Mức xử phạt hành chính với hành vi trốn thuế hiện nay

Trốn thuế là hành vi vi phạm pháp luật nghiêm trọng, đe dọa nguồn thu ngân sách nhà nước, và luôn bị các cơ quan quản lý thuế Việt Nam xử lý nghiêm khắc. Bài viết sẽ đi sâu phân tích phân tích các quy định tại Nghị định 125/2020/NĐ-CP về các mức phạt tiền từ 1 lần đến 3 lần số thuế trốn, cùng các biện pháp khắc phục hậu quả, chỉ rõ ranh giới chuyển đổi sang trách nhiệm hình sự (Điều 200 BLHS), từ đó cung cấp một cái nhìn toàn diện về các chế tài hành chính và hình sự áp dụng cho hành vi trốn thuế theo pháp luật hiện hành. 

1. Khung pháp lý hiện hành và cơ sở áp dụng xử phạt hành chính về thuế

1.1. Văn bản pháp luật về vi phạm về thuế

Cơ sở pháp lý cốt lõi quy định chi tiết về việc xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực thuế và hóa đơn hiện nay là Nghị định số 125/2020/NĐ-CP của Chính phủ, được ban hành ngày 19 tháng 10 năm 2020. Nghị định này có hiệu lực thi hành từ ngày 05 tháng 12 năm 2020 và đã tạo ra một khung pháp lý thống nhất, thay thế và bãi bỏ một phần nhiều văn bản quy phạm pháp luật trước đó, bao gồm Nghị định 129/2013/NĐ-CP và các Thông tư hướng dẫn như Thông tư 166/2013/TT-BTC.  

Nghị định 125/2020/NĐ-CP đã được sửa đổi và bổ sung một số điều quan trọng bởi Nghị định số 102/2021/NĐ-CP, nhằm hoàn thiện hơn các quy định về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực thuế và hóa đơn. Các văn bản này quy định việc xử phạt hành chính đối với tổ chức, cá nhân (người nộp thuế) khi họ có các hành vi vi phạm hành chính trong lĩnh vực thuế và hóa đơn.  

Pháp luật quản lý thuế của Việt Nam đang có xu hướng siết chặt các quy định về xử phạt vi phạm, đặc biệt là các hành vi gian lận liên quan đến hóa đơn điện tử. Hiện tại, Chính phủ đang trong quá trình xây dựng dự thảo Nghị định sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định 125/2020/NĐ-CP để điều chỉnh mạnh tay hơn đối với các hành vi vi phạm, làm rõ hơn nhóm đối tượng bị xử phạt và bổ sung các quy định liên quan đến hành vi vi phạm hóa đơn. Sự điều chỉnh liên tục này cho thấy cam kết của cơ quan quản lý trong việc nâng cao hiệu quả phòng ngừa và xử lý các hành vi trốn thuế, đặc biệt là trong bối cảnh ứng dụng công nghệ thông tin và hóa đơn điện tử ngày càng sâu rộng.  

1.2. Mối quan hệ giữa xử phạt hành chính và truy cứu trách nhiệm hình sự

Việc xử lý hành vi trốn thuế tại Việt Nam được phân chia rõ ràng thành hai chế tài chính: xử phạt hành chính theo Nghị định 125/2020/NĐ-CP và truy cứu trách nhiệm hình sự theo Điều 200 Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi bổ sung năm 2017, 2025.

Ranh giới giữa hai chế tài này là ngưỡng số tiền trốn thuế và tính chất của hành vi vi phạm. Hành vi trốn thuế chỉ bị xử phạt hành chính (phạt tiền từ 1 lần đến 3 lần số thuế trốn) nếu số tiền trốn thuế chưa đạt đến mức truy cứu trách nhiệm hình sự. Ngược lại, nếu số tiền trốn thuế đạt ngưỡng quy định (từ 100.000.000 đồng trở lên) hoặc nếu người vi phạm đã bị xử phạt hành chính về hành vi trốn thuế mà còn tái phạm, họ sẽ phải đối mặt với truy cứu trách nhiệm hình sự.  

