Hạng nguy hiểm cháy nổ là gì và được ghi nhận ở đâu?

Trong bối cảnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa ngày càng phát triển, việc nhận diện và quản lý các nguy cơ tiềm ẩn đối với an toàn con người và tài sản là điều vô cùng cần thiết. Một trong những yếu tố quan trọng trong quản lý an toàn công nghiệp là hạng nguy hiểm cháy nổ, được xác định dựa trên tính chất của chất liệu, vật liệu và điều kiện môi trường trong cơ sở sản xuất, kho chứa hoặc khu vực nguy cơ cao. Việc phân loại này không chỉ giúp cơ quan quản lý, nhà đầu tư và các đơn vị bảo hiểm đánh giá mức độ rủi ro, mà còn là cơ sở pháp lý quan trọng để áp dụng các biện pháp phòng cháy, chữa cháy phù hợp, bảo vệ tính mạng con người và tài sản xã hội.

1. Định nghĩa và vai trò của hạng nguy hiểm cháy nổ

1.1 Hạng nguy hiểm cháy nổ là gì?

Hạng nguy hiểm cháy nổ là một tiêu chí kỹ thuật quan trọng dùng để phân loại mức độ rủi ro cháy nổ của công trình sản xuất, kho tàng hoặc các khu vực có chứa chất, vật liệu dễ cháy, dễ nổ. Việc phân hạng được thực hiện dựa trên đặc tính vật lý – hóa học của các chất được sử dụng hoặc lưu trữ, như khả năng bắt lửa, tốc độ lan cháy, áp suất nổ, hoặc mức độ phát tán khi xảy ra sự cố. Thông qua hệ thống phân loại này, pháp luật có cơ sở để áp dụng các tiêu chuẩn an toàn phù hợp, từ thiết kế, thẩm duyệt đến vận hành công trình, nhằm giảm thiểu tối đa nguy cơ cháy nổ và bảo đảm an toàn cho con người, tài sản cũng như môi trường.

Việc phân hạng nguy hiểm là một yêu cầu kỹ thuật nền tảng, đóng vai trò là cầu nối bắt buộc giữa việc đánh giá tính chất vật lý/hóa học của vật liệu (khí, lỏng, rắn, bụi) và việc áp dụng các tiêu chuẩn an toàn PCCC cho công trình. Sự phân loại này quyết định mức độ nguy cơ tiềm ẩn từ các vật chất dễ cháy nổ, từ đó xác định các yêu cầu thiết kế xây dựng và hệ thống phòng chống cháy lan tương ứng.

Phạm vi áp dụng của việc phân hạng là bắt buộc đối với tất cả các gian phòng, nhà và công trình sản xuất, kho tàng thuộc diện phải tuân thủ QCVN 06:2022/BXD. Việc xác định Hạng nguy hiểm phải được thực hiện ngay từ giai đoạn thiết kế cơ sở của dự án

1.2 Vai trò hạng nguy hiểm cháy nổ trong an toàn công trình và kinh tế đầu tư

Việc xác định Hạng nguy hiểm cháy nổ chính xác có ý nghĩa then chốt đối với toàn bộ quá trình thiết kế, thi công và vận hành công trình, đồng thời chi phối chi phí đầu tư.

Thứ nhất, phân hạng quyết định trực tiếp các yêu cầu về kết cấu chịu lửa và ngăn cháy của công trình. Nhà hoặc gian phòng có hạng nguy hiểm cao (như Hạng A, B) phải tuân thủ các giới hạn chịu lửa nghiêm ngặt hơn (ví dụ: giới hạn chịu lửa EI 180, REI 120 cho tường, sàn, cột) so với các công trình có nguy cơ thấp hơn. Điều này nhằm đảm bảo tính toàn vẹn của kết cấu trong thời gian dài khi xảy ra hỏa hoạn, bảo vệ tính mạng con người và tài sản.   

Thứ hai, Hạng nguy hiểm là cơ sở để thiết lập khoảng cách an toàn PCCC giữa các công trình, ngăn chặn cháy lan theo quy định của QCVN 06:2022/BXD. Các hạng nguy hiểm khác nhau sẽ có các yêu cầu khác nhau về tường ngăn cháy, vách ngăn cháy và sàn ngăn cháy để phân chia khoang cháy hiệu quả.   

