Biện pháp tạm thời trong phòng, chống rửa tiền

Trong bối cảnh hội nhập kinh tế toàn cầu, phòng, chống rửa tiền, phòng chống tham nhũng (PCTN) là yêu cầu cấp thiết để bảo vệ hệ thống tài chính và tuân thủ chuẩn mực quốc tế của FATF. Biện pháp tạm thời (BPTT), như hoãn giao dịch và phong tỏa tài sản, đóng vai trò then chốt trong ngăn chặn dòng tiền bất hợp pháp, là “tuyến phòng thủ” đầu tiên đảm bảo hiệu quả thu hồi tài sản. Tuy nhiên, khung pháp lý và thực tiễn áp dụng BPTT tại Việt Nam, dù đã cải thiện qua Luật phòng chống rửa tiền năm 2022 (PCRT), vẫn còn hạn chế về thời gian, thẩm quyền và phối hợp quốc tế. Báo cáo này phân tích cơ sở lý luận, pháp lý của BPTT, đánh giá thực trạng, thách thức và đề xuất giải pháp nâng cao hiệu quả áp dụng tại Việt Nam, dựa trên Luật PCRT 2022 và Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015 (BLTTHS 2015).

1. Định nghĩa và vai trò của biện pháp tạm thời trong PCRT 

1.1. Định nghĩa

BPTT trong PCRT là các hành động ngăn chặn khẩn cấp được thực hiện bởi tổ chức báo cáo hoặc cơ quan nhà nước có thẩm quyền khi phát hiện hoặc có cơ sở nghi ngờ một giao dịch, tài khoản, hoặc tài sản liên quan đến hoạt động rửa tiền hoặc tài trợ khủng bố.

BPTT tại Việt Nam được phân thành hai nhóm chính dựa trên thẩm quyền và căn cứ pháp lý:

• Biện pháp nghiệp vụ (Trì hoãn giao dịch): Do Tổ chức báo cáo (Đối tượng báo cáo) thực hiện dựa trên hệ thống kiểm soát nội bộ và Luật PCRT 2022. Biện pháp này dựa trên  nghi ngờ và có thời hạn rất ngắn (tính tạm thời).
• Biện pháp tố tụng (Phong tỏa, Kê biên): Do Cơ quan tiến hành tố tụng (Cơ quan Điều tra, Viện kiểm sát, Tòa án) thực hiện dựa trên BLTTHS 2015. Biện pháp này dựa trên  căn cứ buộc tội hoặc bảo đảm thi hành án.

BPTT được đặc trưng bởi tính khẩn cấp (yêu cầu thực hiện "không chậm trễ" theo FATF ), tính tạm thời (hiệu lực giới hạn), và nguyên tắc tỷ lệ (chỉ phong tỏa phần tài sản tương ứng với nghĩa vụ pháp lý có thể phát sinh).  

1.2. Vai trò BPTT trong phòng chống rửa tiền

Mục tiêu tối thượng của BPTT là bảo toàn tài sản tội phạm. Việc ngăn chặn việc tẩu tán, chuyển dịch, che giấu tài sản thu được từ hoạt động phạm tội là tiền đề bắt buộc để Cơ quan nhà nước có thể tiến hành tịch thu (confiscation) sau này. Khuyến nghị của FATF cho rằng một hệ thống các biện pháp tạm thời và tịch thu vững chắc là cần thiết để ngăn chặn tài sản tội phạm bị rửa hoặc tái đầu tư, từ đó làm suy yếu các hoạt động tội phạm có tổ chức.  

Hiệu quả của BPTT được đo lường thông qua khía cạnh hiệu quả tức thì (Immediate Outcome - IO.7) của FATF, tức là khả năng thu hồi tài sản tội phạm. Nếu các cơ quan chức năng, đặc biệt là Cơ quan Điều tra, sử dụng thông tin tình báo tài chính (FI) một cách hạn chế trong việc truy tìm tài sản , khả năng chuyển từ Hoãn giao dịch sang Phong tỏa thành công sẽ giảm, dẫn đến sự suy giảm tổng thể tính hiệu quả của hệ thống PCTN quốc gia.  

