Xóa án tích là gì? Thời hạn xóa án tích theo quy định?

Xóa án tích không diễn ra tự động sau khi một bản án kết thúc, mà phải tuân theo những điều kiện và thời hạn nhất định được quy định trong Bộ luật Hình sự. Thời hạn xóa án tích vừa là thước đo thể hiện sự cải tạo, rèn luyện của người phạm tội sau khi chấp hành án, vừa là cơ chế bảo đảm trật tự, kỷ cương xã hội, tránh việc lạm dụng sự khoan hồng của pháp luật. Do đó, việc tìm hiểu xóa án tích là gì, cũng như thời hạn xóa án tích được quy định ra sao không chỉ có giá trị lý luận trong nghiên cứu pháp luật, mà còn mang ý nghĩa thực tiễn đối với những người từng lầm lỡ, giúp họ định hướng rõ ràng hơn trên con đường làm lại cuộc đời.

1. Quy định chung về xóa án tích

1.1. Án tích là gì? Xoá án tích là gì?

Án tích được định nghĩa là một hậu quả pháp lý bất lợi mà một người phải gánh chịu sau khi bị Tòa án kết tội bằng một bản án có hiệu lực pháp luật. Sự tồn tại của án tích không chỉ kéo dài trong suốt quá trình người đó chấp hành bản án mà còn trong một khoảng thời gian nhất định sau khi chấp hành xong hình phạt. Về mặt pháp lý, án tích có vai trò quan trọng trong việc xác định các tình tiết định khung hình phạt hoặc tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự đối với người phạm tội mới, chẳng hạn như "tái phạm" hoặc "tái phạm nguy hiểm".  

Ngược lại, xóa án tích là việc xóa bỏ những hậu quả pháp lý của việc bị kết án. Xoá án tích là xoá bỏ việc mang án tích, là sự công nhận coi như chưa bị kết án đối với người trước đó đã bị toà án xét xử, kết tội. Pháp luật hình sự Việt Nam quy định người đã được xóa án tích sẽ "coi như chưa bị kết án". Chế định này thể hiện chính sách khoan hồng và nhân đạo của Nhà nước, tạo điều kiện thuận lợi cho người từng bị kết án tái hòa nhập cộng đồng và ổn định cuộc sống. Các quy định mới của Bộ luật Hình sự (BLHS) 2015 đã rút ngắn đáng kể thời hạn xóa án tích so với BLHS 1999, cho thấy sự chuyển dịch mạnh mẽ theo hướng nhân văn hơn trong chính sách hình sự. Sự thay đổi này nhằm khuyến khích người bị kết án tu dưỡng, cải tạo, từ đó giảm nguy cơ tái phạm và gánh nặng cho xã hội, thay vì chỉ tập trung vào việc trừng phạt.   

Tuy nhiên, khái niệm "coi như chưa bị kết án" vẫn còn những bất cập khi đối chiếu với thực tiễn. Dù người được xóa án tích về mặt pháp lý không còn bị coi là có án tích, thông tin về tiền án đã được xóa vẫn tồn tại trên một số loại hồ sơ, đặc biệt là Phiếu lý lịch tư pháp số 2. Điều này có thể tạo ra những rào cản nhất định trong cuộc sống, chẳng hạn như khi làm thủ tục xuất cảnh, xin việc làm hoặc tham gia vào một số quan hệ xã hội đặc thù. Điều này cho thấy rằng, mặc dù chính sách xóa án tích đã tiến bộ, sự "xóa bỏ" hoàn toàn hậu quả xã hội vẫn chưa được thực h

1.2. Các trường hợp không bị coi là có án tích

Khoản 2 Điều 69 BLHS 2015 quy định một số trường hợp đặc biệt không bị coi là có án tích ngay từ đầu, chứ không phải được xóa án tích. Cụ thể, "Người bị kết án do lỗi vô ý về tội phạm ít nghiêm trọng, tội phạm nghiêm trọng và người được miễn hình phạt không bị coi là có án tích". Bên cạnh đó, Điều 107 BLHS 2015 còn mở rộng quy định này đối với người dưới 18 tuổi bị kết án trong một số trường hợp nhất định.   