Thứ ba, Hạng nguy hiểm quyết định việc thiết kế hệ thống PCCC phù hợp. Phân hạng chính xác giúp kỹ sư lựa chọn loại hệ thống chữa cháy tự động (nước, foam, khí) với lưu lượng nước chữa cháy, và việc bố trí thiết bị bảo vệ (như van ngăn cháy, hệ thống báo cháy) thích hợp với tính chất của vật liệu dễ cháy.   

Việc phân hạng đóng vai trò then chốt trong việc cân bằng giữa an toàn tuyệt đối và chi phí đầu tư. Nếu Chủ đầu tư và Đơn vị tư vấn phân hạng quá mức cần thiết (ví dụ: xếp Hạng D thành Hạng B), chi phí xây dựng sẽ tăng lên đáng kể do yêu cầu về vật liệu chịu lửa cao hơn và hệ thống chữa cháy phức tạp hơn. Ngược lại, nếu phân hạng thấp hơn mức nguy hiểm thực tế, chi phí ban đầu có thể thấp hơn nhưng sẽ dẫn đến vi phạm quy chuẩn nghiêm trọng, rủi ro pháp lý cao, và đặc biệt là nguy cơ thảm họa nếu cháy nổ xảy ra. Do đó, việc xác định hạng nguy hiểm đúng là điều kiện tiên quyết để Cơ quan Cảnh sát PCCC chấp thuận Hồ sơ thẩm duyệt.   

2. Phân loại các Hạng nguy hiểm cháy nổ (A, B, C, D, E)

Phân loại chi tiết các Hạng nguy hiểm cháy nổ cho gian phòng và công trình được quy định cụ thể tại Mục C.1, Bảng C.1 của Phụ lục C – QCVN 06:2022/BXD Ban hành kèm thông tư 06/2022/TT-BXD. Sự phân loại này hoàn toàn dựa trên các tiêu chí kỹ thuật về tính chất lý hóa của vật liệu và quá trình công nghệ sản xuất.

2.1. Hạng A và Hạng B: Nguy cơ nổ cao 

Hai hạng này được xem là nhóm có mức độ nguy hiểm cháy nổ cao nhất vì các chất và vật liệu trong khu vực có khả năng tạo ra hỗn hợp khí, hơi hoặc bụi dễ cháy với không khí, dẫn đến nguy cơ phát nổ mạnh. Đặc điểm kỹ thuật quan trọng để xác định mức độ nguy hiểm là áp suất nổ dư (Pex) vượt quá 5 kPa, nghĩa là khi xảy ra sự cố, vụ nổ có thể tạo ra áp lực lớn hơn 5 kPa tác động lên kết cấu và con người. Đây là ngưỡng thể hiện mức độ rủi ro rất cao, đòi hỏi công trình thuộc hai hạng này phải áp dụng các tiêu chuẩn an toàn phòng cháy chữa cháy nghiêm ngặt nhất nhằm phòng ngừa và hạn chế thiệt hại.

*Hạng A (Nguy hiểm cháy nổ cao)

Hạng A được áp dụng cho các khu vực có mức độ nguy hiểm cháy nổ đặc biệt cao, xuất phát từ tính chất cực kỳ dễ cháy hoặc dễ nổ của các chất có mặt trong không gian đó. Trước hết, nhóm này bao gồm các chất khí cháy và chất lỏng dễ bắt cháy có nhiệt độ bùng cháy không vượt quá 28 độ C. Đây là ngưỡng kỹ thuật quan trọng vì chỉ cần chất lỏng đạt đến mức nhiệt độ này — vốn rất dễ xảy ra trong điều kiện khí hậu nóng ẩm hoặc môi trường sản xuất — thì hơi của chúng có thể bốc cháy ngay khi gặp nguồn lửa hoặc tia lửa điện.

Ngoài ra, Hạng A còn bao gồm các chất hoặc vật liệu có khả năng tự nổ hoặc tự cháy khi tiếp xúc với nước, oxy không khí, hoặc khi phản ứng với nhau. Điều này mở rộng phạm vi nguy hiểm, không chỉ dựa vào tính dễ cháy mà còn cả khả năng phản ứng hóa học không kiểm soát được.

