Vai trò của Hội thẩm quân nhân trong tố tụng hình sự

Hoạt động tố tụng hình sự tại Việt Nam được xây dựng trên nguyên tắc xét xử tập thể, trong đó có sự tham gia của các thành phần đại diện cho cộng đồng. Tại các Tòa án Quân sự, vai trò này thuộc về Hội thẩm quân nhân (HTQN). Chế định HTQN không chỉ đảm bảo tính dân chủ trong hoạt động tư pháp mà còn là yếu tố then chốt bảo đảm các phán quyết hình sự được đưa ra phù hợp với yêu cầu kỷ luật nghiêm ngặt và đặc thù của Quân đội nhân dân Việt Nam.

1. Định nghĩa và cơ sở pháp lý của Hội thẩm quân nhân

Hội thẩm quân nhân là thành viên của Hội đồng xét xử tại các Tòa án quân sự, được cử để tham gia vào hoạt động xét xử sơ thẩm các vụ án hình sự thuộc thẩm quyền của Tòa án quân sự. Theo quy định pháp luật, việc xét xử của Tòa án quân sự cấp quân khu và Tòa án quân sự khu vực phải có sự tham gia của Hội thẩm quân nhân theo quy định của pháp luật tố tụng.

Vị trí của HTQN trong hệ thống tư pháp Việt Nam được khẳng định qua việc chế định Hội thẩm đã được ghi nhận xuyên suốt trong tất cả các bản Hiến pháp, từ Hiến pháp năm 1946 đến Hiến pháp năm 2013, nhấn mạnh nguyên tắc xét xử có sự tham gia của nhân dân (hoặc đại diện lực lượng vũ trang nhân dân). HTQN chính là đại diện cho lực lượng vũ trang nhân dân tham gia vào hoạt động xét xử, đảm bảo tính khách quan, công bằng và tính đại diện sâu sắc.

Chế định HTQN được điều chỉnh bởi nhiều văn bản quy phạm pháp luật, tạo nên một khung pháp lý chặt chẽ cho hoạt động của họ:

• Luật Tổ chức Tòa án nhân dân (TCTAND) 2024: Đặt nền móng pháp lý chung về tiêu chuẩn, nhiệm kỳ và vị trí của Hội thẩm. Luật này khẳng định nguyên tắc độc lập và ngang quyền của Hội thẩm khi xét xử.
• Bộ luật Tố tụng Hình sự (BLTTHS) 2015: Quy định các vấn đề mang tính thủ tục tố tụng cụ thể, bao gồm thành phần Hội đồng xét xử (HĐXX) sơ thẩm (Điều 254) và các quy định về quyền, nghĩa vụ, cũng như căn cứ thay đổi người tiến hành tố tụng áp dụng cho HTQN.
• Pháp lệnh Tổ chức Tòa án quân sự: Đây là văn bản pháp lý đặc thù quy định chi tiết về tổ chức và hoạt động của Tòa án quân sự, bao gồm cả cấu trúc như Ủy ban Thẩm phán Toà án quân sự trung ương. Pháp lệnh này là căn cứ để điều chỉnh các quy tắc riêng biệt áp dụng cho HTQN, phù hợp với môi trường quân sự.

HTQN phải là cán bộ, chiến sĩ, công nhân viên quốc phòng. Mặc dù phải đáp ứng các tiêu chuẩn chung về phẩm chất và năng lực theo Luật TCTAND 2014, họ còn phải thỏa mãn các yêu cầu đặc thù về kỷ luật, uy tín trong quân đội.

Trong khi HTND được Hội đồng nhân dân bầu, HTQN được cử bởi cơ quan chính trị quân đội. Cụ thể, HTQN tại Tòa án quân sự quân khu và tương đương do Chủ nhiệm Tổng cục Chính trị Quân đội nhân dân Việt Nam cử, theo sự giới thiệu của cơ quan chính trị quân khu, quân đoàn, quân chủng, tổng cục hoặc cấp tương đương. Sau đó, Chánh án Tòa án quân sự quân khu sẽ phân công nhiệm vụ xét xử sau khi thống nhất với cơ quan chính trị liên quan.