Sự khác biệt cốt lõi giữa "xóa án tích" và "không bị coi là có án tích" nằm ở thời điểm và hậu quả pháp lý. "Không bị coi là có án tích" là một chính sách khoan hồng tối đa, áp dụng ngay lập tức đối với người phạm tội, không yêu cầu họ phải trải qua thời gian thử thách hay bất kỳ thủ tục nào sau khi bản án có hiệu lực. Quy định này thể hiện sự phân loại ngay từ khi ban hành bản án, áp dụng chính sách nhân đạo đối với những hành vi không cố ý gây nguy hiểm cho xã hội và đối với các đối tượng đặc thù như người chưa thành niên. Việc không có án tích ngay từ đầu giúp các cá nhân này tái hòa nhập xã hội một cách thuận lợi hơn nhiều so với việc phải đợi thời gian để được xóa án tích.

2. Các trường hợp xóa án tích

2.1. Đương nhiên xóa án tích

Đương nhiên được xóa án tích là trường hợp xóa án tích mà không cần có sự xem xét quyết định của Tòa án. Đây cũng là trường hợp thông thường của việc xóa án tích. Vậy khi nào được xóa án tích:

Điều 70 Bộ Luật hình sự 2015 quy định như sau: "1. Đương nhiên được xóa án tích được áp dụng đối với người bị kết án không phải về các tội quy định tại Chương XIII (các tội xâm phạm an ninh quốc gia) và Chương XXVI (các tội phá hoại hòa bình, chống loài người và tội phạm chiến tranh) của Bộ luật này khi họ đã chấp hành xong hình phạt chính, thời gian thử thách án treo hoặc hết thời hiệu thi hành bản án và đáp ứng các điều kiện quy định tại khoản 2 và khoản 3 Điều này.…."

Người bị kết án khi có đủ điều kiện được đương nhiên xóa án tích thì có quyền yêu cầu cơ quan quản lí cơ sở dữ liệu lý lịch tư pháp cấp phiếu lý lịch tư pháp xác nhận không có án tích. Để được đương nhiên xóa án tích, người bị kết án phải đáp ứng đồng thời các điều kiện sau:

• Đã chấp hành xong hình phạt chính hoặc hết thời gian thử thách của án treo, hoặc hết thời hiệu thi hành bản án.   
• Đã chấp hành xong các hình phạt bổ sung và các quyết định khác của bản án, bao gồm án phí, tiền bồi thường dân sự. Điều kiện này là một điểm mấu chốt, khẳng định việc hoàn thành mọi nghĩa vụ theo bản án là bắt buộc.   
• Không thực hiện hành vi phạm tội mới trong thời hạn luật định, tính từ ngày chấp hành xong hình phạt.   

Một điểm đáng chú ý là thủ tục xóa án tích đương nhiên không cần Tòa án ra quyết định. Thay vào đó, trách nhiệm này được giao cho cơ quan quản lý cơ sở dữ liệu lý lịch tư pháp. Khi người bị kết án có đủ điều kiện, họ chỉ cần nộp hồ sơ xin cấp Phiếu lý lịch tư pháp để xác nhận bản thân không có án tích.

Trong thời hạn 05 ngày kể từ ngày nhận được yêu cầu của người được đương nhiên xóa án tích và xét thấy có đủ điều kiện quy định tại Điều 70 Bộ Luật hình sự thì cơ quan quản lí cơ sở dữ liệu lý lịch tư pháp cấp phiếu lý lịch tư pháp là họ không có án tích (Khoản 1 Điều 369 Bộ luật TTHS 2015).

2.2. Xóa án tích theo quyết định của Tòa án

Khi nào được xóa án tích theo quyết định của Tòa án. Xóa án tích theo quyết định của Tòa án chỉ đặt ra đối với những người đã bị kết án về các tội xâm phạm an ninh quốc gia và các tội phá hoại hòa bình, chống loài người và tội phạm chiến tranh. Đây là những tội phạm đặc biệt nguy hiểm, cần thiết phải có các quy định chặt chẽ về việc xóa án tích. Khi xem xét có xóa án tích hay không, Tòa án căn cứ vào tính chất của tội phạm đã thực hiện, thái độ chấp hành pháp luật và thái độ lao động của người bị kết án.