Do đó, các hành vi được liệt kê là trốn thuế trong Điều 200 Bộ luật Hình sự cũng chính là cơ sở để cơ quan thuế áp dụng xử phạt hành chính theo Điều 17 Nghị định 125/2020/NĐ-CP, nếu các hành vi đó chưa gây hậu quả đủ lớn để bị coi là tội phạm trốn thuế.

2. Các hành vi được coi là trốn thuế

2.1. Nhóm hành vi liên quan đến khai báo và đăng ký thuế

Vi phạm về nộp hồ sơ khai thuế: Đây là một trong những hành vi trốn thuế rõ ràng nhất. Nó bao gồm việc không nộp hồ sơ đăng ký thuế, không nộp hồ sơ khai thuế, hoặc nghiêm trọng hơn là nộp hồ sơ khai thuế sau 90 ngày kể từ ngày hết hạn nộp hồ sơ khai thuế hoặc hết thời hạn gia hạn nộp hồ sơ. Việc trì hoãn khai báo vượt quá 90 ngày được coi là hành vi có dấu hiệu cố ý né tránh nghĩa vụ thuế.  

Sử dụng hàng hóa thuộc diện ưu đãi không đúng mục đích: Hành vi này xảy ra khi người nộp thuế sử dụng những hàng hóa thuộc đối tượng không chịu thuế, miễn thuế hoặc xét miễn thuế không đúng với mục đích đã được quy định, đồng thời không khai báo việc chuyển đổi mục đích sử dụng, khai thuế tới cơ quan thuế. Việc này nhằm hưởng lợi bất hợp pháp từ các chính sách ưu đãi.  

Không thông báo ngừng/tạm ngừng hoạt động kinh doanh: Trường hợp người nộp thuế có hoạt động kinh doanh đang trong thời gian xin ngừng, tạm ngừng hoạt động kinh doanh nhưng lại không thông báo với cơ quan thuế cũng bị coi là hành vi trốn thuế, trừ các trường hợp ngoại lệ được quy định.  

2.2. Nhóm hành vi liên quan đến sổ sách kế toán, hóa đơn và chứng từ

Gian lận trong ghi chép sổ kế toán: Hành vi trốn thuế bao gồm việc không ghi chép hoặc ghi chép không đúng, không đầy đủ trong sổ kế toán các khoản thu liên quan đến việc xác định số tiền thuế phải nộp. Việc này làm sai lệch cơ sở tính thuế.  

Gian lận hóa đơn đầu ra: Hành vi này bao gồm việc không xuất hóa đơn khi bán hàng hóa, cung ứng dịch vụ theo quy định, hoặc nghiêm trọng hơn là ghi giá trị trên hóa đơn bán hàng thấp hơn giá trị thanh toán thực tế của hàng hóa, dịch vụ đã bán. Mục đích là để giảm doanh thu chịu thuế.  

Sử dụng chứng từ không hợp pháp: Việc sử dụng hóa đơn, chứng từ không hợp pháp (như hóa đơn khống, hóa đơn giả) để hạch toán hàng hóa, nguyên liệu đầu vào trong hoạt động phát sinh nghĩa vụ thuế là một trong những hành vi gian lận phổ biến và nghiêm trọng nhất. Hành vi này nhằm mục đích làm giảm số tiền thuế phải nộp, hoặc làm tăng số tiền thuế được miễn, giảm, khấu trừ hoặc hoàn. Tương tự, sử dụng các loại chứng từ, tài liệu không hợp pháp khác để xác định sai số tiền thuế cũng bị xử lý.  

3. Các mức xử phạt tiền hành chính đối với hành vi trốn thuế  

Mức xử phạt hành chính đối với hành vi trốn thuế được quy định cụ thể tại Điều 17 Nghị định 125/2020/NĐ-CP, áp dụng mức phạt tiền theo tỷ lệ trên số tiền thuế trốn, dao động từ 1 lần đến 3 lần số thuế trốn.  

3.1. Nguyên tắc chung về mức phạt tiền

Khung phạt tiền từ 1 lần đến 3 lần số tiền thuế trốn thể hiện nguyên tắc xử lý linh hoạt, tùy thuộc vào mức độ lỗi và các tình tiết tăng nặng hoặc giảm nhẹ trách nhiệm hành chính của người nộp thuế. Khung phạt này được thiết lập để đảm bảo tính răn đe lũy tiến.