Cơ chế "cử" này, khác với cơ chế "bầu" tại tòa án dân sự, phản ánh tính thống nhất về mặt tổ chức và kỷ luật trong quân đội. Việc một cơ quan chính trị cấp cao của quân đội chịu trách nhiệm lựa chọn và cử HTQN có mục đích duy trì tính thống nhất nội bộ và đảm bảo yếu tố kỷ luật, chính trị được lồng ghép vào hoạt động tư pháp quân sự. Điều này đồng thời đặt ra yêu cầu cao về việc bồi dưỡng nghiệp vụ pháp lý để HTQN có thể thực thi nguyên tắc "ngang quyền" một cách độc lập và chuyên nghiệp.

Khi được cử, cơ quan, tổ chức, đơn vị vũ trang nhân dân có Hội thẩm đó có trách nhiệm tạo điều kiện để HTQN làm nhiệm vụ và không được điều động, phân công họ làm việc khác, trừ trường hợp đặc biệt. Khi Hội đồng nhân dân hết nhiệm kỳ, HTND tiếp tục làm nhiệm vụ cho đến khi Hội đồng nhân dân khoá mới bầu được HTND mới. Nguyên tắc tương tự cũng được áp dụng cho HTQN (tham chiếu theo Pháp lệnh Thẩm phán và Hội thẩm nhân dân).

2. Nhiệm vụ và quyền hạn của Hội thẩm quân nhân trong tố tụng hình sự

2.1. Vị thế pháp lý trong hội đồng xét xử

HTQN đóng vai trò là một thành viên không thể thiếu trong Hội đồng xét xử sơ thẩm (HĐXX) của Tòa án quân sự. Sự hiện diện của họ đảm bảo tính hợp hiến của hoạt động xét xử.

Thành phần HĐXX sơ thẩm đối với vụ án hình sự được quy định rõ tại Điều 254 Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015:

Cơ cấu này cho thấy số lượng Hội thẩm quân nhân luôn chiếm đa số trong HĐXX (2/3 hoặc 3/5 tổng số thành viên)

Nguyên tắc cốt lõi khẳng định vị thế pháp lý của HTQN là nguyên tắc "ngang quyền" với Thẩm phán khi biểu quyết. Khi xét xử, Thẩm phán và Hội thẩm (bao gồm cả HTQN) độc lập và chỉ tuân theo pháp luật. Trong phòng nghị án, HTQN ngang quyền với Thẩm phán trong việc quyết định mọi vấn đề của vụ án, từ việc xác định có tội hay không, áp dụng điều luật nào, đến quyết định hình phạt.

Theo Điều 254 BLTTHS 2015, quyết định của HĐXX phải được quá nửa tổng số thành viên biểu quyết tán thành. Về mặt số học, do HTQN luôn chiếm đa số, nếu các Thẩm phán (1 hoặc 2) có quan điểm khác biệt, quyết định cuối cùng của HĐXX bắt buộc phải có sự đồng thuận của ít nhất một bộ phận lớn hoặc toàn bộ HTQN (ít nhất 2/2 trong HĐXX 3 người, hoặc 2/3 trong HĐXX 5 người). Sự chi phối về số lượng phiếu biểu quyết này làm nổi bật tầm quan trọng và tính quyết định của HTQN đối với bản án được tuyên.

2.2. Nhiệm vụ và quyền hạn cụ thể khi xét xử

Nhiệm vụ và quyền hạn của HTQN được thực hiện nhằm đảm bảo nguyên tắc xét xử tập thể được tuân thủ triệt để:

HTQN làm nhiệm vụ xét xử theo sự phân công của Chánh án Tòa án quân sự. Quyền nghiên cứu hồ sơ là cơ sở để họ nắm bắt toàn bộ chứng cứ, tài liệu và đưa ra quyết định độc lập. Tuy nhiên, trong thực tiễn, thời gian nghiên cứu hồ sơ dành cho Hội thẩm thường rất ngắn, tối đa khoảng 12 ngày kể từ khi Tòa án ra Quyết định đưa vụ án ra xét xử.

Sự hạn chế về thời gian nghiên cứu này, kết hợp với thực tế HTQN thường không phải là chuyên gia pháp luật (khác với Thẩm phán phải có bằng cử nhân luật trở lên, được đào tạo nghiệp vụ xét xử ), có thể tạo ra rào cản thực tế đối với việc thực thi đầy đủ quyền ngang quyền. Sự chênh lệch về nghiệp vụ và thời gian nghiên cứu có thể khiến HTQN dễ bị ảnh hưởng bởi ý kiến chuyên môn của Thẩm phán chủ tọa phiên tòa. Do đó, việc nâng cao năng lực pháp lý cho HTQN và đảm bảo đủ thời gian nghiên cứu hồ sơ là yếu tố then chốt để củng cố tính độc lập của họ.