Tòa án xem xét nếu thấy đủ điều kiện thì ra quyết định xóa án tích. Người bị Tòa án bác đơn xin xóa án tích lần đầu, thì sau 01 năm kể từ ngày bị Tòa án bác đơn mới được xin xóa án tích; nếu bị bác đơn lần thứ hai trở đi, thì sau 02 năm kể từ ngày bị Tòa án bác đơn mới được xin xóa án tích (Khoản 4 Điều 71 BLHS).

2.3. Xóa án tích trong trường hợp đặc biệt

Xóa án tích trong trường hợp đặc biệt là xóa án tích do Tòa án quyết định nhưng ở thời điểm sớm hơn khi thỏa mãn các điều kiện đặc biệt. Khi nào được xóa án tích trong trường hợp đặc biệt. Khi nào được xóa án tích trong trường hợp đặc biệt. Theo Điều 72 BLHS, Tòa án quyết định xóa án tích trong thời hạn sớm hơn khi người bị kết án đáp ứng đủ các điều kiện:

• Điều kiện về nội dung: người bị kết án có những biểu hiện tiến bộ rõ rệt và đã lập công;
• Điều kiện về hình thức: Có đề nghị của cơ quan, tổ chức nơi người đó công tác hoặc chính quyền địa phương nơi người đó cư trú về việc xóa án tích trong thời hạn sớm hơn cho người bị kết án;
• Điều kiện về thời điểm được xem xét xóa án tích trong trường hợp đặc biệt: người bị kết án đã bảo đảm được ít nhất một phần ba thời hạn quy định tại Khoản 2 Điều 70 và khoản 2 Điều 71 BLHS.

3. Cách tính thời hạn xoá án tích

Cách tính thời hạn xóa án tích trong trường hợp đương nhiên xóa án tích.  Theo quy định tại Điều 73 Bộ Luật hình sự thời hạn để xóa án tích được xác định như sau:

Thời hạn xóa án tích quy định tại Điều 70 và Điều 71 BLHS được căn cứ vào hình phạt chính đã tuyên. Thời hạn này được tính từ ngày người bị kết án chấp hành xong hình phạt chính, thời gian thử thách án treo hoặc từ ngày hết thời hiệu thi hành bản án.

Như vậy thời gian xóa án tích của người bị kết án đương nhiên được xóa án tích theo Điều 70, xóa án tích theo quyết định của Tòa án Điều 71 Bộ Luật Hình sự khi đã chấp hành xong hình phạt chính hoặc thời gian thử thách án treo, chấp hành xong hình phạt bổ sung, các quyết định khác của bản án thì được xóa án tích.

Người bị kết án chưa được xóa án tích mà thực hiện hành vi phạm tội mới và bị Tòa án kết án bằng bản án có hiệu lực pháp luật thì thời hạn để xóa án tích cũ được tính lại kể từ ngày chấp hành xong hình phạt chính hoặc thời gian thử thách án treo của bản án mới hoặc từ ngày bản án mới hết thời hiệu thi hành.

Nếu người bị kết án nhưng chưa được xóa án tích mà lại phạm tội mới bị Tòa án kết án bằng bản án có hiệu lực pháp luật thì thời gian xóa án tích cũ sẽ được tính lại từ khi chấp hành xong hình phạt chính hoặc thời gian thử thách án treo của bản án mới thì được xóa án tích.

Người bị kết án trong trường hợp phạm nhiều tội mà có tội thuộc trường hợp đương nhiên được xóa án tích, có tội thuộc trường hợp xóa án tích theo quyết định của Tòa án thì căn cứ vào thời hạn quy định tại Điều 71 của Bộ luật này Tòa án quyết định việc xóa án tích đối với người đó.

Người được miễn chấp hành phần hình phạt còn lại cũng được coi như đã chấp hành xong hình phạt.

Đối với người từ đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi bị kết án về tội phạm rất nghiêm trọng do cố ý hoặc tội phạm đặc biệt nghiêm trọng đương nhiên được xóa án tích nếu từ khi chấp hành xong hình phạt chính hoặc hết thời gian thử thách án treo hoặc từ khi hết thời hiệu thi hành bản án, người đó không thực hiện hành vi phạm tội mới trong thời hạn:

• 06 tháng trong trường hợp bị phạt cảnh cáo, phạt tiền, phạt cải tạo không giam giữ hoặc phạt tù nhưng được hưởng án treo;
• 01 năm trong trường hợp bị phạt tù đến 05 năm;
• 02 năm trong trường hợp bị phạt tù từ trên 05 năm đến 15 năm;
• 03 năm trong trường hợp bị phạt tù trên 15 năm.

