Hành vi vu khống, tố cáo sai sự thật phải chịu trách nhiệm gì?

Những hành vi này không chỉ gây ra tổn hại nghiêm trọng về tinh thần, vật chất cho người bị hại mà còn gây ảnh hưởng tiêu cực đến an ninh, trật tự xã hội và làm suy giảm lòng tin của công chúng đối với các cơ quan công quyền.  

Để cung cấp một cái nhìn toàn diện và sâu sắc, Luật Minh Khuê sẽ đi sâu phân tích các quy định pháp luật hiện hành và hậu quả pháp lý liên quan đến hành vi vu khống và tố cáo sai sự thật. Nội dung sẽ tập trung làm rõ các loại trách nhiệm pháp lý (hình sự, dân sự, hành chính), các yếu tố cấu thành tội phạm, trình tự thủ tục giải quyết vụ việc, đồng thời đưa ra các ví dụ thực tiễn và so sánh chuyên sâu để làm nổi bật sự khác biệt giữa hai khái niệm này. Mục tiêu cuối cùng là cung cấp một tài liệu tham khảo chi tiết, có tính hệ thống cho người dân, các nhà nghiên cứu, người thực hành pháp luật và những người quan tâm đến lĩnh vực này.

1. Vu khống và tố cáo sai sự thực được hiểu thế nào? 

Pháp luật Việt Nam đã có những quy định rõ ràng để phân định và xử lý các hành vi đưa thông tin sai sự thật, trong đó nổi bật là hai khái niệm "vu khống" và "tố cáo sai sự thật".

Khái niệm "Vu khống": Vu khống là một tội danh cụ thể được quy định tại Điều 156 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017). Theo đó, hành vi vu khống bao gồm một trong các dạng sau đây:  

• Bịa đặt hoặc loan truyền những điều biết rõ là sai sự thật nhằm mục đích xúc phạm nghiêm trọng nhân phẩm, danh dự hoặc gây thiệt hại đến quyền, lợi ích hợp pháp của người khác. Đây là hành vi mà người phạm tội tự tạo ra những thông tin không có thật, hoặc lan truyền những thông tin mà bản thân họ biết rõ là sai sự thật, với mục đích hạ thấp uy tín của người khác. Hành vi này có thể thực hiện bằng lời nói, văn bản, hình ảnh, hoặc qua các phương tiện truyền thông, mạng xã hội.  
• Bịa đặt người khác phạm tội và tố cáo họ trước cơ quan có thẩm quyền. Đây là dạng hành vi đặc biệt của tội vu khống, trong đó người phạm tội cố ý đưa ra thông tin gian dối về một người đã thực hiện hành vi phạm tội (hoàn toàn không có thật), và sử dụng quyền tố cáo của công dân để tố giác người đó đến các cơ quan nhà nước như Công an, Viện kiểm sát.  

Dấu hiệu pháp lý cốt lõi của tội vu khống là người thực hiện hành vi phải có "mục đích xúc phạm danh dự của người khác" và "biết rõ thông tin mình đưa ra là không đúng sự thật" nhưng vẫn cố ý thực hiện.  

Khái niệm "Tố cáo sai sự thật": Tố cáo là một quyền hiến định của cá nhân, là việc báo cho cơ quan, tổ chức, cá nhân có thẩm quyền biết về hành vi vi phạm pháp luật của bất kỳ cơ quan, tổ chức, cá nhân nào gây thiệt hại hoặc đe dọa gây thiệt hại đến lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của cá nhân. Hành vi "tố cáo sai sự thật" là hành vi bị nghiêm cấm theo khoản 10 Điều 8 Luật Tố cáo 2018.  

Hành vi tố cáo sai sự thật có thể xuất phát từ hai nguyên nhân chính:

1. Do nhầm lẫn hoặc thiếu hiểu biết: Người tố cáo tin rằng thông tin mình đưa ra là đúng sự thật nhưng trên thực tế lại không phải như vậy. Hành vi này không có mục đích xấu và thường không cấu thành tội phạm hình sự.
2. Do cố ý: Người tố cáo biết rõ nội dung tố cáo là sai sự thật nhưng vẫn cố tình thực hiện nhằm mục đích xấu. Đây chính là trường hợp có thể bị xem xét truy cứu trách nhiệm hình sự về tội vu khống hoặc các tội danh khác nếu đủ yếu tố cấu thành.  

