Ứng cử viên có được phép tặng quà cho cử tri khi vận động bầu cử không?

Cuộc bầu cử đại biểu Quốc hội và đại biểu Hội đồng nhân dân các cấp là sự kiện chính trị trọng đại của quốc gia, là phương thức để nhân dân thực hiện quyền làm chủ thông qua việc lựa chọn những đại diện ưu tú vào cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất và cơ quan quyền lực nhà nước ở địa phương. Trong tiến trình này, vận động bầu cử đóng vai trò là giai đoạn then chốt, quyết định sự thành bại của các ứng cử viên và tính minh bạch của toàn bộ hệ thống chính trị. Tuy nhiên, ranh giới giữa việc vận động hợp pháp và hành vi mua chuộc cử tri thông qua lợi ích vật chất, đặc biệt là việc tặng quà, là một vấn đề pháp lý phức tạp đòi hỏi sự thấu hiểu sâu sắc các quy định tại Luật Bầu cử đại biểu Quốc hội và đại biểu Hội đồng nhân dân năm 2015 cùng các văn bản hướng dẫn thi hành.

1. Hệ thống tổ chức và khung pháp lý cơ bản của bầu cử tại Việt Nam

Để hiểu rõ bối cảnh của hoạt động vận động bầu cử, cần xem xét cơ cấu tổ chức và nguyên tắc hoạt động của các cơ quan phụ trách bầu cử. Hội đồng bầu cử quốc gia là cơ quan do Quốc hội thành lập, có thẩm quyền cao nhất trong việc tổ chức bầu cử toàn quốc. Hội đồng này bao gồm từ mười lăm đến hai mươi mốt thành viên, bao gồm Chủ tịch, các Phó Chủ tịch và các ủy viên đại diện cho các cơ quan quan trọng như Ủy ban thường vụ Quốc hội, Chính phủ và Mặt trận Tổ quốc Việt Nam.

Nguyên tắc hoạt động của các cơ quan này dựa trên chế độ tập thể và quyết định theo đa số. Cụ thể, các cuộc họp chỉ có giá trị pháp lý khi có ít nhất hai phần ba tổng số thành viên tham dự và các quyết định chỉ được thông qua khi có quá nửa tổng số thành viên biểu quyết tán thành. Ở cấp địa phương, các Ban bầu cử và Tổ bầu cử chịu trách nhiệm trực tiếp tại các khu vực bỏ phiếu. Mỗi khu vực bỏ phiếu thường có từ ba trăm đến bốn nghìn cử tri, trừ những vùng đặc thù như miền núi, vùng cao hoặc hải đảo nơi mật độ dân cư thưa thớt. Sự phân bổ đại biểu cũng được quy định chặt chẽ, bảo đảm mỗi tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương có ít nhất ba đại biểu cư trú và làm việc tại địa phương, với tổng số đại biểu Quốc hội dự kiến là năm trăm người.

Việc phân chia đơn vị bầu cử được thực hiện dựa trên dân số và đặc điểm địa lý. Mỗi đơn vị bầu cử đại biểu Quốc hội được bầu không quá ba đại biểu, trong khi đơn vị bầu cử Hội đồng nhân dân được bầu không quá năm đại biểu. Những con số này không chỉ là số liệu kỹ thuật mà còn phản ánh nguyên tắc đại diện công bằng, tạo nền tảng cho việc thực hiện vận động bầu cử một cách bình đẳng giữa các ứng cử viên.

2. Khái niệm và các nguyên tắc cốt lõi của vận động bầu cử

Vận động bầu cử được định nghĩa là hoạt động gặp gỡ, tiếp xúc cử tri hoặc thông qua các phương tiện thông tin đại chúng để người ứng cử báo cáo với cử tri về dự kiến chương trình hành động của mình. Đây là cơ hội để ứng cử viên thực hiện trách nhiệm giải trình trước khi được bầu, đồng thời trao đổi về những vấn đề mà cử tri quan tâm.

Các nguyên tắc vận động hợp pháp

Tính chính danh của vận động bầu cử dựa trên ba trụ cột nguyên tắc chính được quy định tại Điều 63 của Luật Bầu cử:

Thời gian vận động bầu cử là một yếu tố kỹ thuật quan trọng nhằm bảo đảm tính ổn định của cuộc bầu cử. Hoạt động này bắt đầu từ ngày công bố danh sách chính thức những người ứng cử và phải kết thúc trước thời điểm bắt đầu bỏ phiếu đúng 24 giờ. Đối với kỳ bầu cử đại biểu Quốc hội khóa XVI và đại biểu HĐND các cấp nhiệm kỳ 2026-2031, thời gian vận động dự kiến sẽ kéo dài hơn ba tuần.