Pháp luật tập trung vào việc xử lý các hành vi trốn thuế có tính chất phức tạp và có ý đồ rõ ràng thông qua việc xác định tình tiết tăng nặng. Mức phạt 3 lần số tiền trốn thuế là một hình phạt tài chính rất nặng, được áp dụng nhằm ngăn chặn các hành vi cố ý và tinh vi, ví dụ như việc sử dụng mạng lưới hóa đơn bất hợp pháp để trốn số lượng lớn tiền thuế.  

3.2. Các mức phạt tiền

Các mức phạt cụ thể được áp dụng như sau, dựa trên sự hiện diện của tình tiết giảm nhẹ hoặc tăng nặng theo quy định của Luật Xử lý vi phạm hành chính:

Mức phạt tiền 1 lần số thuế trốn (Thấp nhất):  Mức phạt này được áp dụng đối với người nộp thuế thực hiện hành vi trốn thuế nhưng có từ một tình tiết giảm nhẹ trở lên theo quy định của pháp luật xử lý vi phạm hành chính. Các tình tiết giảm nhẹ có thể bao gồm tự nguyện khắc phục hậu quả, tự nguyện khai báo, hoặc vi phạm lần đầu.  

Mức phạt tiền 1,5 lần số thuế trốn: Mức phạt này áp dụng khi hành vi trốn thuế không có bất kỳ tình tiết tăng nặng nào, nhưng có từ hai tình tiết giảm nhẹ trở lên.

Mức phạt tiền 2 lần số thuế trốn (Mức cơ sở): Mức 2 lần số thuế trốn được xem là mức phạt tiêu chuẩn. Nó được áp dụng khi hành vi trốn thuế không có tình tiết tăng nặng và cũng không có tình tiết giảm nhẹ nào được ghi nhận.

Mức phạt tiền 2,5 lần và 3 lần số thuế trốn (Tăng nặng):

• Mức phạt 2,5 lần: Áp dụng khi hành vi trốn thuế có một tình tiết tăng nặng (như vi phạm có tính chất chuyên nghiệp, lợi dụng thiên tai, dịch bệnh để vi phạm).
• Mức phạt 3 lần (Cao nhất): Áp dụng khi hành vi trốn thuế có từ hai tình tiết tăng nặng trở lên hoặc trường hợp tái phạm nguy hiểm. Các tình tiết tăng nặng thường bao gồm vi phạm có tổ chức, cố ý trốn thuế nhiều lần, hoặc lợi dụng chức vụ quyền hạn để thực hiện hành vi vi phạm.  

Nghị định 125/2020/NĐ-CP cũng đưa ra quy định giới hạn mức phạt để đảm bảo tính hợp lý và cân đối giữa tiền phạt và nghĩa vụ thuế. Cụ thể, trường hợp số tiền phạt nếu áp dụng theo tỷ lệ (1 lần, 2 lần, 3 lần) lớn hơn số tiền thuế phát sinh phải nộp trên hồ sơ khai thuế, thì số tiền phạt tối đa đối với trường hợp này bằng số tiền thuế phát sinh phải nộp trên hồ sơ khai thuế. Tuy nhiên, mức phạt tối đa này không được thấp hơn mức trung bình của khung phạt tiền đã được quy định.  

Quy định tại Điều 17 Nghị định 125/2020/NĐ-CP có thể được tổng hợp chi tiết như sau:

4. Biện pháp khắc phục hậu quả bắt buộc

4.1. Buộc nộp đủ số tiền thuế trốn (truy thu thuế)

Biện pháp khắc phục hậu quả quan trọng nhất là buộc người vi phạm phải nộp đủ số tiền thuế trốn vào ngân sách nhà nước. Nghĩa vụ này là bắt buộc, không phụ thuộc vào việc hành vi vi phạm còn trong thời hiệu xử phạt hành chính hay không. Việc truy thu thuế nhằm thu hồi lại số tiền mà người nộp thuế đã cố tình không kê khai hoặc gian lận để không phải nộp.  

4.2. Buộc tính và nộp tiền chậm nộp

Ngoài số tiền thuế truy thu gốc, người nộp thuế còn phải tính và nộp tiền chậm nộp theo quy định của Luật Quản lý thuế. Tiền chậm nộp được tính trên toàn bộ số tiền thuế trốn, bắt đầu từ ngày phát sinh hành vi trốn thuế cho đến ngày người nộp thuế thực hiện nộp đủ số tiền thuế đó.  

