Vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng hình sự là gì?

 Bộ luật Tố tụng hình sự Việt Nam không chỉ quy định cụ thể về trình tự, thủ tục điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án, mà còn xác định rõ trách nhiệm của các cơ quan tiến hành tố tụng, người tiến hành tố tụng và những người tham gia tố tụng nhằm bảo vệ công lý, bảo vệ quyền con người, quyền công dân, cũng như lợi ích của Nhà nước, tổ chức và cá nhân. Tuy nhiên, trong thực tiễn, không ít trường hợp các quy định tố tụng bị vi phạm, làm sai lệch bản chất của vụ án, xâm hại nghiêm trọng đến quyền và lợi ích hợp pháp của các bên liên quan.

Vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng hình sự là những hành vi vi phạm có tính chất đặc biệt nghiêm trọng, làm sai lệch bản chất của vụ án hoặc ảnh hưởng trực tiếp đến quyền, lợi ích hợp pháp của người tham gia tố tụng. Đây là loại vi phạm không chỉ mang tính pháp lý thuần túy mà còn phản ánh mức độ tuân thủ kỷ luật tư pháp, ý thức trách nhiệm và đạo đức nghề nghiệp của những người tiến hành tố tụng. Khi xảy ra vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng, hậu quả của nó thường rất nặng nề: chứng cứ có thể bị vô hiệu, bản án có thể bị hủy hoặc sửa, và niềm tin của người dân vào cơ quan tư pháp bị tổn hại.

1. Vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng hình sự là gì?

1.1. Khái niệm và cơ sở pháp lý của vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng hình sự

Khái niệm về vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng hình sự đã trải qua sự phát triển đáng kể trong hệ thống pháp luật tố tụng Việt Nam, đặc biệt là với sự ra đời của Bộ luật Tố tụng Hình sự (BLTTHS) 2015 (sửa đổi bổ sung 2025). Trước đây, việc xác định trường hợp nào là vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng hình sự (VPNTTTTTHS) thường dựa trên các văn bản hướng dẫn dưới luật, chẳng hạn như Thông tư liên tịch số 02/2017/TTLT-VKSNDTC-TANDTC-BCA-BQP, vì các quy định trong BLTTHS trước đó chưa đủ rõ ràng và chi tiết.

Theo điểm o khoản 1 Điều 4 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 giải thích rõ về Vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng được định nghĩa là việc cơ quan hoặc người có thẩm quyền tiến hành tố tụng (CQTHTT) trong quá trình khởi tố, điều tra, truy tố, hoặc xét xử không thực hiện hoặc thực hiện không đúng, không đầy đủ các trình tự, thủ tục đã được Bộ luật Tố tụng Hình sự quy định.

Tuy nhiên, điều quan trọng nhất để một vi phạm thủ tục thông thường trở thành "nghiêm trọng" là phải thỏa mãn một trong hai tiêu chí về hậu quả pháp lý sau đây:

• Tiêu chí 1: Đã xâm hại nghiêm trọng đến quyền, lợi ích hợp pháp của người tham gia tố tụng.
• Tiêu chí 2: Đã làm ảnh hưởng đến việc xác định sự thật khách quan, toàn diện của vụ án.

Khái niệm này đóng vai trò là căn cứ pháp lý then chốt cho nhiều quyết định tố tụng quan trọng, đặc biệt là việc trả hồ sơ để điều tra bổ sung (Điều 179, Điều 250) hoặc hủy bản án sơ thẩm (Điều 273, Điều 387 BLTTHS 2015).

Pháp luật tố tụng hình sự của Việt Nam đã chuyển dịch trọng tâm đánh giá từ hành vi vi phạm (sai sót thủ tục) sang hậu quả mà hành vi đó gây ra (sự xâm hại nghiêm trọng hoặc ảnh hưởng đến sự thật khách quan). Sự thay đổi này cho thấy hệ thống tư pháp ưu tiên bảo vệ tính công bằng thực chất và sự thật khách quan trong quá trình giải quyết vụ án hơn là chỉ tuyệt đối tuân thủ các quy định về mặt hình thức. Theo đó, CQTHTT cấp trên không thể hủy án hoặc trả hồ sơ chỉ vì các lỗi hình thức, chẳng hạn như lỗi đánh máy đơn thuần, nếu những lỗi này không gây ảnh hưởng đến quyền lợi cốt lõi của người tham gia tố tụng hoặc bản chất của vụ án. Điều này giúp thúc đẩy tính ổn định và hiệu quả của toàn bộ quá trình tố tụng.

1.2. Mối quan hệ giữa VNGTTTTS và tính hợp pháp của chứng cứ

Mặc dù VNGTTTTS là căn cứ để trả hồ sơ hoặc hủy án (yêu cầu phải đạt ngưỡng "nghiêm trọng"), nhưng pháp luật Việt Nam thiết lập một cơ chế loại trừ chứng cứ nghiêm ngặt hơn thông qua Khoản 2 Điều 87 BLTTHS 2015 (sửa đổi bổ sung 2025).

