Mục lục bài viết

Tình trạng lừa đảo trực tuyến tại Việt Nam, đặc biệt là lừa đảo nhắm vào người nộp thuế trong mùa cao điểm quyết toán, đang diễn biến phức tạp và gây ra những thiệt hại kinh tế nghiêm trọng. Theo thống kê, hoạt động tội phạm mạng lợi dụng không gian mạng để lừa đảo chiếm đoạt tài sản chiếm tới 57% tổng số tội phạm mạng, gây thiệt hại hàng nghìn tỷ đồng mỗi năm.1 Cụ thể, trong năm 2024, Bộ Công an đã phát hiện hơn 6.000 vụ việc liên quan đến lừa đảo trực tuyến, gây thiệt hại hơn 12.000 tỷ đồng. Các đối tượng đã khai thác triệt để sự thiếu hiểu biết và tâm lý của người dân, sử dụng các thủ đoạn kỹ thuật số tinh vi như giả mạo cán bộ thuế, phát tán các ứng dụng giả mạo chứa mã độc để chiếm quyền điều khiển thiết bị di động.

Để đối phó hiệu quả với vấn nạn này, bài viết này được Luật Minh Khuê đưa ra một chiến lược toàn diện bao gồm: hoàn thiện chính sách pháp luật với cơ chế phối hợp nhanh; đầu tư vào công nghệ tiên tiến để nhận diện và ngăn chặn sớm; và đặc biệt là chuyển đổi phương thức giáo dục cộng đồng từ cảnh báo chung chung sang nâng cao kỹ năng số và nhận thức chuyên sâu cho từng nhóm đối tượng cụ thể. Trách nhiệm không chỉ thuộc về các cơ quan nhà nước mà còn đòi hỏi sự hợp tác chặt chẽ từ ngân hàng, nhà mạng và chính mỗi người dùng.

 

1. Các thủ đoạn lừa đảo phổ biến khi quyết toán thuế

Các đối tượng lừa đảo thường xuyên thay đổi và kết hợp nhiều thủ đoạn khác nhau để dụ dỗ nạn nhân. Các hình thức phổ biến bao gồm:

  • Giả mạo cán bộ thuế: Kẻ lừa đảo chủ động liên hệ với người dân qua điện thoại, tin nhắn hoặc các nền tảng mạng xã hội như Zalo, Facebook. Chúng xưng danh là cán bộ của Cục Thuế hoặc Chi cục Thuế, yêu cầu người dân cung cấp thông tin cá nhân như căn cước công dân để "hỗ trợ" làm thủ tục giảm thuế, hoàn thuế, hoặc quyết toán thuế.
  • Giả mạo Website và tin nhắn: Tội phạm tạo ra các trang web có giao diện, hình ảnh và nội dung gần giống với trang web chính thức của Tổng cục Thuế. Chúng lợi dụng kỹ thuật đánh cắp tên miền, đăng ký các tên miền có lỗi chính tả một cách cố ý của các trang web chính thức (ví dụ: gdt.gov.vn thành gdt.vn) để đánh lừa người dùng. Tương tự, các tin nhắn thương hiệu của Tổng cục Thuế cũng bị giả mạo để phát tán các đường link độc hại.
  • Lừa cài đặt ứng dụng giả mạo: Đây là thủ đoạn nguy hiểm nhất. Sau khi tạo được lòng tin, đối tượng sẽ gửi một đường link hoặc hướng dẫn nạn nhân cài đặt các ứng dụng giả mạo dịch vụ công của cơ quan thuế, thậm chí là ứng dụng VNeID giả mạo. Các ứng dụng này thực chất là mã độc, được thiết kế để chiếm quyền điều khiển thiết bị di động của nạn nhân và lấy cắp các thông tin nhạy cảm.
  • Thủ đoạn đe dọa và chiếm đoạt: Bên cạnh các thủ đoạn dụ dỗ, các đối tượng còn sử dụng chiêu trò hăm dọa, thông báo nạn nhân có liên quan đến các vụ án hình sự để gây hoang mang, sợ hãi. Nạn nhân vì lo sợ mà làm theo hướng dẫn của chúng, dẫn đến việc bị chiếm đoạt tài sản.