4.3. Các biện pháp bổ sung khác

Người nộp thuế có hành vi trốn thuế còn có thể bị buộc điều chỉnh lại số lỗ, hoặc số thuế giá trị gia tăng đầu vào được khấu trừ chuyển kỳ sau (nếu có). Điều này nhằm loại bỏ triệt để các lợi ích tài chính bất hợp pháp mà người nộp thuế đã có được thông qua hành vi trốn thuế.  

Ngoài ra, theo quy định chung, cá nhân hoặc tổ chức vi phạm cũng có thể bị tịch thu tiền, hàng hoá, tang vật, phương tiện có liên quan trực tiếp đến hành vi vi phạm, nếu pháp luật có quy định cho phép tịch thu những loại tài sản này.  

5. Quy định về thời hiệu xử phạt và truy thu thuế

5.1. Thời hiệu xử phạt hành chính

Theo quy định tại Nghị định 125/2020/NĐ-CP, thời hiệu xử phạt đối với hành vi trốn thuế chưa đến mức truy cứu trách nhiệm hình sự là 05 năm, kể từ ngày hành vi vi phạm được thực hiện. Thời điểm tính thời hiệu được xác định từ ngày hành vi vi phạm được thực hiện đến ngày hành vi vi phạm được phát hiện và lập biên bản.  

Hậu quả khi hết thời hiệu xử phạt: Nếu hành vi trốn thuế được phát hiện khi đã quá thời hiệu xử phạt (tức là quá 05 năm), người nộp thuế sẽ không bị áp dụng mức phạt tiền từ 1 lần đến 3 lần số thuế trốn. Tuy nhiên, họ vẫn phải thực hiện nghĩa vụ nộp đủ tiền thuế truy thu (số tiền thuế trốn) và tiền chậm nộp vào ngân sách nhà nước.  

5.2. Thời hạn truy thu thuế

Thời hạn truy thu thuế, bao gồm số tiền thuế thiếu, số tiền thuế trốn và số tiền thuế gian lận, là một nghĩa vụ tài chính độc lập và kéo dài 10 năm trở về trước kể từ ngày cơ quan quản lý thuế phát hiện hành vi vi phạm.  

Sự khác biệt giữa hai thời hạn này tạo ra một rủi ro tài chính kéo dài cho người nộp thuế. Cụ thể, mặc dù mức phạt hành chính có thời hiệu là 5 năm, nghĩa vụ tài chính lớn hơn, bao gồm tiền thuế gốc và tiền chậm nộp, lại có thời hạn truy thu kéo dài gấp đôi (10 năm). Điều này có nghĩa là các cơ quan quản lý thuế có quyền và nghĩa vụ truy thu thuế trong 10 năm gần nhất, ngay cả khi các hành vi vi phạm trong giai đoạn từ năm thứ 6 đến năm thứ 10 không còn bị xử phạt hành chính nữa. Các công ty không thể loại bỏ hoàn toàn rủi ro thuế chỉ sau 5 năm. Đây là điểm phân biệt quan trọng mà các nhà quản lý tài chính cần lưu ý trong việc quản lý hồ sơ và đánh giá rủi ro pháp lý.  

5.3. Bảng so sánh thời hạn xử lý vi phạm thuế

6. Trách nhiệm hình sự (Điều 200 BLHS)

6.1. Ngưỡng truy cứu trách nhiệm hình sự đối với cá nhân

Để đánh giá đầy đủ rủi ro pháp lý đối với hành vi trốn thuế, cần phải xem xét ngưỡng chuyển từ xử phạt hành chính sang truy cứu trách nhiệm hình sự theo Điều 200 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi 2017, 2025). Hành vi trốn thuế sẽ cấu thành Tội trốn thuế nếu cá nhân thỏa mãn một trong các điều kiện sau:

• Ngưỡng số tiền trốn thuế cơ bản: Số tiền trốn thuế từ 100.000.000 đồng đến dưới 300.000.000 đồng.  
• Ngưỡng hành vi tái phạm/tiền án: Số tiền trốn thuế dưới 100.000.000 đồng nhưng người vi phạm đã bị xử phạt vi phạm hành chính về hành vi trốn thuế, hoặc đã bị kết án về tội trốn thuế hoặc các tội danh liên quan khác (như buôn lậu, sản xuất/buôn bán hàng giả) mà chưa được xóa án tích.  

