Ai có quyền bắt người bị truy nã?

Hoạt động tố tụng hình sự là chuỗi các hành vi pháp lý được tiến hành nhằm xác định sự thật khách quan của vụ án và xử lý người phạm tội. Trong đó, các biện pháp cưỡng chế (biện pháp ngăn chặn) đóng vai trò then chốt trong việc kiểm soát các đối tượng bị buộc tội, đặc biệt là những người có nguy cơ bỏ trốn hoặc cản trở hoạt động tố tụng. Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015, sửa đổi năm 2025 quy định chi tiết các hình thức bắt người, trong số đó, Điều 112 về việc Bắt người đang bị truy nã nổi bật như một cơ chế đặc thù. Điều luật này không chỉ tái khẳng định tính nghiêm minh của pháp luật đối với những người trốn tránh quyết định tố tụng, mà còn thiết lập một cơ chế ủy quyền mạnh mẽ, cho phép toàn xã hội tham gia vào việc thực thi công lý.  

1. Nguyên tắc và chủ thể của quyền bắt giữ  

Biện pháp bắt người đang bị truy nã được quy định tại Điều 112 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, sửa đổi năm 2025 (BLTTHS) . Đây là một biện pháp cưỡng chế tố tụng nhằm tiếp tục quá trình tố tụng bị gián đoạn do đối tượng đã có Quyết định truy nã hợp pháp nhưng bỏ trốn. Việc bắt giữ nhằm ngăn chặn đối tượng tiếp tục trốn tránh pháp luật hoặc cản trở hoạt động điều tra, truy tố, xét xử.  

Điểm nổi bật và cốt lõi nhất của Điều 112 là quy định về chủ thể có quyền thực hiện việc bắt người bị truy nã:

"Đối với người đang bị truy nã thì bất kỳ người nào cũng có quyền bắt."

Khác với các biện pháp ngăn chặn khác chỉ được thực hiện bởi người có thẩm quyền (như giữ người khẩn cấp chỉ do Thủ trưởng Cơ quan điều tra, Chỉ huy Đồn biên phòng...), quyền bắt người đang bị truy nã được mở rộng cho mọi cá nhân trong xã hội. Tính phổ quát này thể hiện sự ủy quyền mạnh mẽ của Nhà nước, huy động toàn xã hội tham gia vào công tác đấu tranh phòng, chống tội phạm và thực thi công lý.

Sự tồn tại của Quyết định truy nã đã thiết lập căn cứ pháp lý vững chắc cho việc tước đoạt tự do, cho phép công dân can thiệp trực tiếp mà không cần lệnh bắt riêng biệt.

2. Quyền hạn và nghĩa vụ đi kèm của người thực hiện bắt giữ

Quyền bắt giữ phổ quát theo Điều 112 BLTTHS đi kèm với các quyền hạn cần thiết và nghĩa vụ pháp lý nghiêm ngặt nhằm đảm bảo an toàn và tính hợp pháp của quy trình tố tụng.

2.1. Quyền tước vũ khí, hung khí

Để đảm bảo an toàn cho người thực hiện bắt giữ và cho cộng đồng, Điều 112 BLTTHS quy định:

"Khi bắt người đang bị truy nã thì người nào cũng có quyền tước vũ khí, hung khí của người bị bắt."

Quyền này là sự bảo vệ pháp lý cần thiết cho công dân khi đối diện với đối tượng bị truy nã, những người thường được đánh giá là nguy hiểm hoặc có khả năng chống đối. Bất kỳ vật chứng nào (vũ khí, hung khí) bị tước đoạt phải được bàn giao cho cơ quan chức năng khi giải giao người bị bắt.

2.2. Nghĩa vụ giải giao ngay lập tức

Nghĩa vụ quan trọng nhất, mang tính ràng buộc pháp lý đối với công dân thực hiện việc bắt giữ, là phải chuyển giao trách nhiệm ngay lập tức cho cơ quan nhà nước:

"...; giải ngay người bị bắt hoặc báo ngay cho Cơ quan điều tra có thẩm quyền."

Chữ "giải ngay" nhấn mạnh tính khẩn trương. Mục đích là để trách nhiệm pháp lý đối với việc tước đoạt tự do của người bị bắt được chuyển giao từ công dân sang cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng. Nếu người bắt giữ không giải giao ngay mà tự ý giam giữ hoặc tra tấn, hành vi đó sẽ vượt ra ngoài phạm vi cho phép của Điều 112 và có thể bị coi là giữ người trái pháp luật.  

3. Thủ tục tiếp nhận và xử lý ban đầu của cơ quan nhà nước

3.1. Trách nhiệm của cơ quan tiếp nhận

Các cơ quan được phép tiếp nhận người bị bắt (Công an, VKS, UBND) phải thực hiện thủ tục tố tụng ban đầu. Sự tham gia của Ủy ban nhân dân (UBND) cấp xã/phường/thị trấn trong danh sách tiếp nhận cho thấy sự ưu tiên về tính kịp thời và khả năng tiếp cận trên mọi địa bàn.  