Các hình thức vận động bầu cử được phép

Luật pháp Việt Nam quy định hai hình thức vận động chính thống để kiểm soát tính minh bạch và tránh sự tác động không lành mạnh của dòng tiền vào chính trị:

• Hội nghị tiếp xúc cử tri: Đây là hình thức vận động trực tiếp nhất, do Ban thường trực Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam phối hợp với Ủy ban nhân dân cấp tương ứng tổ chức. Tại các hội nghị này, ứng cử viên trình bày chương trình hành động và trả lời các câu hỏi từ cử tri tại địa phương.
• Thông qua phương tiện thông tin đại chúng: Người ứng cử có quyền trình bày dự kiến chương trình hành động trên các tờ báo, đài phát thanh và truyền hình địa phương. Đây là kênh quan trọng để tiếp cận số lượng lớn cử tri trong thời gian ngắn, nhưng cũng yêu cầu sự giám sát chặt chẽ để đảm bảo thời lượng và diện tích phát sóng là công bằng cho tất cả các ứng cử viên.

3. Phân tích quy định về việc tặng quà cho cử tri: Hành vi bị nghiêm cấm

Câu hỏi trọng tâm là: "Ứng cử viên có được phép tặng quà cho cử tri không?". Câu trả lời pháp lý rõ ràng là: Không. Việc tặng quà, dù dưới bất kỳ hình thức nào gắn với mục đích lôi kéo phiếu bầu, đều vi phạm nguyên tắc liêm chính của bầu cử.

Bản chất của việc tặng quà dưới góc độ "Lợi ích vật chất"

Một trong bốn hành vi bị cấm hàng đầu trong vận động bầu cử là việc sử dụng hoặc hứa tặng, cho tiền, tài sản hoặc lợi ích vật chất để lôi kéo, mua chuộc cử tri. "Lợi ích vật chất" ở đây được hiểu rộng bao gồm tiền mặt, hiện vật có giá trị, hoặc các cam kết mang lại quyền lợi kinh tế cá nhân cho cử tri.

Luật pháp Việt Nam coi hành vi này là một hình thức mua chuộc, làm méo mó ý chí của cử tri và gây ra sự bất bình đẳng giữa các ứng cử viên có nguồn lực tài chính khác nhau. Ngay cả khi hành vi này được che đậy dưới danh nghĩa "hảo tâm", "hỗ trợ xã hội" hay "quan tâm đến người nghèo", nếu nó diễn ra trong giai đoạn vận động và gắn liền với việc kêu gọi ủng hộ bầu cử, nó vẫn bị coi là vi phạm nghiêm trọng. Điều này bảo đảm rằng kết quả bầu cử phải dựa trên năng lực, đạo đức và chương trình hành động của người ứng cử chứ không phải sức mạnh tài chính.

Ranh giới giữa vận động chính đáng và hành vi mua chuộc

Sự khác biệt giữa việc thực hiện chương trình hành động và hành vi mua chuộc nằm ở đối tượng và mục đích của sự cam kết:

• Vận động chính đáng: Ứng cử viên cam kết thực hiện các nhiệm vụ của một đại biểu nếu trúng cử, như tham gia xây dựng pháp luật, giám sát hoạt động của cơ quan nhà nước, và phản ánh kiến nghị của cử tri đến các cấp có thẩm quyền. Các cam kết này mang tính chính sách vĩ mô hoặc giải quyết các vấn đề chung của cộng đồng.
• Hành vi mua chuộc: Tập trung vào việc chuyển giao giá trị kinh tế trực tiếp cho cá nhân hoặc nhóm nhỏ để đổi lấy sự ủng hộ. Các dấu hiệu phổ biến bao gồm tặng tiền, quà tặng có giá trị lớn, hoặc hứa hẹn hỗ trợ tài chính riêng lẻ cho cử tri.

Đặc biệt, việc hứa hẹn xây dựng các công trình cụ thể như cầu, đường tại địa phương là một ranh giới nhạy cảm. Nếu ứng cử viên hứa sẽ trực tiếp bỏ tiền cá nhân hoặc huy động nguồn lực riêng để xây dựng công trình nhằm đổi lấy phiếu bầu, hành vi này có dấu hiệu mua chuộc. Tuy nhiên, nếu ứng cử viên cam kết sẽ kiến nghị, thúc đẩy các cơ quan chức năng đưa các hạng mục này vào quy hoạch và kế hoạch đầu tư công của nhà nước, thì đó là một phần của chương trình hành động hợp pháp.