Điều này nhấn mạnh rằng mức phạt hành chính theo Nghị định 125/2020/NĐ-CP đóng vai trò là cơ chế cảnh báo pháp lý. Đối với các hành vi trốn thuế dưới 100 triệu đồng, việc bị xử phạt hành chính lần đầu theo NĐ 125 là một rủi ro tiềm ẩn nghiêm trọng, vì chỉ cần tái phạm hành vi trốn thuế, bất kể số tiền trốn thuế lần sau vẫn nhỏ, người vi phạm sẽ bị truy cứu trách nhiệm hình sự.

6.2. Các khung hình phạt chính đối với cá nhân

Khung cơ sở (Khoản 1): Phạt tiền từ 100.000.000 đồng đến 500.000.000 đồng hoặc phạt tù từ 03 tháng đến 01 năm.

Khung tăng nặng (Khoản 2): Phạt tiền từ 500.000.000 đồng đến 1.500.000.000 đồng hoặc phạt tù từ 01 năm đến 03 năm. Khung này áp dụng cho các trường hợp trốn từ 300.000.000 đồng đến dưới 1.000.000.000 đồng; có tổ chức; tái phạm nguy hiểm; hoặc phạm tội 02 lần trở lên.  

Khung nghiêm trọng (Khoản 3): Phạt tù từ 02 năm đến 07 năm, áp dụng cho trường hợp trốn thuế từ 1.000.000.000 đồng trở lên.  

6.3. Hình phạt đối với pháp nhân thương mại

Pháp nhân thương mại (doanh nghiệp) cũng có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự với mức độ nghiêm khắc cao, cụ thể:

Khung cơ sở (Khoản 4): Phạt tiền từ 300.000.000 đồng đến 1.000.000.000 đồng.

Khung tăng nặng (Khoản 4): Phạt tiền từ 1.000.000.000 đồng đến 3.000.000.000 đồng.  

Khung nghiêm trọng (Khoản 4): Phạt tiền từ 3.000.000.000 đồng đến 10.000.000.000 đồng hoặc đình chỉ hoạt động từ 6 tháng đến 3 năm, áp dụng cho trường hợp trốn thuế từ 1.000.000.000 đồng trở lên.  

Hình phạt bổ sung: Ngoài phạt tiền, pháp nhân thương mại còn có thể bị áp dụng các hình phạt bổ sung như cấm kinh doanh, cấm hoạt động trong một số lĩnh vực nhất định hoặc cấm huy động vốn từ 01 năm đến 03 năm.  

7. Kết luận

Hành vi trốn thuế tại Việt Nam phải đối mặt với các chế tài pháp lý cực kỳ nghiêm khắc, với rủi ro tài chính trực tiếp là mức phạt hành chính có thể lên tới 3 lần số thuế trốn. Biện pháp khắc phục hậu quả luôn đi kèm là buộc nộp đủ tiền thuế gốc và chậm nộp, kéo dài thời hạn truy thu thuế tới 10 năm, tạo ra rủi ro tài chính "đuôi dài" cho doanh nghiệp. Đặc biệt, ngưỡng chuyển đổi sang truy cứu trách nhiệm hình sự (Điều 200 BLHS) rất thấp (từ 100 triệu đồng) hoặc chỉ cần tái phạm hành chính. Do đó, các tổ chức cần tăng cường kiểm soát nội bộ, chủ động rà soát, và thực hiện tuân thủ nghiêm ngặt để loại bỏ rủi ro pháp lý và hình sự tiềm ẩn.

Trên đây là tư vấn của chúng tôi.  Nếu còn vướng mắc, chưa rõ hoặc cần hỗ trợ pháp lý khác bạn vui lòng liên hệ bộ phận tư vấn pháp luật trực tuyến qua tổng đài điện thoại số: 1900 6162 để được giải đáp.

Rất mong nhận được sự hợp tác!

Trân trọng./.

Bộ phận tư vấn pháp luật Thuế - Công ty luật Minh Khuê