Chất thải nào là chất thải nguy hại không lây nhiễm trong cơ sở y tế?

Bối cảnh quản lý chất thải trong cơ sở y tế ngày càng trở nên cấp thiết, khi mà lượng chất thải nguy hại phát sinh đang gia tăng, đặt ra thách thức nghiêm trọng đối với sức khỏe cộng đồng và môi trường. Chất thải y tế nguy hại không chỉ bao gồm nhóm lây nhiễm mà còn có chất thải nguy hại không lây nhiễm (CTNH K-LN) - những vật liệu mang tính độc tố hóa học, kim loại nặng (thủy ngân, Cadimi) hay dược phẩm gây độc tế bào. Nếu không được kiểm soát đúng quy trình từ khâu phân loại, thu gom, đến vận chuyển, loại chất thải này sẽ trở thành nguồn ô nhiễm tiềm tàng, đồng thời khiến cơ sở y tế đối mặt với các mức phạt hành chính nặng nề.

1. Chất thải nguy hại không lây nhiễm là gì?

Theo Thông tư 20/2021/TT-BYT của Bộ Y tế, chất thải nguy hại không lây nhiễm (CTNH K-LN) được định nghĩa là chất thải phát sinh từ các hoạt động chuyên môn y tế nhưng mang tính chất nguy hại do thành phần hóa học, độc tố, hoặc tính chất vật lý (như dễ cháy, dễ nổ, ăn mòn), không phải do yếu tố lây nhiễm sinh học. Sự phân biệt cốt lõi này với chất thải lây nhiễm vốn mang nguy cơ mầm bệnh, đây là bước đầu tiên và quan trọng nhất, xác định toàn bộ quy trình thu gom, lưu trữ và xử lý cần áp dụng.

Việc phân loại CTNH K-LN một cách chính xác có tầm quan trọng chiến lược, vượt xa yêu cầu tuân thủ đơn thuần. Nếu phân loại sai, chẳng hạn như chất thải nguy hại bị lẫn vào dòng rác thông thường, toàn bộ lô chất thải đó phải được xử lý theo quy trình nguy hại, dẫn đến tăng chi phí và gia tăng rủi ro về mặt pháp lý.

Phân loại đúng giúp ngăn ngừa rò rỉ hóa chất độc hại, tránh phơi nhiễm nghề nghiệp cho nhân viên, đồng thời bảo vệ đất và nước ngầm khỏi ô nhiễm hóa chất. Tuân thủ quy định giúp cơ sở y tế tránh được các hành vi vi phạm hành chính nghiêm trọng quy định tại Nghị định 45/2022/NĐ-CP. Giảm thiểu việc phải xử lý chất thải thông thường bằng phương pháp đắt đỏ dành cho chất thải nguy hại.

 Kiểm soát chất thải tại nguồn giúp ngăn ngừa các phản ứng hóa học không mong muốn hoặc sự phát tán của các chất độc hại. Quản lý CTNH K-LN là một chiến lược toàn diện, bắt đầu ngay từ khâu mua sắm vật tư phù hợp và đổi mới quy trình chuyên môn để giảm thiểu phát sinh chất thải nguy hại.

2. Chất thải nào là chất thải nguy hại không lây nhiễm trong cơ sở y tế?

Theo Thông tư 20/2021/TT-BYT phân định chi tiết 6 nhóm CTNH K-LN:

• Dược phẩm thải bỏ thuộc nhóm gây độc tế bào (Cytotoxic drugs): Đặc biệt là các loại thuốc hóa trị ung thư đã hết hạn sử dụng hoặc bị thải bỏ, hoặc các dược phẩm khác có cảnh báo nguy hại từ nhà sản xuất.  
• Vỏ chai, lọ, dụng cụ dính hóa chất độc tế bào/nguy hại: Bao gồm vỏ chai, lọ, và các dụng cụ khác đã dính hoặc chứa dư lượng thuốc hoặc hóa chất thuộc nhóm gây độc tế bào hoặc có cảnh báo nguy hại.  
• Thiết bị y tế chứa kim loại nặng: Các thiết bị y tế bị vỡ, hỏng, đã qua sử dụng và thải bỏ có chứa thủy ngân (ví dụ: nhiệt kế, huyết áp kế), cadimi (Cd), pin, ắc quy thải bỏ từ các thiết bị y tế, hoặc vật liệu tráng chì dùng trong ngăn tia xạ thải bỏ.  
• Dung dịch rửa phim X-Quang và các dung dịch thải bỏ khác: Bao gồm dung dịch rửa phim X-Quang, nước thải từ thiết bị xét nghiệm, phân tích và các dung dịch thải bỏ khác có yếu tố nguy hại vượt ngưỡng chất thải nguy hại.  
• Chất thải y tế khác có tính chất nguy hại: Những chất thải phát sinh trong cơ sở y tế có thành phần, tính chất nguy hại vượt ngưỡng chất thải nguy hại hoặc có cảnh báo nguy hại trên bao bì từ nhà sản xuất nhưng không thuộc các nhóm đã nêu ở trên.  