4. Chế tài xử lý vi phạm đối với ứng cử viên và các bên liên quan

Hệ thống pháp luật quy định nhiều cấp độ xử lý đối với các hành vi vi phạm quy định về tặng quà và vận động bầu cử, từ xử lý hành chính, tư cách ứng cử đến trách nhiệm hình sự.

Xử lý tư cách ứng cử viên

Nếu một ứng cử viên bị phát hiện có hành vi vi phạm các quy định về vận động bầu cử, bao gồm cả việc tặng quà mua chuộc, hậu quả trực tiếp nhất là việc mất quyền tham gia cuộc bầu cử:

• Xóa tên khỏi danh sách chính thức: Hội đồng bầu cử quốc gia hoặc Ủy ban bầu cử cấp tương ứng có quyền quyết định xóa tên người đó khỏi danh sách những người ứng cử.
• Không công nhận kết quả trúng cử: Trong trường hợp hành vi vi phạm chỉ được phát hiện sau khi có kết quả bầu cử, cơ quan có thẩm quyền có thể quyết định không công nhận tư cách đại biểu Quốc hội hoặc đại biểu Hội đồng nhân dân đối với người đó.

Trách nhiệm hình sự

Bộ luật Hình sự Việt Nam quy định hai tội danh chính liên quan đến sự liêm chính của cuộc bầu cử, với mức hình phạt nghiêm khắc nhằm răn đe các hành vi tham nhũng trong bầu cử.

Ngoài ra, người phạm tội còn có thể bị cấm đảm nhiệm chức vụ nhất định từ một đến năm năm. Việc tổ chức lại bầu cử không chỉ gây thiệt hại về uy tín mà còn gây tốn kém rất lớn cho ngân sách nhà nước, do đó các hành vi vi phạm dẫn đến hậu quả này luôn bị xử lý ở khung hình phạt cao nhất.

Trách nhiệm của cử tri khi nhận quà

Một vấn đề ít được thảo luận nhưng rất quan trọng là trách nhiệm của cử tri. Việc nhận tiền, quà tặng để bầu cho một ứng cử viên nhất định là hành vi tiếp tay cho sự vi phạm pháp luật. Cử tri có hành vi này không chỉ làm mất đi giá trị của lá phiếu mà còn có thể bị xử lý hành chính hoặc hình sự tùy theo tính chất và quy mô của vụ việc. Sự liêm chính của cuộc bầu cử đòi hỏi nỗ lực từ cả hai phía: người ứng cử không đưa và người bầu cử không nhận lợi ích vật chất.

5. Thủ tục khiếu nại và tố cáo hành vi vi phạm vận động bầu cử

Để bảo vệ sự công bằng, pháp luật quy định quy trình khiếu nại, tố cáo chặt chẽ, cho phép mọi công dân giám sát hành vi của các ứng cử viên.

• Gửi đơn khiếu nại, tố cáo: Tùy theo cấp ứng cử, đơn được gửi đến Ban bầu cử, Ủy ban bầu cử hoặc Hội đồng bầu cử quốc gia. Đối với khiếu nại về danh sách người ứng cử, cơ quan tiếp nhận đầu tiên thường là Ban bầu cử nơi người đó ứng cử.
• Thời hạn giải quyết: Các cơ quan phụ trách bầu cử có trách nhiệm xem xét và giải quyết ngay khi nhận được đơn. Tuy nhiên, trong thời hạn 10 ngày trước ngày bầu cử, các cơ quan này ngừng việc xem xét mọi khiếu nại, tố cáo về người ứng cử cho đến khi bầu cử xong, trừ những trường hợp hành vi vi phạm đã rõ ràng và đủ cơ sở kết luận.
• Trình tự giải quyết: Nếu không đồng ý với kết quả giải quyết của Ban bầu cử, người khiếu nại có quyền gửi đơn lên Ủy ban bầu cử cấp trên hoặc Hội đồng bầu cử quốc gia. Quyết định của các cơ quan này là quyết định cuối cùng.
• Hậu kiểm: Những hồ sơ khiếu nại, tố cáo chưa được giải quyết dứt điểm trước ngày bầu cử sẽ được chuyển giao cho Ủy ban thường vụ Quốc hội hoặc Thường trực Hội đồng nhân dân khóa mới để tiếp tục xử lý theo thẩm quyền.