Các ví dụ tiêu biểu cho công trình hoặc khu vực thuộc Hạng A là nơi lưu trữ hoặc sử dụng xăng, acetone, ether, hydro, acetylene, hay các khí hóa lỏng khác có áp suất hơi cao và khả năng tạo hỗn hợp nổ với không khí.

Ngưỡng nhiệt độ bùng cháy 28 độ C vì vậy không chỉ là một con số kỹ thuật, mà còn là ranh giới giữa môi trường tương đối an toàn và môi trường có nguy cơ bốc cháy – phát nổ tức thời, buộc các công trình thuộc Hạng A phải áp dụng lớp tiêu chuẩn an toàn PCCC nghiêm ngặt nhất.

*Hạng B (Nguy hiểm cháy nổ)

Hạng B là nhóm công trình có mức độ nguy hiểm cháy nổ cao, đứng ngay sau Hạng A, nhưng đặc trưng bởi các dạng vật chất dễ cháy ở thể bụi, sợi, hoặc chất lỏng có nhiệt độ bùng cháy cao hơn. Trước hết, nhóm này bao gồm bụi và sợi cháy – những loại vật chất tưởng như vô hại nhưng có khả năng tạo hỗn hợp nổ mạnh trong không khí khi đạt mật độ đủ lớn. Các ngành như xay xát, nghiền gỗ, sản xuất bột thực phẩm hay sợi tổng hợp đều tiềm ẩn nguy cơ nổ bụi rất cao.

Bên cạnh đó, Hạng B còn bao gồm các chất lỏng dễ bắt cháy có nhiệt độ bùng cháy lớn hơn 28 độ C, thường trong khoảng từ 28 độ C đến 61 độ C. Mặc dù ít dễ bay hơi hơn nhóm Hạng A, các chất này vẫn có khả năng tạo hơi cháy khi được đun nóng hoặc tồn trữ trong môi trường kín, đặc biệt trong điều kiện sản xuất công nghiệp có nhiệt độ tăng cao.

Các ví dụ điển hình cho công trình thuộc Hạng B bao gồm kho chứa dầu hỏa, dầu madút của nhà máy điện, phân xưởng nghiền – cán vật liệu rắn tạo bụi, hoặc trạm bơm các chất lỏng có nhiệt độ chớp cháy trên 28 độ C. Những khu vực này đều có nguy cơ hình thành các môi trường cháy nổ do hơi, khí hoặc bụi lơ lửng.

Cũng như Hạng A, các công trình thuộc Hạng B được yêu cầu áp dụng biện pháp bảo vệ chống nổ nghiêm ngặt, bao gồm hệ thống thông gió kiểm soát nồng độ hơi – bụi cháy, hệ thống chống tĩnh điện, cũng như các kết cấu giảm áp suất nổ để hạn chế thiệt hại khi sự cố xảy ra.

2.2. Hạng C: Nguy hiểm cháy 

Các chất lỏng cháy hoặc khó cháy, các chất và vật liệu cháy và khó cháy ở thể rắn (kể cả bụi và sợi), các chất và vật liệu khi tác dụng với nước, với ôxy trong không khí hoặc tác dụng với nhau có khả năng cháy, ở điều kiện gian phòng có các chất và vật liệu này không thuộc các hạng A hoặc B.

Việc chia gian phòng thành các hạng C1 đến C4 theo trị số tải trọng cháy riêng của các chất chứa trong nó như sau:

 Việc tính toán tải trọng cháy riêng là một trong những yêu cầu kỹ thuật phức tạp nhất trong thiết kế PCCC, vì nó đòi hỏi kỹ sư phải xác định chính xác khối lượng, tính chất nhiệt, và khả năng cháy của tất cả vật liệu có trong gian phòng, bao gồm cả hàng hóa lưu trữ, bao bì, và vật liệu xây dựng phụ trợ.

2.3. Hạng D và Hạng E: Mức độ nguy hiểm giảm dần

Hai hạng này đại diện cho các khu vực có nguy cơ thấp hơn về cháy hoặc nổ.