Tại phiên tòa, HTQN có quyền tích cực nghiên cứu chứng cứ, tài liệu và đặt câu hỏi đối với tất cả những người tham gia tố tụng (bị cáo, bị hại, người làm chứng) nhằm làm sáng tỏ các tình tiết vụ án.

Quyền hạn quan trọng nhất là việc tham gia Nghị án và Biểu quyết. HTQN tham gia vào quá trình nghị án kín để bàn bạc và giải quyết các vấn đề quan trọng của vụ án (như tội danh, hình phạt, bồi thường dân sự). Quyền biểu quyết độc lập và ngang quyền chính là cơ chế trực tiếp để HTQN thực thi vai trò đại diện và đảm bảo sự công bằng.

2.3. Vai trò đảm bảo tính dân chủ và tính quân sự

Sự tham gia của HTQN vào HĐXX tại Tòa án quân sự là sự kết hợp hài hòa giữa yếu tố tư pháp chuyên nghiệp và yếu tố thực tiễn quân sự đặc thù.

Đảm bảo tính đại diện và dân chủ: HTQN mang quan điểm và kinh nghiệm sống thực tiễn của đội ngũ cán bộ, chiến sĩ, công nhân viên quốc phòng vào quá trình xét xử. Điều này giúp các quyết định tư pháp có cơ sở thực tế hơn, không chỉ dựa trên lý luận pháp lý khô khan.

Đảm bảo tính quân sự và kỷ luật: HTQN, với kinh nghiệm sâu sắc về môi trường và quy tắc quân đội, có khả năng đánh giá chính xác hơn về:

• Mức độ thiệt hại và tính chất nghiêm trọng của hành vi phạm tội trong bối cảnh nhiệm vụ và kỷ luật quân đội.
• Các yếu tố động cơ, bối cảnh thực hiện hành vi trong đơn vị quân sự mà một Thẩm phán dân sự có thể không nắm rõ.

HTQN đóng vai trò như một "bộ lọc thực tiễn" trong hệ thống tư pháp quân sự, đảm bảo bản án được tuyên không chỉ tuân thủ Bộ luật Hình sự mà còn phù hợp với yêu cầu duy trì kỷ luật, nâng cao sức mạnh chiến đấu và sự ổn định nội bộ của quân đội.

3. Thực tiễn áp dụng 

3.1. So sánh hội thẩm quân nhân và hội thẩm nhân dân

Mặc dù có chung nguyên tắc xét xử tập thể và nguyên tắc ngang quyền, HTQN và HTND có những khác biệt cơ bản về phạm vi hoạt động, cơ chế tuyển chọn và đối tượng tham gia:

Sự tương đồng cốt lõi là cả hai đều là người tiến hành tố tụng, độc lập trong xét xử và ngang quyền với Thẩm phán khi biểu quyết, qua đó khẳng định nguyên tắc tư pháp cơ bản của Việt Nam.

3.2. Vai trò của Hội thẩm quân nhân trong một vụ án hình sự cụ thể

Xét một tình huống thực tiễn tại Tòa án quân sự Khu vực: thụ lý vụ án hình sự về "Tội thiếu trách nhiệm gây hậu quả nghiêm trọng" (Điều 360 Bộ luật Hình sự) liên quan đến một quân nhân trong việc quản lý vũ khí, gây thất thoát tài sản quốc phòng.

Trong vụ án này, HTQN đóng góp giá trị chuyên môn không thể thay thế. Họ sử dụng kinh nghiệm thực tiễn để đánh giá:

Tính hợp lý của quy trình: HTQN hiểu rõ các quy định nội bộ về bảo quản vũ khí, tiêu chuẩn trách nhiệm của sĩ quan quản lý, và mức độ ảnh hưởng của vụ việc đến khả năng sẵn sàng chiến đấu. Họ có thể nhận định rằng, hành vi thiếu trách nhiệm là do sơ suất cá nhân hay do sự lỏng lẻo mang tính hệ thống trong đơn vị.