6. Hướng dẫn xây dựng chương trình hành động và quy tắc ứng xử cho ứng cử viên

Để vận động bầu cử đúng luật và hiệu quả, ứng cử viên cần tập trung vào chất lượng của chương trình hành động thay vì các biện pháp lôi kéo bằng vật chất.

Xây dựng chương trình hành động thực tế và khả thi

Chương trình hành động là "thanh nam châm" thu hút cử tri một cách hợp pháp. Theo kinh nghiệm từ các đại biểu đương nhiệm và hướng dẫn từ Mặt trận Tổ quốc, một chương trình hành động tốt cần đáp ứng các tiêu chí:

• Đúng vai, đúng thẩm quyền: Ứng cử viên cần tự định vị mình đang ứng cử vào cấp nào để đưa ra cam kết phù hợp. Một ứng cử viên Hội đồng nhân dân cấp huyện không nên cam kết thay đổi các luật quốc gia, mà nên tập trung vào việc thực thi chính sách tại địa phương.
• Sát thực tế (3 Sát): Sát dân – hiểu tâm tư nguyện vọng của địa phương; Sát thực tế – đưa ra giải pháp cho những vấn đề nóng như môi trường, cải cách thủ tục hành chính; Sát trách nhiệm giám sát – cam kết theo dõi các kiến nghị của dân đến cùng.
• Hình thức trình bày: Nên ngắn gọn (không quá 3 trang A4), tập trung vào các nhóm nội dung trọng tâm thay vì liệt kê quá nhiều lời hứa chung chung. Thời lượng trình bày tại các hội nghị tiếp xúc thường chỉ có 10-15 phút, do đó sự súc tích là yếu tố sống còn.

Quy tắc đạo đức và ứng xử của ứng cử viên

Ứng cử viên đại biểu Quốc hội và Hội đồng nhân dân phải đáp ứng những tiêu chuẩn đạo đức khắt khe: trung thành với Tổ quốc, có phẩm chất đạo đức tốt, cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư. Trong quá trình vận động:

• Không lạm dụng chức vụ, quyền hạn hiện có để sử dụng phương tiện thông tin đại chúng hoặc các nguồn lực công cho mục đích vận động cá nhân.
• Không lợi dụng vận động bầu cử để tuyên truyền trái với Hiến pháp, pháp luật hoặc xâm phạm danh dự, uy tín của các cá nhân, tổ chức khác.
• Giữ thái độ chân thành và thực chất khi tiếp xúc cử tri, tránh các biểu hiện hình thức hoặc "diễn" để lấy lòng.

Vận động bầu cử là một nghệ thuật giao tiếp chính trị nhưng phải được đặt trong khung khổ pháp lý nghiêm ngặt. Việc tặng quà hay hứa hẹn lợi ích vật chất không những không mang lại sự ủng hộ bền vững mà còn là con đường ngắn nhất dẫn đến việc bị hủy bỏ tư cách ứng cử viên và thậm chí là truy cứu trách nhiệm hình sự.

Cốt lõi của sự thành công trong bầu cử tại Việt Nam nằm ở niềm tin của nhân dân. Niềm tin đó chỉ có thể được xây dựng thông qua một chương trình hành động sát thực tế, một lý lịch trong sạch và một thái độ cầu thị. Ứng cử viên cần ghi nhớ nguyên tắc "3 sát" và tập trung vào vai trò giám sát, kiến nghị của mình để mang lại lợi ích lâu dài cho cộng đồng thay vì những món quà ngắn hạn mang tính trục lợi.

Đối với cử tri, việc kiên quyết từ chối những lợi ích vật chất nhỏ nhặt và tập trung vào việc đánh giá năng lực thực sự của người ứng cử chính là cách tốt nhất để bảo vệ quyền lợi của chính mình và gia đình trong tương lai. Sự liêm chính của mỗi lá phiếu là nền tảng cho sự liêm chính của toàn bộ bộ máy nhà nước. Cuộc bầu cử đại biểu Quốc hội và đại biểu Hội đồng nhân dân các cấp nhiệm kỳ tới sẽ là một dấu mốc mới minh chứng cho sự trưởng thành của nền dân chủ xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam, nơi luật pháp được thượng tôn và ý chí của nhân dân được tôn trọng tuyệt đối.