Vấn đề nhân tính, tư lợi và tăng trưởng kinh tế theo quan điểm của Adam Smith

Lịch sử văn minh theo khái niệm của Smith nhận dạng bốn giai đoạn tiến hóa. Hai giai đoạn đầu là giai đoạn săn bắn và chăn thả của các nền văn hóa du cư, tiền Phong kiến. Hai giai đoạn tiếp theo là giai đoạn trồng trọt, và sau cùng là giai đoạn thương mại. Mỗi giai đoạn được đánh dấu bằng một cấu trúc quyền sở hữu tài sản có phần khác biệt. Nền văn hóa săn bắn không thừa nhận quyền sở hữu tài sản độc quyền. Mọi thành viên trong xã hội đều giữ đúng địa vị tương đối bình đẳng, về kinh tế lẫn xã hội, ít có nhu cầu về một cấu trúc chính phủ dân sự trang trọng vì dân số còn ít và sống du cư. Trong một nền văn hóa như thế, người cao tuổi và hiểu biết thường giữ vai trò lãnh đạo, sự phục tùng tự áp đặt cho phần xã hội còn lại khi đối mặt với kinh nghiệm và tri thức cấp cao.

Qua thời gian, tư lợi mang lại sự tiến hóa chính trị xã hội quan trọng và tăng trưởng kinh tế. Xã hội dân sự phát triển một phạm vi lớn là kết quả của tài sản cá nhân và sự tích lũy của cải. Smith xem vai trò chủ chốt của những người chăn cừu trong giai đoạn lịch sử chăn thả:

“Chính trong thời đại của những người chăn cừu, trong giai đoạn hai của xã hội, mà sự bất bình đẳng về của cải lần đầu tiên bắt đầu diễn ra, và mở đầu mức độ uy quyền và lệ thuộc không thể tồn tại trước đó. Do đó mở đầu một số mức độ của chính phủ dân sự rất cần thiết để duy trì chính nó... Chính phủ dân sự trong phạm vi được hình thành nhằm bảo vệ tài sản, thực ra được hình thành để bảo vệ người giàu chống lại kẻ nghèo, hay bênh vực những người có một số tài sản so với người không có gì cả”. (Wealth of Nations, trang 674).

Nói cách khác, trong xã hội dân sự một hệ thống thứ bậc của cải dẫn đến thứ bậc quyền lực với những thứ trang bị quen thuộc, cha truyền con nối nắm quyền lực, các triều đình, và cứ tiếp diễn như thế. Người nghèo trong cấu trúc này nguyện trung thành để đổi lấy sự che chở của người giàu.

Sau cùng, các nền văn hóa du cư có khuynh hướng được thay bằng cộng đồng sống cố định bằng nông nghiệp. Với đời sống định cư này lượng cung cấp lương thực ổn định hơn, sự chuyên môn hóa gia tăng và dân số đông hơn. Trong thời Trung cổ, loại xã hội này được bọc vào cấu trúc định chế gọi là chế độ Phong kiến. Chính phủ dân sự trong chế độ phong kiến phân quyền nhiều đến mức mỗi Nam tước cai quản thái ấp thi hành luật pháp ngay trong lãnh địa của mình, ở châu Âu, hệ thống này kéo dài từ khi đế quốc La Mã sụp đổ cho đến khoảng cuối thế kỷ 15. Cấu trúc hiện vẫn đang tồn tại ở một số nước thuộc thế giới thứ ba.

4. Smith giải thích về sự phát triển xã hội

Vì tư lợi là nguyên nhân tạo ra sự quá độ từ xã hội du cư sang xã hội nông nghiệp, vì thế Smith dùng để giải thích cho sự phát triển xã hội thương mại với sự phát triển các thành phố sau này như các trung tâm thương mại. Trong giai đoạn sau khi La Mã sụp đổ, thương gia và thợ cơ khí thành thị đóng thuế bằng mức với nông dân ở thôn quê. Thế nhưng khi cư dân thành thị độc lập nhiều hơn, thì họ tiếp tục được miễn một số “thuế kinh doanh”. Vì thế họ xuất hiện như một giai cấp “thương gia tự do” ban đầu, và quả thật, họ là những nhà Tư bản đầu tiên. Dân thành thị thường liên minh với nhà vua chống lại một kẻ thù chung đó là Nam tước có đất. Nhà vua thường ban cấp nhượng địa cho thành phố để đổi lại việc họ liên minh với nhà vua chống lại các chúa đất phong kiến, và sự độc lập tài chánh có thể đạt được ở các thành phố để đổi lấy tiền thuế đóng một lần cho nhà vua. Những phát triển này dẫn đến sự tự quản trong các thành phố và sự hình thành sự thống trị của pháp luật sau đó, đến lượt pháp luật cung cấp một cơ sở vững chắc để mở rộng thương mại, nhất là ở các thành phô' ven biển. Thương mại phát triển đến lượt làm cho thành phố thậm chí không còn phụ thuộc nhiều vào thái ấp nữa. Sau cùng, thành phố trở thành nơi trú ngụ của những nhà Tư bản thiếu kinh nghiệm vì luật thành phố bảo vệ nông nô bỏ trốn miễn là họ tránh bị bắt trong một năm. Smith nhấn mạnh khuynh hướng này trong đoạn văn sau:

“Nếu trong tay của một người trồng trọt nghèo, với thân phận nông nô bị áp bức, tích lũy được một ít gia súc, dĩ nhiên anh ta phải giấu chủ đất rất kỹ nếu không thuộc về mình thì cũng là cơ hội đầu tiên để anh ta chạy về thành phố trốn”. (Wealth of Nations, trang 379).