*Hạng D (Nguy hiểm cháy vừa phải)

Hạng D được xác định bởi các chất và vật liệu không cháy ở trạng thái nguội, nhưng trong quá trình gia công (như nóng, nóng đỏ, nóng chảy), chúng có khả năng phát sinh bức xạ nhiệt, tia lửa, ngọn lửa.   

Ví dụ: Phân xưởng đúc, luyện kim, phân xưởng rèn, hàn, trạm nồi hơi, gia công kim loại bằng nhiệt. Mặc dù các vật liệu này không tự cháy hoặc nổ, bức xạ nhiệt phát ra trong quá trình sản xuất vẫn có thể là nguồn gây cháy cho các vật liệu dễ cháy xung quanh.   

*Hạng E (Nguy hiểm cháy thấp)

Hạng E áp dụng cho các gian phòng có chứa các chất và vật liệu không cháy ở trạng thái nguội.   

Ví dụ: Kho chứa vật liệu xây dựng không cháy (gạch, đá, cát), các phòng kỹ thuật điện lạnh, phòng bơm nước không có vật liệu cháy. Hạng E có yêu cầu PCCC và giới hạn chịu lửa thấp nhất theo quy chuẩn

3. Hạng nguy hiểm cháy nổ được ghi nhận ở đâu?

Nghị định 67/2023/NĐ-CP quy định rõ ràng thẩm quyền ghi nhận hạng nguy hiểm cháy, nổ đối với các cơ sở công nghiệp, giao cho Bộ Công an là cơ quan có trách nhiệm chính thức trong việc này. Thực hiện nhiệm vụ trực tiếp là Lực lượng Cảnh sát Phòng cháy, chữa cháy và Cứu nạn, cứu hộ, đơn vị này đảm bảo tiến hành kiểm tra, giám sát, đánh giá và xác nhận mức độ nguy hiểm cháy nổ của từng cơ sở theo các tiêu chuẩn kỹ thuật hiện hành, từ đó đưa ra kết luận chính thức có giá trị pháp lý. Việc giao thẩm quyền này cho Bộ Công an thể hiện tính tập trung trong quản lý nhà nước về an toàn phòng cháy, chữa cháy, đồng thời bảo đảm rằng các cơ sở có nguy cơ cháy nổ được đánh giá một cách thống nhất, khách quan và minh bạch.

Đối tượng áp dụng của quy định này bao gồm tất cả các cơ sở công nghiệp thuộc các hạng nguy hiểm cháy, nổ A, B, C, D, E, như nêu tại Điều 62 khoản 4 Nghị định 67/2023/NĐ-CP. Đây là những cơ sở tiềm ẩn nguy cơ cháy, nổ cao, từ kho chứa nhiên liệu dễ cháy, khu chế biến hóa chất, đến các xưởng sản xuất vật liệu nguy hiểm, vì vậy việc xác định đúng hạng nguy hiểm là yếu tố quan trọng để áp dụng các biện pháp phòng cháy, chữa cháy và đảm bảo an toàn lao động.

Việc ghi nhận hạng nguy hiểm cháy, nổ không được thực hiện bằng văn bản riêng mà được thể hiện trực tiếp trên các biên bản kiểm tra về phòng cháy và chữa cháy, bao gồm:

- Biên bản kiểm tra kết quả nghiệm thu về phòng cháy, chữa cháy: Đây là tài liệu được lập khi công trình hoàn thành và chuẩn bị đưa vào sử dụng. Biên bản này xác nhận công trình đáp ứng đầy đủ các yêu cầu về phòng cháy, chữa cháy theo quy định, đồng thời thể hiện hạng nguy hiểm cháy, nổ của cơ sở, giúp cơ quan quản lý nhà nước nắm bắt mức độ rủi ro ngay từ giai đoạn đầu.

