Tòa án và Trọng tài là hai trong bốn phương thức giải quyết tranh chấp chiếm ưu thế nhất hiện nay. Giải quyết bằng trọng tài thì do các bên thỏa thuận còn nếu tranh chấp phát sinh, các bên có quyền yêu cầu toà án bảo vệ quyền và các lợi ích hợp pháp của mình khi bị xâm hại theo một trình tự thủ tục.
1. Quy định về giải quyết tranh chấp bằng Tòa án?
Khái niệm : Toà án là phương thức giải quyết tranh chấp tại cơ quan xét xử nhân danh quyền lực nhà nước được tiến hành theo trình tự, thủ tục nghiêm ngặt, chặt chẽ và bản án hay quyết định của Toà án về vụ tranh chấp nếu không có sự từ nguyên tuân thủ sẽ được đảm bảo thi hành bằng sức mạnh cưỡng chế nhà nước. Nhà nước đưa ra phán quyết buộc các bên có nghĩa vụ thi hành, kể cả bằng sức mạnh cưỡng chế, hay nói cách khác các tranh chấp kinh doanh, thương mại được giao cho Tòa án giải quyết theo trình tự gọi là Tố tụng Tòa án.
Thủ tục giải quyết tranh chấp kinh doanh, thương mại tại Tòa án gồm có:
- Thủ tục giải quyết vụ án tại toà sứ thẩm, gồm có: khởi kiện và thụ lý vụ án, hoà giải và chuẩn bị xét xử, phiên toà sơ thẩm
- Thủ tục giải quyết vụ án tại toà phúc thẩm Thủ tục xét lại bản án, quyết định đã có hiệu lực của pháp luật, bao gồm: thủ tục giảm đốc thêm và tái thẩm.
1.1. Ưu điểm của phương giải quyết tranh chấp bằng Tòa án
Nếu như việc giải quyết tranh chấp bằng trọng tài mang đặc điểm tôn trọng quyền thỏa thuận hay ý chí của các bên tham gia để đưa ra phán quyết thì đặc trưng cơ bản của thủ tục giải quyết tranh chấp bằng tòa án là thông qua hoạt động của bộ máy tư pháp và nhân danh quyền lực nhà nước đề đưa ra phán quyết buộc các bên có nghĩa vụ thi hành, kể cả bằng sức mạnh cưỡng chế. Nhờ đó, việc giải quyết tranh chấp thương mại thông qua tòa án còn trực tiếp góp phần vào việc nâng cao ý thức, tôn trọng pháp luật cho các chủ thể kinh doanh.
– Việc giải quyết có thể qua nhiều cấp xét xử, vì thế nguyên tắc nhiều cấp xét xử bảo đảm cho quyết định của toà án được chính xác, công bằng, khách quan và tuân theo pháp luật.
– Chi phí cho việc giải quyết tranh chấp kinh tế tại toà án theo quy định của pháp luật thấp hơn rất nhiều so với việc nhờ đến các tổ chức trọng tài thương mại hay trọng tài quốc tế.
1.2. Han chế của phương giải quyết tranh chấp bằng Tòa án
Thủ tục giải quyết tranh chấp thông qua tòa án thưởng dài hơn so với giải quyết tranh chấp bảng trọng tài. Hơn nữa, nguyên tắc xét xứ công khai tại tòa án không phù hợp với tính chất của hoạt động kinh doanh và tâm lý của giới doanh nghiệp, (có thể làm sút giảm uy tín của các bên trên thương trưởng, lộ các bí mật kinh doanh...), ngoài ra, Phán quyết của tòa án bản án xét xứ xong chưa được thi hành ngay thường bị kháng cáo. Quá trình tố tụng có thể bị trì hoãn và kéo dài; có thể phải qua nhiều cấp xét xử; ảnh hưởng đến quá trình sản xuất, kinh doanh
+ Thủ tục tố tụng tại tòa án thiếu linh hoạt do đã được pháp luật quy định trước đó;
Đối với các tranh chấp thương mại có yếu tố nước ngoài thì:
+ Phán quyết của tòa án thường khó đạt được sự công nhận quốc tế. Phán quyết của tòa án được công nhận tại một nước khác thường thông qua hiệp định song phương hoặc theo nguyên tắc rất nghiêm ngặt.