3. Quy trình quản lý vận hành tại cơ sở y tế

Nguyên tắc vàng trong quản lý chất thải là phân loại phải được thực hiện ngay tại nơi phát sinh và tại thời điểm phát sinh chất thải. Điều này đòi hỏi sự nhận thức cao và sự kiểm soát nghiêm ngặt của nhân viên y tế tại các khoa phòng.

3.1. Phân loại và thu gom tại nguồn

Quy cách bao bì, dụng cụ thu gom và màu sắc quy định là yếu tố bắt buộc để đảm bảo an toàn và tính đồng nhất trong chuỗi quản lý chất thải.

• Quy cách bao bì/dụng cụ: Chất thải rắn CTNH K-LN (không sắc nhọn) phải đựng trong túi hoặc thùng có lót túi, buộc kín/đậy nắp. Chất thải lỏng nguy hại phải chứa trong dụng cụ đậy kín, đảm bảo không rò rỉ dịch thải.
• Màu sắc quy định: Bao bì, dụng cụ, thiết bị lưu chứa CTNH K-LN (dạng rắn) phải có màu đen. Sự phân biệt màu sắc này là cơ sở để thiết lập luồng xử lý riêng biệt.
• Yêu cầu kỹ thuật: Dụng cụ phải bảo đảm kín và phải có nhãn mác rõ ràng ghi mã và tên loại chất thải lưu chứa.
• Trường hợp đặc biệt: Các chất thải nguy hại có thể được phân loại chung vào cùng một bao bì nếu chúng không có khả năng phản ứng, tương tác lẫn nhau, và áp dụng cùng một phương pháp xử lý. Tuy nhiên, việc cho phép trộn lẫn này đòi hỏi người quản lý phải có kiến thức chuyên sâu về hóa học để thiết lập ma trận tương thích, tránh các sự cố cháy nổ hoặc phản ứng hóa học nguy hiểm.

Bảng 1: Quy cách bao bì và dụng cụ lưu chứa chất thải nguy hại không lây nhiễm (CTNH K-LN)

3.2. Tiêu chuẩn kỹ thuật khu vực lưu giữ tạm thời

Chất thải nguy hại phải được thu gom về khu vực lưu giữ tạm thời đã được thiết kế chuyên biệt. Các tiêu chuẩn kỹ thuật tại khu vực này nhằm đảm bảo kiểm soát tính nguy hại và ngăn ngừa ô nhiễm môi trường. Khu vực lưu giữ phải tuân thủ nghiêm ngặt các tiêu chuẩn về:

• Bảo vệ và kiểm soát: Khu vực phải có mái che để bảo vệ chất thải khỏi các yếu tố thời tiết, ngăn ngừa rò rỉ hoặc phản ứng hóa học do nhiệt độ/ẩm ướt.
• Chống thấm: Nền khu vực lưu giữ phải được làm bằng vật liệu chống thấm, nhằm đảm bảo chất thải lỏng, hóa chất hoặc dung dịch rò rỉ không thẩm thấu xuống đất và gây ô nhiễm nước ngầm.
• Thông thoáng: Cần đảm bảo thông thoáng để giảm thiểu sự tích tụ của hơi hóa chất độc hại hoặc khí dễ cháy.
• Vị trí an toàn: Khu vực này phải được bố trí cách xa khu bệnh nhân, khu vực công cộng, hoặc khu vực chế biến thực phẩm để hạn chế ảnh hưởng đến sức khỏe cộng đồng.

Các yêu cầu kỹ thuật nghiêm ngặt này đặt ra một thách thức lớn về chi phí và hạ tầng, đặc biệt đối với các cơ sở y tế quy mô nhỏ. Điều này ngụ ý rằng, các cơ sở nhỏ cần tăng cường tần suất thu gom chất thải nguy hại để rút ngắn thời gian lưu giữ tạm thời, giảm thiểu rủi ro vi phạm tiêu chuẩn lưu chứa và đảm bảo an toàn vận hành.

4. Quy trình vận chuyển và xử lý chất thải nguy hại không lây nhiễm 

Quy trình vận chuyển chất thải nguy hại là một mắt xích quan trọng trong việc quản lý, đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ và tuân thủ pháp luật.

4.1. Vận chuyển nội bộ

Trong khuôn viên bệnh viện, việc vận chuyển chất thải phải được thực hiện bằng phương tiện chuyên dụng, kín, và tuân thủ các yêu cầu an toàn kỹ thuật. Việc thiết lập bản đồ luồng di chuyển chất thải nội bộ là cần thiết, nhằm tránh các hành lang đông người và giảm thiểu rủi ro phơi nhiễm. Người vận chuyển cần được đào tạo đầy đủ về quy trình ứng phó sự cố và trang bị bảo hộ cá nhân cần thiết.

