Cơ chế tòa án bảo vệ quyền con người bằng tố tụng hành chính

1. Tố tụng hành chính là gì?

Tố tụng hành chính là trình tự giải quyết vụ án hành chính theo quy định của pháp luật tại toà án nhằm giải quyết các khiếu kiện đối với quyết định hành chính, hành vi hành chính của cơ quan nhà nước, của công chức, cán bộ thuộc những cơ quan này.

Tố tụng hành chính góp phần bảo vệ công lý, bảo vệ quyền con người, quyền công dân, bảo vệ chế độ xã hội chủ nghĩa, bảo vệ lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của cơ quan, tổ chức, cá nhân; giáo dục mọi người nghiêm chỉnh chấp hành pháp luật; bảo đảm tính ổn định, thông suốt và hiệu lực của nền hành chính quốc gia.

2. Trình tự giải quyết vụ án hành chính

- Khởi kiện vụ án hành chính: Khi công dân, cơ quan nhà nước, tổ chức xã hội, tổ chức kinh tế thấy rằng quyết định, hành vi hành chính cụ thể nào đó xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp của mình thì có quyền khởi kiện vụ án hành chính để yêu cầu Toà hành chính giải quyết. Trước khi khởi kiện, cá nhân, cơ quan nhà nước, tổ chức phải khiếu nại với cơ quan hành chính mà họ mà họ cho là trái pháp luật; trong trường hợp không đồng ý với quyết định giải quyết khiếu nại thì họ có quyền khiếu nại lên cấp trên trực tiếp của cơ quan nhà nước, người đã ra quyết định hành chính hoặc có hành vi mà theo quy định của pháp luật có thẩm quyền giải quyết khiếu nại đó hay khởi kiện vụ án hành chính tại toà án có thẩm quyền.

- Thụ lý vụ án: Sau khi nhận được đơn kiện, Tòa hành chính phải xem xét nếu xét thấy không thuộc trường hợp trả lại đơn thì Tòa án thụ lý vụ việc kiện theo thẩm quyền.

- Chuẩn bị xét xử: Trong giai đoạn này, Toà hành chính thực hiện các công việc chuẩn bị, như yêu cầu các bên cung cấp thông tin, tài liệu, ….khi xét thấy cần thiết Toà có thể thu thập chứng cứ, xem xét tại chỗ, trưng cầu giám định … sau khi nhận thấy việc thu thập chứng cứ đã đầy đủ, Toà hành chính phải xem xét và đưa ra một trong các quyết định: Đưa vụ án ra xét xử, tạm đình chỉ vụ án; đình chỉ giải quyết vụ án.

- Xét xử vụ án hành chính:

Hội đồng xét xử vụ án hành chính gồm một thẩm phán và hai hội thẩm nhân dân.

Phiên toà có sơ thẩm được tiến hành với sự có mặt của đương sự hoặc người đại diện hợp pháp của họ. Đối với người làm chứng, người phiên dịch, người giám định thì tuỳ từng vụ án cụ thể mà Toà hành chính xét thấy cần có mặt hay không.

Để bảo vệ quyền lợi cho các đương sự, trong tố tụng hành chính có quy định về việc xét xử phúc thẩm; xét xử giám đốc thẩm, tái thẩm (giai đoạn đặc biệt của tố tụng hành chính) và thi hành bản án, quyết định của toà án về vụ án hành chính. Đây được xem các giai đoạn giai đoạn độc lập trong tố tụng hành chính.

3. Công quyền và quyền con người

Quyền con người có thể bị xâm phạm từ phía các cá nhân trong xã hội nhưng cũng không loại trừ trường hợp nó có thể bị xâm phạm từ phía công quyền khi nhà nước thực hiện chức năng quản lý xã hội của mình. Công quyền xâm phạm đến quyền con người thông qua các quyết định hành chính, hành vi hành chính. Mặt khác, trong nhà nước pháp quyền, giữa nhà nước và công dân không chỉ tồn tại trách nhiệm một chiều giữa thần dân và ông vua chuyên chế như các nhà nước phong kiến mà là trách nhiệm qua lại. Điều đó thể hiện ở đòi hỏi nhà nước cũng phải có trách nhiệm với công dân và có thể bị dân kiện ra tòa nếu nhà nước xâm phạm đến quyền con người. Cơ chế để giải quyết những vụ việc dân kiện quan được gọi là cơ chế tòa án giải quyết các vụ án hành chính và thông qua cơ chế này toà án bảo vệ quyền con người khi có sự xâm phạm từ phía công quyền, ở Việt Nam, cơ chế này được luật hóa bằng Pháp lệnh thủ tục giải quyết các vụ án hành chính.

4. Tòa án hành chính trong vấn đề bảo vệ quyền con người

Có thể nói, sự hiện diện của các toà án hành chính ở Việt Nam là bước đột phá trong nhận thức cũng như trong pháp luật về vai trò của tòa án đối với việc bảo vệ quyền con người trong lĩnh vực hành chính. Bởi lẽ, con đường tài phán hành chính vối ưu điểm công khai, minh bạch, độc lập không phụ thuộc vào cơ quan hành chính luôn là đảm bảo tốt nhất cho công dân bảo vệ quyền con người của mình và phù hợp với cơ chế chung của quốc tế khi mọi tranh chấp kể cả các tranh chấp giữa cá nhân và nhà nước đều phải được giải quyết bằng con đường toà án.

Theo pháp luật hiện hành, các toà án hành chính được tổ chức nằm trong hệ thống tòa án nhân dân. Đối tượng xét xử của toà án hành chính chỉ là các quyết định hành chính cá biệt và các hành vi hành chính (bao gồm các hành vi hành chính của các công chức là Bộ trưởng trở xuống và không bao gồm các văn bản quy phạm pháp luật của cơ quan hành chính). Thẩm quyền của toà án hành chính là giải quyết 22 loại việc phát sinh trong hoạt động quản lý nhà nước. Xu hướng mồ rộng thẩm quyền của toà án hành chính đang được đề xuất trong Dự thảo luật Tố tụng hành chính. Thủ tục giải quyết các vụ án hành chính ở Việt Nam có thêm giai đoạn tiền tố tụng, tức là trước khi khởi kiện ra tòa hành chính các đương sự phải thực hiện thủ tục khiếu nại theo con đường hành chính, nếu không được cơ quan hành chính bao gồm cơ quan có quyết định hành chính, hành vi hành chính. Thủ tục giải quyết các vụ án hành chính tại tòa hành chính cơ bản cũng giống thủ tục giải quyết các vụ án dân sự khác. Đó là việc bảo đảm cho các bên có quyền thực hiện các quyền tố tụng của mình, đưa ra bằng chứng và phản bác lại bằng chứng của bên kia qua việc kiểm tra chéo, mời người làm chứng là các chuyên gia và những người làm chứng khác. Vai trò của toà án cũng là tạo điều kiện cho các bên thực hiện các quyền đó và phán quyết trên cơ sở độc lập, vô tư không thiên vị.

5. Một số bất cập trong tố tụng hành chính hiện nay