. Đồng thời, chính sách góp phần giảm áp lực cho ngân sách so với việc Nhà nước trực tiếp đầu tư toàn bộ nhà ở.

Bên cạnh ý nghĩa an sinh xã hội, các quy định này còn góp phần bảo đảm tính bền vững của chính sách nhà ở trong dài hạn. Việc kết hợp hỗ trợ không hoàn lại và hỗ trợ có hoàn trả giúp sử dụng hiệu quả nguồn lực công, hạn chế tình trạng ỷ lại vào Nhà nước. Ngoài ra, chính sách hỗ trợ gắn với điều kiện cụ thể về đất ở, cư trú và hạ tầng góp phần nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước về nhà ở. Qua đó, chất lượng sống của người dân được cải thiện, đồng thời thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội, đặc biệt tại khu vực nông thôn và vùng khó khăn.

5. Kết luận

Như vậy, chương trình quốc gia về hỗ trợ nhà ở mang lại nhiều lợi ích thiết thực cho các hộ gia đình có hoàn cảnh khó khăn. Các khoản hỗ trợ giúp người dân tự xây dựng, cải tạo hoặc sửa chữa nhà ở được triển khai một cách minh bạch, rõ ràng. Điều này không chỉ giảm gánh nặng tài chính mà còn nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân. Việc áp dụng chương trình còn thúc đẩy sự công bằng xã hội và khuyến khích các hộ gia đình tự chủ trong việc quản lý tài sản. Ngoài ra, chương trình còn góp phần ổn định dân cư và phát triển hạ tầng địa phương. Sự phối hợp giữa Nhà nước và người dân tạo ra hiệu quả bền vững trong phát triển nhà ở. Các khoản hỗ trợ đa dạng, phù hợp với từng nhu cầu thực tế của người dân. Đồng thời, chương trình còn khuyến khích áp dụng các giải pháp xây dựng hiện đại, tiết kiệm năng lượng. Nhìn chung, việc thực hiện chính sách hỗ trợ này là bước tiến quan trọng trong việc nâng cao đời sống của cộng đồng. Chính sách đã, đang và sẽ tiếp tục khẳng định vai trò thiết yếu trong phát triển nhà ở bền vững.

Mọi vướng mắc bạn vui lòng trao đổi trực tiếp với bộ phận luật sư tư vấn pháp luật trực tuyến qua tổng đài 24/7 gọi số: 1900.6162 hoặc gửi qua email  để nhận được sự tư vấn, hỗ trợ từ Luật Minh Khuê.

Rất mong nhận được sự hợp tác!

Trân trọng./.