Khoản 2 Điều 87 quy định rằng bất kỳ thông tin nào được thu thập từ các nguồn chứng cứ nhưng vi phạm quy định của Bộ luật này thì không có giá trị pháp lý và không được sử dụng làm căn cứ để giải quyết vụ án hình sự.

Sự phân biệt này tạo ra một "hàng rào kép" bảo vệ tính hợp pháp trong tố tụng. Thứ nhất, vi phạm thủ tục trong thu thập chứng cứ (dù nặng hay nhẹ) sẽ loại trừ chứng cứ đó (Điều 87). Thứ hai, vi phạm thủ tục ở các khâu khác (như xác định tư cách người tham gia tố tụng) chỉ bị coi là VNGTTTTS (dẫn đến hủy án) khi đạt ngưỡng "xâm hại nghiêm trọng" quyền lợi. Điều này tối quan trọng trong thực tiễn xét xử, bởi lẽ, việc một chứng cứ quan trọng bị loại trừ theo Điều 87 có thể dẫn đến việc không thể xác định sự thật khách quan của vụ án, từ đó buộc CQTHTT cấp trên phải xác định đây là VNGTTTTS và ra quyết định trả hồ sơ điều tra bổ sung.

2. Tiêu chí xác định mức độ “nghiêm trọng”

Việc phân định ranh giới giữa VNGTTTTS và sai sót thông thường là một trong những thách thức pháp lý lớn nhất, đòi hỏi sự đánh giá kỹ thuật và thực chất về hậu quả do vi phạm gây ra.

2.1. Xâm hại nghiêm trọng quyền và lợi ích hợp pháp của người tham gia tố tụng

Để được coi là "xâm hại nghiêm trọng," sự vi phạm phải đạt đến mức độ khiến các quyền lợi tố tụng cơ bản của người tham gia tố tụng bị tước bỏ hoặc bị ảnh hưởng một cách đáng kể.

Một trong những ví dụ điển hình nhất về việc xâm hại nghiêm trọng quyền lợi là việc xác định không đúng tư cách người tham gia tố tụng (NTGTT). Theo các hướng dẫn được dẫn chiếu từ TTLT 02/2017, hành vi này chỉ được coi là VNGTTTTS khi nó thực sự xâm hại nghiêm trọng đến quyền và lợi ích hợp pháp của họ.

Xét trường hợp người bị thiệt hại về sức khỏe nhưng chưa đến mức bị khởi tố về tội độc lập trong vụ án gây rối trật tự công cộng:

• Nếu CQTHTT xác định đúng tư cách họ là Nguyên đơn dân sự, họ sẽ không có quyền kháng cáo bản án về phần hình phạt đối với bị cáo.
• Nếu CQTHTT xác định sai họ là Người bị hại, họ sẽ có quyền kháng cáo yêu cầu tăng nặng hình phạt đối với bị cáo.

Việc xác định sai tư cách này, tuy chỉ là một lỗi thủ tục, nhưng lại làm xâm hại đến quyền và lợi ích hợp pháp của Bị cáo (vì bị cáo đối mặt với nguy cơ bị tăng nặng hình phạt do kháng cáo của người có tư cách tố tụng sai), do đó, được coi là VNGTTTTS.

2.2. Ảnh hưởng đến việc xác định sự thật khách quan của vụ án

Tiêu chí này tập trung vào tính toàn vẹn của hồ sơ vụ án và khả năng chứng minh tội phạm. VNGTTTTS xảy ra khi vi phạm thủ tục khiến việc thu thập, kiểm tra, và đánh giá chứng cứ bị sai lệch, thiếu sót, hoặc không thể thực hiện đầy đủ các yếu tố cần thiết để giải quyết vụ án.

Các vi phạm thường liên quan đến tiêu chí này bao gồm:

• Thiếu các hoạt động điều tra bắt buộc mà luật quy định phải có (ví dụ: không lấy lời khai của nhân chứng quan trọng hoặc không tiến hành giám định bắt buộc).
• Vi phạm quy tắc về thẩm quyền, chẳng hạn như sử dụng lệnh, quyết định tố tụng mà theo quy định của BLTTHS phải có sự phê chuẩn của Viện kiểm sát nhưng lại không có phê chuẩn.

Việc thiếu các hướng dẫn chi tiết, thống nhất sau khi BLTTHS 2015 (sửa đổi bổ sung 2025) có hiệu lực đã khiến các cơ quan tố tụng đôi khi phải dựa vào các văn bản hướng dẫn cũ, đặc biệt là TTLT 02/2017, để đánh giá tính "nghiêm trọng" của vi phạm về tư cách người tham gia tố tụng. Điều này tạo ra rủi ro về sự không nhất quán trong áp dụng pháp luật, vì các thẩm phán và kiểm sát viên phải vận dụng kinh nghiệm và tiền lệ cũ, đôi khi không hoàn toàn tương thích với các nguyên tắc mới về quyền con người và quyền bào chữa trong BLTTHS 2025.