2. Phân tích trách nhiệm pháp lý và Hậu quả vu khống, tố cáo sai sự thực

Người có hành vi vu khống và tố cáo sai sự thực đối diện với các chế tài: Xử phạt vi phạm hành chính, bồi thường thiệt hại và nguy cơ bị xử lý theo tội vu khống.

2.1. Xử phạt vi phạm hành chính

Trong trường hợp hành vi chưa đủ yếu tố cấu thành tội vu khống, người vi phạm vẫn có thể bị xử phạt hành chính. Mức xử phạt và căn cứ xử phạt cụ thể như sau:

Xử phạt trong lĩnh vực an ninh, trật tự, an toàn xã hội

Theo Nghị định 144/2021/NĐ-CP, các hành vi xúc phạm danh dự, nhân phẩm của người khác có thể bị xử phạt:

• Phạt tiền từ 2 triệu đến 3 triệu đồng đối với hành vi khiêu khích, trêu ghẹo, xúc phạm, lăng mạ, bôi nhọ danh dự, nhân phẩm của người khác.  
• Phạt tiền từ 5 triệu đến 20 triệu đồng đối với hành vi lăng mạ, xúc phạm danh dự, nhân phẩm thành viên gia đình.  
• Phạt tiền từ 2 triệu đến 3 triệu đồng đối với hành vi báo thông tin giả, không đúng sự thật đến các cơ quan có thẩm quyền.  

Xử phạt trên không gian mạng

Hành vi vu khống trên mạng xã hội bị xử phạt nghiêm khắc hơn. Căn cứ khoản 1 Điều 101 Nghị định 15/2020/NĐ-CP (sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định 14/2022/NĐ-CP), hành vi "cung cấp, chia sẻ thông tin giả mạo, thông tin sai sự thật, xuyên tạc, vu khống, xúc phạm uy tín của cơ quan, tổ chức, danh dự, nhân phẩm của cá nhân" có thể bị phạt tiền từ 10 triệu đến 20 triệu đồng.  

Xử lý kỷ luật đối với cán bộ, công chức, viên chức

Đối với cán bộ, công chức, viên chức, hành vi tố cáo sai sự thật không chỉ chịu trách nhiệm pháp lý mà còn bị xử lý kỷ luật nội bộ. Nghị định 31/2019/NĐ-CP và Nghị định 112/2020/NĐ-CP quy định rõ các hành vi vi phạm có thể bị kỷ luật, bao gồm: "biết rõ việc tố cáo là không đúng sự thật nhưng vẫn tố cáo nhiều lần" hoặc "lợi dụng quyền tố cáo để vu khống". Tùy theo tính chất và mức độ vi phạm, các hình thức kỷ luật có thể là khiển trách, cảnh cáo, giáng chức, cách chức hoặc buộc thôi việc.  

Sự tồn tại của hai cơ chế xử lý song song này (trách nhiệm pháp lý và kỷ luật nội bộ) đối với đội ngũ công chức tạo ra một hàng rào kép nhằm duy trì sự liêm chính và trách nhiệm, đảm bảo rằng những người đại diện cho cơ quan nhà nước phải tuân thủ một tiêu chuẩn đạo đức và pháp lý cao hơn.

2.2. Trách nhiệm Dân sự - Bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng

Người có hành vi vu khống gây thiệt hại đến danh dự, nhân phẩm của người khác, ngoài việc phải chịu trách nhiệm hình sự, còn phải chịu trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng theo Bộ luật Dân sự 2015.  

Căn cứ phát sinh trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng chỉ phát sinh khi có đủ các điều kiện sau:​​​

• Có thiệt hại thực tế xảy ra.  
• Có hành vi trái pháp luật.  
• Có mối quan hệ nhân quả giữa hành vi trái pháp luật và thiệt hại xảy ra.  
• Người gây thiệt hại có lỗi (cố ý hoặc vô ý).  

Nguyên tắc bồi thường được quy định tại Điều 585 Bộ luật Dân sự 2015 là "thiệt hại thực tế phải được bồi thường toàn bộ và kịp thời".  

Các loại thiệt hại được bồi thường, gồm:

• Thiệt hại vật chất: Bao gồm các chi phí hợp lý để hạn chế, khắc phục thiệt hại và thu nhập thực tế bị mất hoặc giảm sút của người bị hại.  
• Thiệt hại tinh thần: Là khoản tiền bù đắp tổn thất về tinh thần mà người bị hại phải gánh chịu do danh dự, nhân phẩm, uy tín bị xâm phạm.  