Ngay sau khi tiếp nhận người bị bắt từ công dân, các cơ quan này phải lập biên bản tiếp nhận. Biên bản này là tài liệu tố tụng nền tảng, ghi nhận thời điểm Nhà nước bắt đầu chịu trách nhiệm pháp lý đối với người bị bắt. Sau đó, cơ quan tiếp nhận có nghĩa vụ giải ngay người bị bắt hoặc báo ngay cho Cơ quan điều tra có thẩm quyền để chuyển giao xử lý.  

Đối với Công an xã, phường, thị trấn, hoặc Đồn Công an - nếu các đơn vị này là cơ quan phát hiện, bắt giữ hoặc là cơ quan tiếp nhận người bị truy nã - trách nhiệm pháp lý được mở rộng và chi tiết hơn, bao gồm việc thực hiện các hành vi mang tính điều tra ban đầu. Cụ thể, các đơn vị này phải:

Thu giữ, tạm giữ vũ khí, hung khí của người bị bắt; Bảo quản tài liệu, đồ vật có liên quan (nhằm đảm bảo tính toàn vẹn của chứng cứ); Lập biên bản bắt giữ người và lấy lời khai ban đầu (nhằm xác minh sơ bộ danh tính và căn cứ truy nã). Sau khi hoàn tất các thủ tục trên, các đơn vị Công an cấp xã/Đồn Công an phải giải ngay người bị bắt hoặc báo ngay cho Cơ quan điều tra có thẩm quyền để tiếp tục quy trình tạm giữ.

3.2. Quy trình xử lý của Cơ quan Điều tra

Sau khi Cơ quan điều tra có thẩm quyền nhận được người bị bắt (thông qua giải giao trực tiếp hoặc báo tin từ cơ quan tiếp nhận), quy trình tố tụng phải tuân thủ nghiêm ngặt thời hạn 12 giờ (theo Điều 114 BLTTHS 2015):

Cơ quan điều tra phải lấy lời khai ngay.Trong thời hạn 12 giờ kể từ khi nhận người bị bắt, Cơ quan điều tra phải ra quyết định tạm giữ hoặc trả tự do cho người đó. Quy tắc 12 giờ này là giới hạn tối đa để Cơ quan điều tra xác minh nhân thân, kiểm tra tính hợp pháp của Quyết định truy nã, và đưa ra quyết định hợp thức hóa việc giam giữ (bằng quyết định tạm giữ) hoặc chấm dứt việc tước đoạt tự do.

3.3. Trách nhiệm pháp lý

Để bảo đảm quyền con người, pháp luật quy định rõ trách nhiệm bồi thường thiệt hại nếu xảy ra oan sai trong quá trình bắt giữ theo truy nã:

Bắt nhầm người (không phải đối tượng truy nã): Nếu người bị bắt không phải là đối tượng truy nã, trách nhiệm bồi thường thuộc về cơ quan đã ra quyết định tạm giữ. Điều này nhấn mạnh trách nhiệm của Cơ quan điều tra trong việc xác minh chính xác danh tính người bị bắt trong vòng 12 giờ. Tạm giữ oan (đúng đối tượng truy nã nhưng thủ tục sai sót): Nếu người bị tạm giữ đúng là đối tượng truy nã nhưng quá trình tạm giữ bị kéo dài oan sai do lỗi thủ tục, trách nhiệm bồi thường thuộc về Cơ quan điều tra đã ra quyết định truy nã.

Việc phân định trách nhiệm rõ ràng này bảo vệ công dân đã thực hiện quyền bắt giữ đúng quy định, đồng thời buộc các cơ quan tố tụng phải tuân thủ nghiêm ngặt các mốc thời gian và thủ tục để tránh vi phạm quyền con người.  

Kết luận

Điều 112 BLTTHS 2015 là một cơ chế pháp lý quan trọng, thể hiện sự tin cậy của Nhà nước vào tinh thần thượng tôn pháp luật và trách nhiệm cộng đồng của người dân. Bằng cách trao quyền cho "bất kỳ người nào" được bắt người đang bị truy nã, pháp luật đã tạo ra một lực lượng hỗ trợ rộng khắp và hiệu quả cho công tác truy bắt tội phạm trốn tránh.

Tuy nhiên, quyền hạn này được cân bằng bằng các nghĩa vụ pháp lý nghiêm ngặt (giải giao ngay lập tức) và sự kiểm soát chặt chẽ của Cơ quan điều tra (quy tắc 12 giờ) và Viện kiểm sát. Sự kết hợp giữa quyền dân sự phổ quát và trách nhiệm công vụ chi tiết đã đảm bảo rằng, mặc dù việc bắt giữ được thực hiện bởi công dân, toàn bộ quy trình tố tụng vẫn tuân thủ các nguyên tắc cốt lõi về tính hợp pháp, tính công khai và bảo vệ quyền con người. Việc phân định rõ trách nhiệm bồi thường (khi có sai sót tố tụng) là cơ sở pháp lý quan trọng, vừa bảo vệ người bị bắt, vừa nâng cao trách nhiệm của cơ quan nhà nước trong việc thực thi biện pháp ngăn chặn này.

Bên cạnh nội dung được cung cấp, khách hàng có thể tham khảo thêm nội dung sau: Tư vấn về thủ tục tuyên bố chết với người bị truy nã. Còn khúc mắc nào, vui lòng liên hệ 1900.6162 hoặc gửi email tới: lienhe@luatminhkhue.vn để được hỗ trợ. Trân trọng./.