2. Biện pháp trì hoãn giao dịch

Hoãn giao dịch là biện pháp can thiệp đầu tiên, được thực hiện bởi chính Tổ chức báo cáo, nhằm "mua thời gian" để Cơ quan điều tra có thể can thiệp bằng lệnh tố tụng. Điều 44 Luật Phòng, chống rửa tiền 2022) quy định đối tượng báo cáo phải áp dụng ngay biện pháp trì hoãn giao dịch trong các trường hợp sau đây:

+ Khi có căn cứ để nghi ngờ hoặc phát hiện các bên liên quan đến giao dịch thuộc Danh sách đen;

+ Khi có lý do để tin rằng giao dịch được yêu cầu thực hiện có liên quan đến hoạt động phạm tội, bao gồm:

• Giao dịch do người bị kết án theo quy định của pháp luật tố tụng hình sự yêu cầu thực hiện và tài sản trong giao dịch thuộc quyền sở hữu hoặc có nguồn gốc thuộc quyền sở hữu, quyền kiểm soát của người bị kết án đó;
• Giao dịch liên quan đến tổ chức, cá nhân thực hiện hành vi có liên quan đến tội phạm tài trợ khủng bố;

+ Khi có yêu cầu của cơ quan nhà nước có thẩm quyền theo quy định tại các luật có liên quan.

Khi thực hiện biện pháp trì hoãn giao dịch, đối tượng báo cáo phải báo cáo ngay cho cơ quan nhà nước có thẩm quyền và Ngân hàng Nhà nước Việt Nam.

Thời hạn áp dụng biện pháp trì hoãn giao dịch không quá 03 ngày làm việc kể từ ngày bắt đầu áp dụng.

Đối tượng báo cáo không phải chịu trách nhiệm pháp lý về những hậu quả phát sinh khi áp dụng biện pháp trì hoãn giao dịch theo đúng quy định.

Biện pháp này áp dụng khi Tổ chức báo cáo (RE), thông qua quy trình nhận diện giao dịch đáng ngờ (STR), có cơ sở hợp lý để nghi ngờ giao dịch đó liên quan đến rửa tiền. Theo Luật PCRT 2022, các tổ chức này phải áp dụng biện pháp tăng cường và xem xét báo cáo STR khẩn cấp.  

Khi phát hiện STR, người có thẩm quyền cao nhất về tuân thủ hoặc AML tại RE sẽ ra quyết định Hoãn giao dịch ngay lập tức. Quyết định này phải đi kèm với Báo cáo giao dịch đáng ngờ khẩn cấp gửi đến Cục PCTN (FIU) và Cơ quan Điều tra.

Thời hạn Hoãn giao dịch theo quy định của Luật PCRT là rất ngắn, thông thường tối đa 03 ngày làm việc kể từ ngày phát sinh giao dịch bị nghi ngờ.

Sau khi hết thời hạn 03 ngày, nếu Cơ quan điều tra không ban hành lệnh Phong tỏa chính thức theo BLTTHS, Tổ chức báo cáo buộc phải thực hiện giao dịch (hoặc từ chối giao dịch theo chính sách quản lý rủi ro của mình) để tránh vi phạm quyền lợi hợp pháp của khách hàng.

Thực tiễn cho thấy thời hạn 03 ngày này là thách thức lớn nhất. Khoảng thời gian này là quá ngắn để Cơ quan điều tra có thể xác minh từ thông tin "nghi ngờ" của RE để xây dựng "căn cứ pháp lý rõ ràng" cần thiết cho Lệnh Phong tỏa. Sự chênh lệch tốc độ này tạo ra một "cửa sổ rủi ro" (risk window), nơi tài sản có thể nhanh chóng bị tẩu tán.  

3. Biện pháp phong tỏa tài khoản/tài sản

Phong tỏa tài khoản là một biện pháp cưỡng chế tố tụng hình sự, có tính pháp lý cao hơn và thời gian áp dụng dài hơn Hoãn giao dịch.

Đối tượng báo cáo phải thực hiện quyết định của cơ quan nhà nước có thẩm quyền về việc phong tỏa tài khoản, niêm phong, phong tỏa hoặc tạm giữ tài sản của các tổ chức, cá nhân theo quy định của pháp luật. (Điều 45 Luật Phòng, chống rửa tiền 2022)

Căn cứ quy định chi tiết tại Điều 23 Nghị định 116/2013/NĐ-CP, được sửa đổi bởi khoản 17 Điều 1 Nghị định 87/2019/NĐ-CP, biện pháp phong tỏa tài khoản, niêm phong hoặc tạm giữ tài sản trong công tác phòng chống rửa tiền được thực hiện như sau:

1. Đối tượng báo cáo thực hiện phong tỏa tài khoản khi có quyết định phong tỏa tài khoản của cơ quan nhà nước có thẩm quyền.

2. Chánh án tòa án nhân dân, Chánh án tòa án quân sự, Viện trưởng viện kiểm sát nhân dân, Viện trưởng viện kiểm sát quân sự, Thủ trưởng cơ quan điều tra có thẩm quyền ra quyết định yêu cầu đối tượng báo cáo áp dụng biện pháp phong tỏa tài khoản và chịu trách nhiệm về quyết định này.