 

2. Hậu quả pháp lý hành vi lừa đảo quyết toán thuế

2.1. Bị truy cứu theo các tội danh trong Bộ luật Hình sự 

Các hành vi lừa đảo trực tuyến, bao gồm cả lừa đảo quyết toán thuế, có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo các tội danh sau đây:

  • Điều 174: Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản: Đây là tội danh cơ bản và thường được áp dụng cho hành vi này. Theo quy định, người nào dùng "thủ đoạn gian dối" để chiếm đoạt tài sản của người khác có giá trị từ 2 triệu đồng trở lên sẽ bị xử phạt. Các khung hình phạt phụ thuộc vào giá trị tài sản bị chiếm đoạt và các tình tiết tăng nặng. Cụ thể, hành vi này có thể bị phạt cải tạo không giam giữ đến 3 năm hoặc phạt tù từ 6 tháng đến 20 năm, thậm chí là tù chung thân nếu giá trị tài sản từ 500 triệu đồng trở lên. Xem chi tiết: Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản theo Điều 174 Bộ luật Hình sự 
  • Điều 290: Tội sử dụng mạng máy tính, mạng viễn thông, phương tiện điện tử để chiếm đoạt tài sản: Đây là tội danh chuyên biệt được thiết lập để xử lý các hành vi tội phạm sử dụng công nghệ cao. Các hành vi lừa đảo quyết toán thuế bằng cách giả mạo website, phát tán mã độc để chiếm đoạt tài sản trực tiếp thỏa mãn cấu thành tội phạm của điều này. Điều luật này đặc biệt nhấn mạnh các hành vi như "thiết lập, cung cấp trái phép dịch vụ viễn thông, internet nhằm chiếm đoạt tài sản." Sự hiện diện của Điều 290 cùng với Điều 174 cho thấy hệ thống pháp luật Việt Nam đã nhận diện và phân hóa rõ ràng việc xử lý tội phạm truyền thống và tội phạm công nghệ cao. Điều này giúp các cơ quan tố tụng có cơ sở pháp lý vững chắc để áp dụng các biện pháp xử lý phù hợp hơn với tính chất phức tạp và tinh vi của tội phạm mạng. Xem thêm: Tội sử dụng mạng máy tính, mạng viễn thông, phương tiện điện tử để chiếm đoạt tài sản theo Điều 290 Bộ luật Hình sự 

2.2. Các vi phạm theo Luật An ninh mạng 2018

Ngoài Bộ luật Hình sự, các thủ đoạn lừa đảo còn vi phạm Luật An ninh mạng, đặc biệt tại Điều 8: Các hành vi bị nghiêm cấm về an ninh mạng. Cụ thể, việc kẻ lừa đảo phát tán các ứng dụng giả mạo chứa mã độc là hành vi "sản xuất, đưa vào sử dụng công cụ, phương tiện, phần mềm... phát tán chương trình tin học gây hại". Điều này cũng được xem là hành vi "xâm nhập, chiếm quyền điều khiển, làm sai lệch, gián đoạn, ngưng trệ, tê liệt hoặc phá hoại hệ thống thông tin" của nạn nhân.

2.3. Vi phạm bảo vệ dữ liệu cá nhân theo Nghị định 13/2023/NĐ-CP

Nghị định 13/2023/NĐ-CP của Chính phủ quy định về việc bảo vệ dữ liệu cá nhân, có hiệu lực từ ngày 01/7/2023. Hành vi lừa đảo chiếm đoạt tài sản thường đi kèm với việc thu thập, xử lý trái phép dữ liệu cá nhân của người bị hại. Các hành vi này có thể bị xử lý kỷ luật, xử phạt vi phạm hành chính (phạt tiền từ 120-200 triệu đồng), hoặc xử lý hình sự, tùy theo mức độ nghiêm trọng.

 

3. Phân tích yếu tố tâm lý và đối tượng bị lừa đảo

3.1. Tâm lý nạn nhân 

Tội phạm lừa đảo trực tuyến rất giỏi trong việc "diễn kịch" và thao túng tâm lý. Các đối tượng thường khai thác các điểm yếu tâm lý sau:

  • Sự sợ hãi: Đây là yếu tố được sử dụng phổ biến nhất. Kẻ lừa đảo giả danh công an hoặc cơ quan thuế, thông báo nạn nhân có liên quan đến các vụ án ma túy, rửa tiền hay trốn thuế. Điều này tạo ra trạng thái hoang mang, lo sợ, khiến nạn nhân mất khả năng phân tích và dễ dàng làm theo các yêu cầu chuyển tiền hoặc cài đặt ứng dụng của đối tượng.
  • Lòng tham: Tội phạm lợi dụng mong muốn "kiếm tiền nhanh chóng" hoặc "được hưởng lợi" của nạn nhân. Các lời hứa hẹn về hoàn thuế, giảm thuế, nhận thưởng lớn, hoặc đầu tư sinh lời nhanh chóng là những "cú nhử" hiệu quả để kích thích lòng tham.
  • Sự tin tưởng và sự chủ quan: Kẻ lừa đảo tạo ra một vỏ bọc đáng tin cậy bằng cách giả danh các cơ quan nhà nước, thậm chí có thể đọc đúng thông tin cá nhân của nạn nhân để tạo lòng tin giả. Sự chủ quan của người dùng khi cho rằng các email, tin nhắn từ "các tổ chức lớn" là chính thống cũng là một điểm yếu bị khai thác.