Cách tính thời hạn xóa án tích theo quyết định của Tòa án: Người bị kết án được xóa án tích theo quyết định của Tòa án là người phạm các tội xâm phạm an ninh quốc gia và các tội phá hoại hòa bình, chống loài người và tội phạm chiến tranh. Người bị kết án về tội này phải có đơn xin xóa án tích nộp cho Tòa án, nếu Tòa án thấy đủ điều kiện thì ra quyết định xóa án tích. Như vậy trường hợp này người bị kết án không được đương nhiên xóa án tích mà phải có đơn xin xóa án tích và được Tòa án ra quyết định xóa án tích thì mới được xóa án tích.

Cách tính thời hạn xóa án tích trong trường hợp đặc biệt: Người bị kết án được xóa án tích trong trường hợp đặc biệt khi có những biểu hiện rõ rệt và đã lập công, được cơ quan, tổ chức nơi người đó cư trú đề nghị thì Tòa án sẽ quyết định việc xóa án tích. Người bị kết án có biểu hiện rõ rệt như làm ăn lương thiện, chấp hành tốt chủ trương, chính sách của Đảng, pháp luật của Nhà nước. Lập công như có thành tích tốt trong lao động, sản xuất và được cơ quan có thẩm quyền khen thưởng hoặc chứng nhận.

Bảng sau đây so sánh trực quan thời hạn giữa hai hình thức:

4. Cách tính thời gian và các nguyên tắc đặc thù

Thời hạn xóa án tích được tính "từ khi chấp hành xong hình phạt chính hoặc hết thời gian thử thách án treo". Một nguyên tắc quan trọng là người bị kết án phải chấp hành xong tất cả các nghĩa vụ khác của bản án, bao gồm hình phạt bổ sung và các quyết định dân sự (bồi thường thiệt hại, án phí, truy thu tiền thu lợi bất chính) thì thời gian mới bắt đầu được tính. Nếu người đó chưa hoàn thành nghĩa vụ bồi thường dân sự, họ sẽ không đủ điều kiện để được xóa án tích.   

Một vấn đề pháp lý phức tạp nảy sinh trong thực tiễn là cách tính thời hạn xóa án tích khi một người bị tổng hợp hình phạt từ nhiều bản án. Có hai quan điểm trái ngược nhau:   

• Quan điểm thứ nhất: Căn cứ vào hình phạt riêng của từng bản án để tính thời hạn, vì việc tổng hợp hình phạt không thay đổi bản chất của từng tội danh ban đầu. Quan điểm này có lợi hơn cho người bị kết án.   
• Quan điểm thứ hai: Căn cứ vào hình phạt chung đã được tổng hợp để tính thời hạn. Quan điểm này cho rằng bản án tổng hợp đã thay thế các bản án riêng lẻ.   

Sự thiếu thống nhất trong cách hiểu và áp dụng này không chỉ là vấn đề học thuật mà còn có hậu quả pháp lý nghiêm trọng. Nó quyết định liệu một người phạm tội mới có bị coi là "tái phạm" hay không, từ đó ảnh hưởng trực tiếp đến việc xác định tội danh và mức hình phạt. Điều này cho thấy sự cần thiết của một văn bản hướng dẫn chi tiết từ Tòa án nhân dân Tối cao để đảm bảo sự thống nhất trong áp dụng pháp luật.

5. Thủ tục xóa án tích

Trường hợp đương nhiên xóa án tích không cần nộp hồ sơ để xóa án tích mà cơ quan quản lý cơ sở dữ liệu lý lịch tư pháp phải cập nhật thông tin về tình hình án tích của người bị kết án trên cơ sở các tài liệu do các cơ quan liên quan chuyển đến theo quy định của uật Lý lịch tư pháp 2010.

Hồ sơ xin cấp phiếu lý lịch tư pháp:

• Tờ khai yêu cầu cấp phiếu lý lịch tư pháp số 01;
• Giấy xác nhận của cơ quan Công an cấp huyện không phạm tội mới;
• Giấy chứng nhận đã chấp hành xong bản án hình sự;
• Giấy xác nhận của cơ quan thi hành án dân sự về việc thi hành xong các khoản bồi thường, án phí, tiền phạt;
• Bản sao Căn cước công dân.