3. Quyết định phong tỏa tài khoản phải được thể hiện bằng văn bản, bao gồm các nội dung tối thiểu sau: Số tài khoản hoặc tên tổ chức, cá nhân liên quan; tên đối tượng báo cáo phải thực hiện biện pháp phong tỏa tài khoản; thời điểm, thời hạn áp dụng biện pháp phong tỏa tài khoản; lý do yêu cầu thực hiện biện pháp phong tỏa tài khoản.

4. Đối tượng báo cáo phải báo cáo cho Ngân hàng Nhà nước Việt Nam ngay khi thực hiện biện pháp phong tỏa tài khoản theo quy định tại Khoản 1 Điều này.

5. Ngân hàng Nhà nước Việt Nam phối hợp với các cơ quan liên quan xử lý tài khoản bị phong tỏa theo quy định tại Khoản 1 Điều này.

3.1. Thẩm quyền và căn cứ ra lệnh phong tỏa theo BLTTHS 2015

Biện pháp Phong tỏa tài khoản chỉ áp dụng đối với người bị buộc tội về tội mà Bộ luật hình sự quy định hình phạt tiền, bị tịch thu tài sản hoặc để bảo đảm bồi thường thiệt hại.  

Theo Khoản 2 Điều 129 BLTTHS 2015, người có thẩm quyền ra lệnh Phong tỏa bao gồm: Thủ trưởng, Phó Thủ trưởng Cơ quan điều tra (lệnh này phải được Viện kiểm sát cùng cấp phê chuẩn trước khi thi hành); Viện trưởng, Phó Viện trưởng Viện kiểm sát các cấp; Chánh án, Phó Chánh án Tòa án các cấp, hoặc Hội đồng xét xử.  

3.2. Nguyên tắc tỷ lệ và phong tỏa tài khoản của người khác

BLTTHS quy định rõ ràng rằng chỉ được phong tỏa số tiền trong tài khoản tương ứng với mức có thể bị phạt tiền, tịch thu tài sản hoặc bồi thường thiệt hại (nguyên tắc tỷ lệ).  

Một điểm quan trọng là biện pháp Phong tỏa tài khoản cũng có thể áp dụng đối với tài khoản của người khác (bên thứ ba) nếu có căn cứ cho rằng số tiền trong tài khoản đó liên quan đến hành vi phạm tội của người bị buộc tội. Việc cho phép phong tỏa tài sản của bên thứ ba là cần thiết để đáp ứng yêu cầu của FATF về khả năng tịch thu tài sản tội phạm ngay cả khi tài sản đã được chuyển giao, và phù hợp với khuyến nghị về tịch thu tài sản không dựa trên bản án (Non-Conviction Based Confiscation). Tuy nhiên, điều này làm tăng đáng kể rủi ro pháp lý và trách nhiệm bồi thường Nhà nước nếu quyết định không chính xác.  

4. Các biện pháp tạm thời khác

Bên cạnh Trì hoãn giao dịch và Phong tỏa tài khoản, pháp luật Việt Nam còn quy định các biện pháp tạm giữ, kê biên tài sản (Điều 128 BLTTHS) đối với tài sản vật chất và bất động sản. Ngoài ra, trong các vụ việc liên quan đến thu hồi tài sản theo tố tụng dân sự, Tòa án có thể áp dụng 17 biện pháp khẩn cấp tạm thời, và các biện pháp khác "mà luật có quy định", nhằm bảo đảm quyền lợi hợp pháp của đương sự và khả năng thi hành án sau này.  

Kết luận

Biện pháp tạm thời, bao gồm Hoãn giao dịch và Phong tỏa tài sản, là công cụ không thể thiếu để cô lập và bảo toàn tài sản tội phạm trong hệ thống PCRT của Việt Nam. Luật PCRT 2022 và BLTTHS 2015 đã tạo ra khung pháp lý cơ bản; Hoãn giao dịch là biện pháp nghiệp vụ khẩn cấp của Tổ chức báo cáo, trong khi Phong tỏa tài sản là biện pháp cưỡng chế tố tụng do Cơ quan nhà nước có thẩm quyền thực hiện. Sự phân tách này, tuy rõ ràng về thẩm quyền, lại tạo ra điểm nghẽn nghiêm trọng về thời gian (thời hạn Hoãn quá ngắn) và rủi ro pháp lý (trách nhiệm bồi thường nếu Phong tỏa sai).

Mọi thắc mắc quý khách hàng có thể liên hệ trực tiếp Tổng đài tư vấn pháp luật hình sự trực tuyến số Hotline: 1900.6162 để gặp luật sư tư vấn trực tiếp giải đáp các thắc mắc. Chúng tôi rất hân hạnh khi nhận được sự hợp tác của quý khách hàng. Xin chân thành cảm ơn!