3.2. Đối tượng bị lừa đảo 

Tội phạm không áp dụng đại trà mà có sự lựa chọn mục tiêu một cách có chủ đích dựa trên đặc điểm tâm lý.

  • Người cao tuổi: Đây là nhóm dễ bị tổn thương nhất. Các đối tượng lừa đảo thường xây dựng mối quan hệ tin tưởng trong một thời gian dài, hoặc đánh mạnh vào nỗi sợ hãi khi giả danh công an để khiến nạn nhân hoảng loạn.
  • Người dân ở vùng sâu, vùng xa hoặc ít sử dụng công nghệ: Nhóm này thường thiếu kỹ năng số, dễ dàng tin tưởng vào các thông tin giả mạo và không biết cách xác minh.
  • Lao động và sinh viên: Nhóm này thường bị nhắm đến bởi các thủ đoạn lừa đảo việc nhẹ lương cao hoặc các lời mời đầu tư hấp dẫn.

Phân tích mối tương quan giữa yếu tố tâm lý và nhóm đối tượng cho thấy một sự thật quan trọng: tội phạm đã tùy chỉnh kịch bản lừa đảo để khai thác các điểm yếu cụ thể của từng nhóm. Các chiến dịch phòng chống cần được thiết kế riêng cho từng đối tượng, sử dụng ngôn ngữ và ví dụ thực tế phù hợp để nâng cao hiệu quả.

 

4. Hướng dẫn và khuyến nghị từ Tổng cục thuế

Để phòng, chống các hành vi lừa đảo tinh vi này, Tổng cục Thuế đã đưa ra nhiều cảnh báo và khuyến nghị cụ thể cho người nộp thuế, đặc biệt là trong thời điểm quyết toán thuế. Các khuyến cáo chính bao gồm:

  • Kiểm tra và xác minh thông tin: Tổng cục Thuế khẳng định rằng các cán bộ thuế không bao giờ yêu cầu người dân cung cấp thông tin cá nhân, thông tin tài khoản ngân hàng hoặc mã OTP qua điện thoại hay tin nhắn. Người nộp thuế cần đặc biệt cẩn trọng với các yêu cầu này.
  • Sử dụng kênh chính thức: Mọi thông tin, hỗ trợ từ cơ quan thuế đều được công khai trên các kênh chính thức. Người dân có thể xác minh danh tính cán bộ thuế bằng cách gọi lại vào số điện thoại công khai trên cổng thông tin điện tử của cơ quan thuế hoặc liên hệ trực tiếp để được hỗ trợ.
  • Lưu ý về website giả mạo: Trang thông tin điện tử chính thức của cơ quan thuế luôn sử dụng giao thức "https" và tên miền quốc gia ".vn". Người nộp thuế cần kiểm tra kỹ đường link trước khi truy cập và không truy cập các trang web có nội dung không rõ ràng, giả mạo. 
  • Phản ánh và tố giác: Khi nhận được các tin nhắn, cuộc gọi có dấu hiệu lừa đảo, người nộp thuế cần lưu lại bằng chứng như tin nhắn hoặc ghi âm cuộc gọi, sau đó phản ánh tới nhà mạng để yêu cầu xử lý. Đồng thời, cần cung cấp các bằng chứng đã có tới cơ quan chức năng của Bộ Công an và cơ quan thuế nơi gần nhất để đề nghị xử lý hành vi sai phạm.

Tổng cục Thuế cũng nhấn mạnh rằng việc mạo danh, giả danh là hành vi trái pháp luật, gây thiệt hại nghiêm trọng và làm cản trở hoạt động sản xuất, kinh doanh. Ngành Thuế đã và đang phối hợp tích cực với các lực lượng chức năng để quyết liệt đấu tranh, phát hiện và xử lý các hành vi này.

Tóm lại, lừa đảo quyết toán thuế là một vấn nạn phức tạp, kết hợp cả thủ đoạn kỹ thuật tinh vi và thao túng tâm lý nạn nhân. Mặc dù các cơ quan chức năng đã đưa ra nhiều cảnh báo, thiệt hại vẫn lớn, cho thấy cần một chiến lược toàn diện hơn, không chỉ dừng lại ở các biện pháp đối phó. Việc phòng chống hiệu quả đòi hỏi sự hợp tác chặt chẽ giữa các cơ quan nhà nước, tổ chức và mỗi cá nhân. Nâng cao nhận thức, tuân thủ các quy tắc an toàn cơ bản như "không cung cấp thông tin cá nhân", "không truy cập đường link lạ" và "không cài đặt ứng dụng không xác thực" là chìa khóa để người dân tự bảo vệ mình trên không gian mạng.

Mọi vướng mắc pháp lý hãy gọi ngay hotline tổng đài tư vấn pháp luật hình sự trực tuyến: 1900.6162 để được tư vấn pháp luật trực tiếp. Trân trọng!