4.2. Vận chuyển và chuyển giao ngoại bộ

Trọng tâm của giai đoạn này là sự hợp tác với các đơn vị đã được cấp phép. Cơ sở y tế (chủ nguồn thải) phải ký hợp đồng với đơn vị có chức năng xử lý/vận chuyển chất thải nguy hại theo Luật Bảo vệ Môi trường 2020. Hợp đồng chuyển giao là tài liệu pháp lý bắt buộc, là bằng chứng quan trọng nhất về việc tuân thủ trách nhiệm môi trường của cơ sở y tế.

Các thủ tục pháp lý bao gồm:

• Giấy phép và hợp đồng: Đơn vị xử lý chất thải nguy hại phải có Giấy phép Môi trường. Hơn nữa, nếu bên nhận chuyển giao cần xử lý chất thải nguy hại không có trong giấy phép môi trường hiện có của họ, bên chuyển giao hoặc tiếp nhận phải gửi văn bản đề nghị kèm theo hợp đồng liên kết đến cơ quan cấp giấy phép môi trường để xem xét, chấp thuận trong vòng 15 ngày.
• Trách nhiệm chuỗi cung ứng: Đơn vị nhận chuyển giao chất thải nguy hại phải cam kết trực tiếp xử lý chất thải, không được chuyển giao tiếp cho bên thứ ba. Điều này nhằm đảm bảo tính trách nhiệm và minh bạch.

Các cơ sở y tế cần thực hiện thẩm định kỹ lưỡng về giấy phép và năng lực của nhà thầu xử lý. Việc chuyển giao chất thải nguy hại cho đơn vị không có chức năng là hành vi vi phạm nghiêm trọng và có thể dẫn đến mức phạt hành chính rất cao, đặt ra rủi ro tài chính không thể chấp nhận được cho cơ sở y tế. Để tăng cường kiểm soát, phương tiện vận chuyển chất thải nguy hại phải được lắp đặt thiết bị định vị (GPS) và cung cấp tài khoản cho cơ quan môi trường cấp tỉnh giám sát, đảm bảo chất thải được vận chuyển theo đúng lộ trình và đến cơ sở xử lý được cấp phép.

5. Các phương pháp xử lý chất thải nguy hại không lây nhiễm

Xử lý hóa học (chemical treatment): Phương pháp này bao gồm các quá trình như trung hòa, kết tủa, oxy hóa/khử, hoặc hấp thụ (sử dụng than hoạt tính) để giảm thiểu tính độc hại của chất thải lỏng và bùn thải.

• Ưu điểm: Hiệu quả cao và quá trình diễn ra nhanh chóng đối với nhiều loại chất lỏng nguy hại.
• ^{Nhược điểm: Yêu cầu chuyên môn cao và phát sinh chất thải thứ cấp (bùn độc, chất hấp thụ đã nhiễm độc) cần được xử lý tiếp.}

^{Thiêu đốt nhiệt độ cao (incineration): Sử dụng nhiệt độ cao để phá hủy triệt để các thành phần hữu cơ độc hại, giảm thể tích chất thải.}

• Ưu điểm: Giảm thể tích/khối lượng chất thải triệt để và phá hủy hiệu quả các chất hữu cơ.
• Nhược điểm: Chi phí đầu tư và vận hành cao. Mối quan tâm lớn nhất là nguy cơ phát sinh khí thải độc (dioxin, kim loại nặng) nếu hệ thống kiểm soát ô nhiễm không khí (APC) không hoạt động tối ưu. Quá trình này chuyển đổi chất thải thành tro bay và tro xỉ nguy hại, đòi hỏi quản lý nghiêm ngặt và chôn lấp chuyên biệt sau đó.

Chôn lấp hợp vệ sinh chuyên biệt (secured landfilling): Phương pháp này được áp dụng cho chất thải đã qua xử lý sơ bộ (ổn định hóa, hóa rắn), đặc biệt là tro xỉ từ lò đốt hoặc chất thải phóng xạ.

• Ưu điểm: Công nghệ đơn giản và chi phí vận hành thấp (sau khi xử lý sơ bộ).
• Nhược điểm: Cần diện tích lớn và luôn tồn tại rủi ro rò rỉ nước rỉ rác gây ô nhiễm đất và nước ngầm về lâu dài.

Kết luận

Việc quản lý chất thải nguy hại không lây nhiễm (CTNH K-LN) trong các cơ sở y tế theo Thông tư 20/2021/TT-BYT và Luật Bảo vệ Môi trường 2020 là một yêu cầu pháp lý bắt buộc, đồng thời là một chiến lược quản lý rủi ro và bền vững cốt lõi. Sự khác biệt rõ ràng giữa CTNH K-LN (màu đen) và chất thải lây nhiễm (màu vàng) là bước khởi đầu cho một chuỗi quản lý chất thải an toàn và minh bạch.

Ngoài ra, quý bạn đọc có thể tham khảo thêm bài viết Hướng dẫn về phân định chất thải y tế nguy hại. Nếu có bất cứ vấn đề pháp lý nào cần hỗ trợ, vui lòng liên hệ tới bộ phận tư vấn pháp luật trực tuyến qua số điện thoại: 1900.6162 hoặc gửi yêu cầu trực tiếp tới địa chỉ email: lienhe@luatminhkhue.vn. Trân trọng!