Thời hạn xóa án tích:

Phiếu lý lịch tư pháp số 1 cấp cho Công dân Việt Nam, người nước ngoài đã hoặc đang cư trú tại Việt Nam yêu cầu cấp Phiếu lý lịch tư pháp của mình. Cơ quan nhà nước, tổ chức chính trị, tổ chức chính trị – xã hội có quyền yêu cầu cấp Phiếu lý lịch tư pháp để phục vụ công tác quản lý nhân sự, hoạt động đăng ký kinh doanh, thành lập, quản lý doanh nghiệp, hợp tác xã.

Sau khi chuẩn bị đầy đủ các giấy tờ trên người xin xóa án tích nộp Tờ khai yêu cầu cấp Phiếu lý lịch tư pháp và các giấy tờ kèm theo tại Sở Tư pháp nơi thường trú; trường hợp không có nơi thường trú thì nộp tại Sở Tư pháp nơi tạm trú; trường hợp cư trú ở nước ngoài thì nộp tại Sở Tư pháp nơi cư trú trước khi xuất cảnh. Người nước ngoài cư trú tại Việt Nam nộp tại Sở Tư pháp nơi cư trú; trường hợp đã rời Việt Nam thì nộp tại Trung tâm lý lịch tư pháp quốc gia.

Người xin cấp phiếu lý lịch tư pháp có thể uỷ quyền cho người khác làm thủ tục yêu cầu cấp Phiếu lý lịch tư pháp. Việc uỷ quyền phải được lập thành văn bản theo quy định của pháp luật; trường hợp người yêu cầu cấp Phiếu lý lịch tư pháp là cha, mẹ, vợ, chồng, con của người được cấp Phiếu lý lịch tư pháp thì không cần văn bản ủy quyền. Thời hạn cấp Phiếu lý lịch tư pháp không quá 10 ngày, kể từ ngày nhận được yêu cầu hợp lệ.

 6. Phân biệt với những chế định pháp lý khác liên quan

Việc phân biệt rõ ràng các chế định pháp lý liên quan đến trách nhiệm hình sự là rất quan trọng để có cái nhìn tổng thể về chính sách của Nhà nước.

Việc so sánh các chế định này cho thấy một "bậc thang" về chính sách nhân đạo của Nhà nước. Miễn trách nhiệm hình sự là cấp độ khoan hồng cao nhất, tiếp theo là miễn chấp hành hình phạt, và cuối cùng là xóa án tích. Phân biệt rõ ràng các cấp độ này giúp hiểu sâu hơn về triết lý lập pháp trong việc xử lý tội phạm, hướng tới mục tiêu giáo dục và tái hòa nhập.

Kết luận

Có thể khẳng định rằng, chế định xóa án tích là minh chứng điển hình cho chính sách hình sự nhân đạo của Nhà nước ta, vừa nghiêm khắc trừng trị tội phạm, vừa mở ra cánh cửa để họ làm lại cuộc đời. Quy định cụ thể về thời hạn xóa án tích giúp tạo cơ chế pháp lý minh bạch, công bằng, bảo đảm rằng mọi cá nhân sau khi chấp hành xong hình phạt, nếu biết hối cải, rèn luyện và tuân thủ pháp luật, đều có cơ hội hòa nhập cộng đồng mà không còn bị “dán nhãn” bởi quá khứ phạm tội. Điều này không chỉ mang lại lợi ích cho bản thân người đã chấp hành án, mà còn góp phần ổn định trật tự xã hội, khuyến khích tinh thần hướng thiện và xây dựng một xã hội công bằng, nhân văn, tôn trọng quyền con người.

Mọi vướng mắc pháp lý liên quan đến lĩnh vực hình sự về trách nhiệm hình sự, xóa án tích, Hãy gọi ngay: 1900.6162 để được Luật sư tư vấn pháp luật hình sự trực tuyến qua tổng đài. Đội ngũ luật sư giàu kinh nghiệm trong lĩnh vực hình sự luôn sẵn sàng lắng nghe và giải đáp cụ thể. Trân trọng./.