+ Mặc dù thẩm phán quốc gia có thể khách quan; họ vẫn phải buộc sử dụng ngôn ngữ và áp dụng quy tắc tố tụng của quốc gia họ và thường cùng quốc tịch với một bên.
2. Quy định về giải quyết tranh chấp bằng trọng tài?
21. Một số ưu điểm khi giải quyết tranh chấp bằng trong tài
Như đã nói trọng tài thương mại đã và đang là một phương thức giải quyết tranh chấp được đặc biệt ưa chuộng vong kinh doanh. Sở dĩ trọng tài trở thành một công cụ pháp lý quan vọng trong giải quyết các tranh chấp tư nói chung, tranh chấp thương mại nói riêng là vì phương thức này có những lợi thế vượt trội sau đây:
Thứ nhất, quyết định của Trọng tài là chung thẩm và vì vậy nó có giá trị bắt buộc đối với các bên phải thi hành, các bên không thể chống án hay kháng cáo. Đa số các phán quyết trọng tài đều được thi hành với sự trợ giúp của nhà nước trừ những trường hợp phán quyết bị hủy bởi toà án chủ yếu do vi phạm các thủ tục tố tụng trọng tài. Toà án không thể xét xử lại vụ tranh chấp nếu đã có phán quyết của trọng tài mà chỉ có thể hủy phán quyết trọng tài trên cơ sở xem xét các thủ tục tố tụng trọng tài có được chấp hành đầy đủ hay không.
Việc xét xử tại Trọng tài chỉ diễn ra ở một cấp xét xử, đó cũng chính là điều khác biệt cơ bản so với xét xứ tại Tòa án bởi thông thường xét xử tại Tòa án diễn ra ở hai cấp. Hội đồng trong tài sau khi tuyến phần quyết xong là đã hoàn thành nhiệm vụ của minh và chấm dứt sự tồn tại. Các quyết định của toà án thường bị kháng cáo lên nhiều cấp xét xử và hậu quả có thể là, phán quyết mới của tòa án cấp cao hơn với nội dung khác với phán quyết ban đầu sẽ được đưa ra. Đối với các tranh chấp quốc tế, phán quyết của trọng tài thường đặt ra yêu cầu được công nhận và cho thi hành ở nước ngoài nơi có những lợi ích liên quan cần được thực thi. về điểm này có thể thấy, đại đa số các nước trên thế giới hiện nay đều có thiện chí trong việc bảo đảm cho phán quyết trọng tài nước ngoài được thực thi thuận lợi và đầy đủ ở nước mình mà minh chứng là số lượng đông đảo các quốc gia đã gia nhập Công ước New York 1958 về công nhận và thi hành phán quyết của trọng tài nước ngoài. Trong khi đó, việc công nhận và cho thi hành phán quyết của tòa án quốc gia ở nước ngoài thường khó khăn hm nhiều và cần phải đáp ứng những điều kiện hết sức khắt khe.
Thứ hai, hoạt động của Trọng tài diễn ra liên tục vì Hội đồng Trọng tài xét xử vụ kiện là do các bên thỏa thuận lựa chọn, hoặc được chỉ định để giải quyết vụ kiện, do đó các trọng tài viên là người theo vụ kiện từ đầu đến cuối, vì vậy họ có điều kiện để nắm bắt và tìm hiểu thấu đảo các tinh tiết của vụ việc. Chính điều này có lợi ngay cả khi các bên luôn hòa giải hoặc giải quyết tranh thông qua đàm văn, trọng tài có thể hỗ trợ các bên đạt tới một thỏa thuận, điều mà ít khi xảy ra ở Tòa án. Khi xét xử, Trọng tài cho phép các bên được sử dụng kinh nghiệm của các chuyên gia và điều này được thể hiện ở quyền chọn Trọng tài viên của các bên. Ngoài ra hoạt động xét xứ của Trọng tải liên tục do đỏ tiết kiệm thời gian, chi phi và tiền bạc cho doanh nghiệp. Trong khi đó giải quyết tranh chấp bằng Tòa án thưởng rất khó đạt được điều này bởi Tòa án phải giải quyết nhiều tranh chấp cùng một lúc, do đó tình trạng án tồn đọng là điều không thể tránh khỏi.