Đánh giá yếu tố kỷ luật: HTQN giúp HĐXX cân nhắc hình phạt không chỉ nhằm trừng trị cá nhân theo BLHS mà còn nhằm duy trì kỷ luật chung và tính răn đe trong toàn quân đội.

Trong quá trình nghị án, nếu Thẩm phán có xu hướng áp dụng hình phạt nặng theo quy định chung của pháp luật, HTQN có thể dùng kinh nghiệm thực tiễn để phân tích các tình tiết giảm nhẹ mang tính đặc thù quân sự (ví dụ: hoàn cảnh khó khăn của đơn vị, áp lực công việc) hoặc đề xuất biện pháp giáo dục, cải tạo phù hợp hơn với môi trường quân đội. Vai trò này đảm bảo tính nhân văn và tính thực tiễn trong phán quyết cuối cùng.

3.3. Các trường hợp Hội thẩm quân nhân bị thay đổi hoặc từ chối tham gia tố tụng

Để đảm bảo tính khách quan và vô tư trong xét xử, pháp luật tố tụng quy định chặt chẽ các trường hợp HTQN phải từ chối tham gia hoặc bị thay đổi. Căn cứ pháp lý chung cho việc thay đổi người tiến hành tố tụng được quy định tại Điều 49 và Điều 50 BLTTHS 2015

HTQN phải từ chối tham gia tố tụng hoặc bị thay đổi nếu thuộc một trong các trường hợp: là người thân thích của bị cáo, đã tham gia giải quyết vụ án với tư cách khác (ví dụ: điều tra viên, kiểm sát viên), hoặc có căn cứ rõ ràng cho rằng họ không vô tư trong xét xử.

Trong môi trường quân sự, việc điều động hoặc phân công nhiệm vụ đột xuất là thường xuyên. Thực tiễn này đặt ra thách thức về tính liên tục của HĐXX. Do đó, các nghiên cứu pháp lý đã chỉ ra sự cần thiết của căn cứ thay đổi mở rộng, ví dụ: "Trong những trường hợp khác mà Thẩm phán, Hội thẩm, Thư ký không thể tiếp tục tiến hành tố tụng". Việc bổ sung căn cứ này sẽ cho phép Chánh án Tòa án quân sự linh hoạt quyết định thay đổi HTQN khi họ không thể tiếp tục nhiệm vụ do các lý do đặc thù quân sự (như đi công tác chiến đấu, điều động khẩn cấp), đảm bảo vụ án không bị đình trệ quá lâu.

Nếu một HTQN bị thay đổi, HĐXX phải được thành lập lại với thành viên mới. Thành viên mới này phải có đủ thời gian và cơ hội để nghiên cứu toàn bộ hồ sơ vụ án, bảo đảm tính công bằng và liên tục của quá trình tố tụng. Sự thay đổi bất ngờ có thể làm chậm tiến trình tố tụng, do đó, các đơn vị quân đội cần có kế hoạch quản lý nhân sự HTQN nhằm đảm bảo tính ổn định tối đa cho hoạt động tư pháp.

 Kết luận

Hội thẩm quân nhân là một chủ thể không thể thiếu trong cơ chế tố tụng hình sự quân sự, đóng góp quan trọng vào việc bảo đảm tính dân chủ, khách quan và minh bạch của hoạt động xét xử. Với tư cách là người đại diện cho tập thể quân nhân và nhân dân trong quân đội, Hội thẩm quân nhân giúp Tòa án quân sự có được cái nhìn toàn diện, thực tế về vụ án, về nhân thân bị cáo, cũng như về hoàn cảnh, đặc thù công tác trong môi trường quân ngũ – những yếu tố có ý nghĩa quyết định trong việc đánh giá hành vi phạm tội và lượng hình một cách công bằng, nhân văn và đúng pháp luật.

Mọi vướng mắc pháp lý vui lòng liên hệ Luật sư tư vấn pháp luật hình sự trực tuyến qua điện thoại gọi: 1900.6162 để được đội ngũ luật sư giàu kinh nghiệm của Công ty luật Minh Khuê tư vấn, giải đáp chi tiết.Chúng tôi rất hân hạnh khi nhận được sự hợp tác của quý khách hàng. Xin chân thành cảm ơn!