Thân phận nông nô là một định chế trong đó nông dân bị ràng buộc với ruộng đất và nợ một lượng lao động nhất định với chủ đất. Nhưng khi tích lũy được một ít thặng dư họ nhận thấy mình có thể “mua lại” nghĩa vụ này bằng cách trả tiền thuê đất cho chủ đất để thay cho công lao động. Trước tiên, sản phẩm thặng được trao đổi lấy tiền ở các chợ ngũ cốc địa phương, sau đó tiền dùng để “thay thế” nghĩa vụ lao động của họ. Điều này thường xảy ra trong tình huống trong đó nông dân gần như là thương nhân nhỏ, độc lập. Anh ta có thể thuê đất của chủ, bán sản phẩm để trang trải tiền thuê đất, và giữ khoảng chênh lệch cho bản thân. Kết quả lũy tích của hành vi này là làm xói mòn những ràng buộc truyền thống của thái ấp và thay thế thị trường, tìm kiếm lợi nhuận như một nguyên tắc sản xuất. Vào giữa thế kỷ 14, tiền thuê đất vượt quá giá trị công lao động ở nhiều nơi thuộc châu Âu.

Lãnh chúa muôn hợp tác với sự sắp xếp định chê' mới, một phần là do sự thay đổi trong mẫu tiêu dùng của họ, đòi hỏi phải tăng thêm lượng tiền mặt để mua “hàng rẻ tiền” và hàng xa xỉ ở các thương gia thị thành. Trước kia, lãnh chúa cai quản thái ấp chỉ là một chủ đất đơn thuần theo nghĩa hiện đại, chẳng bao lâu sau một “thị trường” về đất đai xuất hiện dựa trên quyền sở hữu tài sản cá nhân và sự hỗ trợ của luật hợp đồng. Từ quan điểm này, chỉ còn một bước ngắn dẫn đến sự chuyên môn hóa và phân công lao động - đặc điểm của thời đại công nghiệp.

Tóm lại, sự tăng trưởng kinh tế cho đến khi xuất hiện “hệ thống thương mại” là kết quả tương tác tư lợi, bổ sung quyền sở hữu tài sản và sự thay đổi định chế theo nghĩa rộng. Với hệ thống thương mại vào năm 1776, Smith dựa vào đó để phát biểu sự tăng trưởng kinh tế phải phụ thuộc vào biện pháp tới hạn phát triển chuyên môn hóa và phân công lao động. Chúng ta sẽ trở lại vai trò trung tâm của hai nguyên tắc như nhau này sau khi xem những cơ sở kinh tế vi mô của thuyết tăng trưởng của Smith.

5. Tác phẩm The Wealth of Nations

Thật khó để có thể đánh giá một quyển sách khi chưa xem qua nó, trong trường hợp tác phẩm The Wealth of Nations, việc đọc quyển sách này quả là một công việc đáng khâm phục. Việc đọc tác phẩm The Wealth of Nations là nhiệm vụ mà mỗi sinh viên khoa kinh tế nên tìm đọc (ít nhất là một lần). Vì quyển sách chứa đựng rất nhiều nội dung khác ngoài sự công kích chủ nghĩa Trọng thương (độc quyền) nổi tiếng của Smith và sự biện hộ của ông về tự do tự nhiên (bất can thiệp), chính vì điểm này mà quyển sách mới trở nên nổi tiếng. Rõ ràng, đây là một tác phẩm rất tuyệt, nếu xét theo tiêu chuẩn của thế kỷ 20, không phải là tác phẩm kinh điển nở hoa muộn màng mà còn nhiều chuyên luận kinh tế khác. Rất nhiều người đọc và trích dẫn ngay cả lúc Smith còn sinh thời.

Đôi khi phần nào ít đọc nhất lại là phần thú vị nhất khi Smith lạc đề về lịch sử giáo dục thời Trung cổ hay phương pháp chọn giám mục trong nhà thờ thời cổ đại. Bất kể những vấn đề lạc đề này, The Wealth of Nations vẫn chứa đựng phân tích kinh tế xác đáng và quan trọng.

Phần duyệt tóm tắt nội dung quyển The Wealth of Nations cho thấy xử lý rất rộng. Tập I, nghiên cứu về phân công lao động, nguồn gốc và sử dụng tiền tệ, và xác định giá cả, tiền lương, lợi nhuận và tiền thuê đất, và sự lạc đề sinh động về những biến đổi trong giá trị của bạc. Tập II đề cập lý thuyết về vốn và lãi thường bị phỉ báng của Smith. Trong tập III, ôn lại sự phát triển kinh tế ở châu Âu từ thời cổ đại đến thế kỷ 18. Tập IV đề cập những hệ thống kinh tế chính trị khác nhau kể cả sự phê bình gay gắt chủ nghĩa Trọng thương và rào cản tự do mậu dịch. Tập V kết luận bằng chuyên luận khá dài về sự đánh thuế và chính sách tài chính ở Anh thế kỷ 18. Không phải ngạc nhiên, ngày nay một số nhà kinh tế khoe rằng mình đã đọc hết toàn bộ từ đầu đến cuối kiệt tác này.