Thứ ba, trọng tài xét xử bí mật bởi tiến trình giải quyết của Trọng tài có tính riêng biệt. Hầu hết các quy định pháp luật về Trọng tài của các quốc gia đều thừa nhận nguyên tắc Trọng tài xứ kia nếu các bên không có thỏa thuận khác. Đây là một ưu điểm quan trọng bởi các doanh nghiệp không muốn các chi tiết của vụ tranh chấp bị đem ra công khai trước Tòa án, điều mà các doanh nghiệp luôn coi là tối kỵ trong hoạt động kinh doanh của mình.
Thứ tư, khi xét xử, trọng tài cho phép các bên được sử dụng kinh nghiệm của các chuyên gia và điều này được thể hiện ở quyền chọn Trọng tài viên của các bên. Các bên có thể chọn một Hội đồng Trọng tải dựa trên trình độ, năng lực, sự hiểu biết vững vàng của họ về pháp luật thương mại quốc tế, về các lĩnh vực chuyên biệt như licensing, leasing, xuất nhập khẩu hàng hóa và dịch vụ, sở hữu trí tuệ, chứng khoán...
Các trọng tài viên giải quyết tranh chấp thường là những chuyên gia có trình độ cao, chuyên sâu về từng lĩnh vực xét xử. Họ có thể là những luật sư chuyên sâu về lĩnh vực đầu tư hay hàng hải, cũng có thể là những kỹ sư giỏi và có thâm niên trong lĩnh vực xây dựng, hay chế tạo máy hoặc những chuyên gia làm việc lâu năm và rất có kinh nghiệm trong ỊTi vực tài chính, ngân hàng v.v. Trong khi đó không phải tất cả các thẩm phán đều là những chuyên gia có trình độ cao trong tất cả các lĩnh vực phát sinh tranh chấp. Thường họ phải giải quyết nhiều tranh chấp khác nhau kể cả những tranh chấp chưa chắc đã là thế mạnh chuyên môn của họ, và trong những trường hợp như thế chất lượng giải quyết tranh chấp có thể bị ảnh hưởng đáng kể thậm chí thẩm phán có thể đưa ra phán quyết không chính xác. Rõ ràng, chính yếu tố chuyên nghiệp của trọng tài đã góp phần đảm bảo cho phán quyết trọng tài thường có độ chính xác cao và mang tính khách quan hơn so với phán quyết của tòa án trong các tranh chấp.
Thứ năm, giải quyết tranh chấp bằng Trọng tài thể hiện tính tốc độ, tính năng động, linh hoạt và mềm dẻo do đó để thích ứng hơn so với giải quyết tranh chấp bằng Tòa án. Tòa án khi xét xử phải tuân thủ một cách đầy đủ và nghiêm ngặt các quy định có tính chất quy trình, thủ tục, trình tự được quy định trong Bộ luật tố tụng dân sự 2004 và các văn bản hướng dẫn liên quan.
Đối với giới kinh doanh, thời gian là cực kỳ quan trọng. Bất kỳ sự trì hoãn kéo dài nào trong quá trình giải quyết tranh chấp, đều sẽ ảnh hưởng tới công việc làm ăn của họ. Trong suốt thời gian dài trong quá khứ cũng như hiện nay, trọng tài được coi như một phương thức giải quyết tranh chấp có tốc độ nhanh. Ở các tổ chức trọng tài nổi tiếng, do có nguồn nhân lực dồi dào và có chất lượng cao cùng trình độ quản lý hành chính chuyên nghiệp, tiên tiến, quá trình trọng tài có thể diễn ra linh hoạt và rất nhanh trong vòng vài tuần hay vài tháng nếu các bên muốn như vậy. Ngược lại, nếu so với toà án, các thủ tục tư pháp thường kéo dài bởi hệ thống toà án được tổ chức theo các cấp xét xử. Vì vậy, việc kiện tụng có thể kéo dài từ cấp sơ thẩm tới cấp toà án cuối cùng. Ngoài ra, trường hợp vụ việc có yếu tố quốc tế thì có thể bị kéo dài do ảnh hưởng của những thủ tục tư pháp phức tạp, cứng nhắc và tiêu tốn rất nhiều thời gian, chẳng hạn như tống đạt giấy tờ ra nước ngoài, xác minh chứng cứ, lấy lời khai nhân chứng ở nước ngoài v.v.