3. Các dạng vi phạm nghiêm trọng đặc thù

VNGTTTTS thể hiện ở nhiều khía cạnh khác nhau của quy trình tố tụng, tập trung chủ yếu vào việc bảo đảm quyền con người và tính hợp pháp của các quyết định tố tụng.

3.1. Vi phạm liên quan đến tư cách người tham gia tố tụng

Việc xác định không đúng tư cách người tham gia tố tụng có thể gây ra hiệu ứng lan truyền, làm mất cân bằng quyền lực tố tụng và làm suy yếu cấu trúc pháp lý của vụ án. Theo hướng dẫn, việc này chỉ là VNGTTTTS khi nó dẫn đến sự thay đổi đáng kể về quyền tố tụng (ví dụ: quyền kháng cáo, quyền tham gia đối chất) của người bị xác định sai tư cách hoặc của NTGTT khác.

Trường hợp phức tạp là khi Người bị hại đã chết và có nhiều người đại diện hợp pháp (ví dụ: cha, mẹ, vợ, con thành niên). Nếu CQTHTT chỉ đưa một hoặc một số người vào tham gia tố tụng và quyền lợi của những người chưa tham gia có dấu hiệu xung đột với người đã tham gia, điều này được coi là VNGTTTTS. Ví dụ, nếu sau xét xử sơ thẩm, người chưa cử đại diện có đơn khiếu nại mà nội dung đơn không phù hợp với nội dung kháng cáo của người đại diện đã tham gia, hoặc người đại diện đã tham gia không kháng cáo, Tòa án cấp phúc thẩm có thể hủy bản án sơ thẩm để điều tra lại hoặc xét xử sơ thẩm lại. Mục đích của việc hủy án trong trường hợp này là bảo vệ nguyên tắc đầy đủ các bên tham gia tố tụng và đảm bảo tính khách quan của việc giải quyết vụ án.

3.2. Vi phạm về bảo đảm quyền bào chữa và quyền khác của bị can, bị cáo

Các vi phạm liên quan đến quyền cơ bản của bị can, bị cáo luôn được coi là nghiêm trọng, bao gồm:

• Không thông báo đầy đủ về quyền bào chữa hoặc quyền có người đại diện (đặc biệt đối với người chưa thành niên từ đủ 15 đến dưới 18 tuổi hoặc người có nhược điểm về thể chất/tâm thần).
• Không có người bào chữa trong trường hợp bắt buộc phải có, hoặc vi phạm nghiêm trọng quy trình tố tụng dẫn đến quyền bào chữa bị tước đoạt.
• Vi phạm trong việc thực hiện các thủ tục bắt buộc liên quan đến người chưa thành niên (ví dụ: không có người đại diện tham gia các hoạt động tố tụng). 

3.3. Vi phạm về trình tự, thủ tục khởi tố, điều tra và bắt giữ

Vi phạm thẩm quyền hoặc trình tự thủ tục ở giai đoạn đầu của tố tụng có thể gây ra hậu quả hủy hoại toàn bộ quá trình điều tra sau đó. Các vi phạm nghiêm trọng trong khâu này bao gồm:

• Việc ban hành các lệnh, quyết định tố tụng (ví dụ: lệnh bắt, khám xét) không đúng thẩm quyền.
• Việc thiếu sự phê chuẩn của Viện kiểm sát đối với các lệnh, quyết định mà theo quy định của BLTTHS phải có sự phê chuẩn.

Các vi phạm thẩm quyền này tạo ra "trái độc tố tụng". Bởi lẽ, lệnh là cơ sở pháp lý cho các hoạt động tiếp theo, vi phạm ở khâu này làm cho toàn bộ chứng cứ thu thập được sau đó bị nhiễm độc tố tụng và có nguy cơ bị loại trừ theo Khoản 2 Điều 87 BLTTHS 2015 (sửa đổi bổ sung 2025).

4. Kết luận

Tóm lại, vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng hình sự là hành vi không tuân thủ các quy tắc tố tụng cơ bản, làm sai lệch bản chất vụ án, xâm hại đến quyền và lợi ích hợp pháp của người tham gia tố tụng, và có thể dẫn đến việc kết án oan người vô tội hoặc bỏ lọt tội phạm. Việc xác định và xử lý các vi phạm này có ý nghĩa sống còn đối với tính hợp pháp và chính xác của bản án, quyết định của cơ quan tiến hành tố tụng. Chỉ khi tuân thủ nghiêm ngặt các quy định về thủ tục, hệ thống tư pháp mới có thể thực hiện sứ mệnh bảo vệ công lý một cách trọn vẹn.

Mọi thắc mắc quý khách hàng có thể liên hệ trực tiếp Tổng đài tư vấn pháp luật hình sự trực tuyến số Hotline: 1900.6162 để gặp luật sư tư vấn trực tiếp giải đáp các thắc mắc. Chúng tôi rất hân hạnh khi nhận được sự hợp tác của quý khách hàng. Xin chân thành cảm ơn!