- Biên bản kiểm tra an toàn về phòng cháy, chữa cháy: Biên bản này được lập trong các đợt kiểm tra định kỳ hoặc đột xuất đối với các cơ sở đang vận hành. Việc ghi nhận hạng nguy hiểm trong biên bản giúp cập nhật, điều chỉnh các biện pháp bảo vệ phù hợp với thực tế, đồng thời cung cấp thông tin cần thiết cho các cơ quan liên quan, đặc biệt là các đơn vị bảo hiểm, trong việc xác định mức phí và điều kiện bảo hiểm cháy, nổ bắt buộc, theo Điều 49 Nghị định 67/2023/NĐ-CP.

Về nguyên tắc, mặc dù Bộ Công an là cơ quan ghi nhận chính thức, trách nhiệm xác định hạng nguy hiểm cháy, nổ ban đầu dựa trên các tiêu chuẩn kỹ thuật (như QCVN 06:2022/BXD) thuộc về chủ đầu tư, cơ quan thiết kế hoặc đơn vị sản xuất. Các chủ thể này phải thực hiện việc phân loại và tính toán các yếu tố nguy hiểm cháy nổ dựa trên loại chất, vật liệu sử dụng, tải trọng cháy, áp suất nổ dư, điều kiện môi trường và quy trình sản xuất. Bộ Công an sau đó tiến hành kiểm tra, thẩm duyệt và ghi nhận chính thức vào biên bản kiểm tra PCCC, từ đó hợp thức hóa việc phân hạng và tạo cơ sở pháp lý đầy đủ cho các hoạt động quản lý, giám sát và phòng ngừa cháy nổ.

Việc quy định này vừa bảo đảm tính pháp lý, vừa nâng cao tính khoa học và chính xác trong quản lý rủi ro cháy nổ. Thông qua biên bản kiểm tra, cơ sở sản xuất, nhà đầu tư và các cơ quan liên quan đều có thể tra cứu, đối chiếu hạng nguy hiểm để thực hiện các biện pháp phòng ngừa, bảo hiểm và xây dựng kế hoạch xử lý sự cố phù hợp. Đồng thời, quy định này còn giúp cơ quan chức năng xác định rõ trách nhiệm quản lý và giám sát, giảm thiểu nguy cơ tranh chấp pháp lý giữa chủ cơ sở và cơ quan quản lý nhà nước.

Tóm lại, Nghị định 67/2023/NĐ-CP đã phân định rõ ràng trách nhiệm: chủ cơ sở chịu trách nhiệm xác định hạng nguy hiểm cháy, nổ theo tiêu chuẩn kỹ thuật, trong khi Bộ Công an chịu trách nhiệm kiểm tra, thẩm định và ghi nhận chính thức. Cơ chế này vừa bảo đảm tính pháp lý và minh bạch, vừa cung cấp cơ sở khoa học cho việc thiết kế biện pháp phòng cháy, chữa cháy, quản lý rủi ro, và thực hiện bảo hiểm cháy, nổ bắt buộc. Việc ghi nhận hạng nguy hiểm cháy, nổ trên biên bản kiểm tra PCCC trở thành công cụ pháp lý quan trọng, góp phần nâng cao an toàn cho con người, tài sản và môi trường trong các cơ sở công nghiệp có nguy cơ cháy nổ.

Kết luận

Như vậy, hạng nguy hiểm cháy nổ là tiêu chí kỹ thuật xác định mức độ rủi ro cháy, nổ tiềm ẩn trong các cơ sở công nghiệp, từ chất lỏng dễ cháy đến vật liệu nguy hiểm nổ. Việc ghi nhận chính thức hạng này được thực hiện bởi Bộ Công an thông qua các biên bản kiểm tra PCCC, đảm bảo cơ sở pháp lý và khoa học cho việc quản lý, giám sát và phòng ngừa rủi ro. Sự xác định và ghi nhận hạng nguy hiểm cháy nổ không chỉ là một thủ tục hành chính, mà còn là nền tảng sống còn để bảo vệ con người, tài sản và phát triển bền vững của ngành công nghiệp trong điều kiện hiện đại.

Trên đây là tư vấn của chúng tôi. Nếu còn vướng mắc, chưa rõ hoặc cần hỗ trợ pháp lý khác bạn vui lòng liên hệ bộ phận tư vấn pháp luật trực tuyến qua tổng đài điện thoại gọi ngay số: 1900 6162 để được giải đáp.