Thứ sáu, việc xét xử tranh chấp bằng Trọng tài đảm bảo tính bí mật cao và vì vậy sẽ tránh cho các bên nguy cơ làm tổn thương đến mối quan hệ hợp tác làm ăn vốn có, trong khi đó việc xét xử công khai tại Tòa án thường dễ làm cho các bên rơi vào thế đối đầu nhau với kết cục là một bên được thừa nhận như một người chiến thắng, còn bên kia thấy mình là một kẻ thua cuộc.
Đâu cũng là một trong số những ưu điểm khiến cho các bên tranh chấp lựa chọn phương thức này, bởi lẽ các nhà kinh doanh tham gia vào tranh chấp luôn e ngại rằng, tranh chấp liên quan tới bí mật thương mại, các khiếm khuyết của hàng hóa, sự kém chất lượng của sản phẩm v.v bị xét xử dưới sự theo dõi của công luận bởi vì điều này sẽ ảnh hưởng tới công việc kinh doanh của họ trong tương lai trên phạm vi quốc gia hay quốc tế. Những thiệt hại có thể xảy ra là rất nghiêm trọng bởi phạm vi bị ảnh hưởng có thể là cả thị trường quốc tế chứ không đơn thuần là thị trường nội địa. Hội đồng trọng tài được thành lập để xét xử tranh chấp theo yêu cầu của các bên và cách thức xét xử kín tách rời khỏi sự chú ý của công luận thường là một lựa chọn hoàn hảo. Theo yêu cầu của các bên, phiên tòa xét xử chỉ tiến hành với sự có mặt của các bên, thậm chí việc xét xử dựa trên những tài liệu, chứng cứ được cung cấp bởi các bên mà không cần thiết phải mở một phiên toà trọng tài. Phán quyết trọng tài cũng sẽ chỉ được trao cho các bên nếu họ không có thỏa thuận khác, về điểm này, toà án không phải là phương pháp thoả mãn yêu cầu của các bên tranh chấp. Bởi vì, toà án sẽ chỉ dựa vào trình tự tố tụng đã được quy định trong pháp luật quốc gia, xét xử và đưa ra phán quyết về vụ việc một cách công khai.
Việc xét xử tranh chấp bằng Trọng tài trên thực tế đã làm giảm đáng kể mức độ xung đột, căng thẳng của những bất đồng bởi nó diễn ra trong một không gian kín, nhẹ nhàng, mang nặng tính trao đổi để tìm ra sự thật khách quan của vụ/việc. Đó chính là những yếu tő điều kiện để các bên duy trì được quan hệ đối tác, quan hệ thiện chỉ đối với nhau. tạo Hơn nữa, sự tự nguyện thi hành quyết định của một bên sẽ làm cho bên kia có sự tin tưởng tốt hơn trong quan hệ làm ăn có thể diễn ra trong tương lai.
Với những ưu điểm như vậy, việc giải quyết tranh chấp bằng Trọng tài đã ngày càng trở thành một phương thức tố tụng kinh doanh - thương mại hữu hiệu và được các bên lựa chọn bên ngoài tố tụng bằng Tòa án.
2.2. Những nhược điểm của phương thức giải quyết tranh chấp bằng trọng tài
Ưu điểm của trọng tài là rất nổi trội nhưng bên cạnh đó còn tồn tại những hạn chế điển hình như sau:
– Phán quyết của trọng tài phụ thuộc rất nhiều vào sự tự nguyện của các bên tranh chấp. Bởi lẽ khi xảy ra tranh chấp các bên phải thỏa thuận với nhau về phương thức giải quyết hoặc sẽ thỏa thuận khi giao kết hợp đồng
– Chi phí cho giải quyết tranh chấp bằng Trọng tài khá cao, tùy thuộc vào giá trị tranh chấp. Vẫn đề này chưa chắc sẽ là nhược điểm của Trọng tài vì như đã nói ở trên ưu điểm của trọng tài là xét xử kín và nhanh gọn nên khi chủ thể đã lựa chọn những ưu điểm này thì vấn đề cho phí không còn quan trọng
– Thỏa thuận trọng tài là điều kiện bắt buộc phải có để tranh chấp thuộc thẩm quyền giải quyết của Trọng tài. Trọng tài không phải là cơ quan quyền lực nhà nước nên khi xét xử, trong trường hợp cần áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời nhằm đảm bảo chứng cứ, trọng tài không thể ra quyết định mang tính chất bắt buộc về điều đó mà phải yêu cầu Tòa án thi hành các phán quyết của mình.
Luật Minh Khuê - Phân tích & Tổng hợp