Hướng dẫn tính toán mức bồi thường tổn thất tinh thần: Theo Điều 592 Bộ luật Dân sự 2015, mức bồi thường tổn thất về tinh thần do danh dự, nhân phẩm, uy tín bị xâm phạm do các bên tự thỏa thuận. Nếu không thỏa thuận được, Tòa án sẽ quyết định một khoản tiền bù đắp. Mức tối đa không quá mười lần mức lương cơ sở do Nhà nước quy định.  

Một điểm đáng chú ý là sự thay đổi trong cách tính toán mức bồi thường từ "tháng lương tối thiểu" sang "mức lương cơ sở" trong Bộ luật Dân sự 2015. Theo Nghị định 73/2024/NĐ-CP, mức lương cơ sở hiện hành từ ngày 1/7/2025 là 2.340.000 đồng/tháng. Sự thay đổi này trực tiếp làm tăng mức bồi thường tối đa cho người bị hại, thể hiện một sự tiếp cận thực tiễn hơn của pháp luật, nhằm đảm bảo quyền lợi của người bị tổn hại một cách công bằng hơn trong bối cảnh kinh tế - xã hội.  

2.3. Trách nhiệm Hình sự - Tội Vu khống (Điều 156 Bộ luật Hình sự)

Tội vu khống là một tội danh nghiêm trọng, có thể dẫn đến các mức phạt tù lên tới 7 năm. Việc xác định tội danh này đòi hỏi phải phân tích đầy đủ các yếu tố cấu thành theo quy định của pháp luật. Để hiểu sâu sắc trách nhiệm hình sự về tội vu khống vui lòng tham khảo chi tiết tại bài viết: Tội vu khống người khác theo điều 156 Bộ luật Hình sự. Trong bài viết này, Luật Minh Khuê đã phân tích chi tiết về cấu thành tội phạm, hình phạt đối với tội vu khống. Luật Minh Khuê tổng hợp khung hình phạt với tội danh này thông qua bảng sau: 

3. Thủ tục giải quyết, xử lý hành vi vu khống, tố cáo sai sự thực 

Để xử lý người có hành vi vu khống hoặc tố cáo sai sự thực cần thực hiện theo quy trình tố tụng hình sự hoặc tố tụng dân sự cụ thể như sau:

3.1. Thủ tục tố cáo và khởi tố vụ án hình sự

Để khởi tố tội vu khống, người bị hại cần tuân thủ một quy trình pháp lý nghiêm ngặt.

• Tập hợp chứng cứ: Đây là bước quan trọng nhất. Người bị hại cần thu thập và lưu trữ đầy đủ tài liệu, chứng cứ liên quan, bao gồm lời khai của nhân chứng, tin nhắn, email, video, và đặc biệt là các bằng chứng số như bài đăng, bình luận trên mạng xã hội.  
• Lập đơn tố cáo: Người bị hại phải lập đơn tố cáo và gửi đến cơ quan có thẩm quyền (Công an, Viện kiểm sát).  
• Điều tra và truy tố: Sau khi tiếp nhận, cơ quan chức năng sẽ tiến hành điều tra. Nếu có đủ căn cứ, vụ án sẽ được chuyển đến Viện kiểm sát để xem xét truy tố. Người bị hại có quyền tham gia tố tụng và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của mình.  

Vai trò của bằng chứng số là then chốt trong thời đại hiện nay. Các tài liệu pháp lý đã nhấn mạnh tầm quan trọng của việc lưu giữ các bằng chứng này một cách hợp pháp để phục vụ cho quá trình tố tụng, phản ánh thực tế rằng phần lớn các hành vi vu khống hiện nay diễn ra trên không gian mạng.  

3.2. Thủ tục khởi kiện dân sự đòi bồi thường thiệt hại

Trong trường hợp muốn yêu cầu bồi thường thiệt hại về danh dự, nhân phẩm, người bị hại có thể khởi kiện dân sự.

• Thẩm quyền giải quyết: Tranh chấp về bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng thuộc thẩm quyền giải quyết của Tòa án. Người khởi kiện nộp đơn tại Tòa án nhân dân khu vực nơi bị đơn cư trú hoặc làm việc.  
• Hồ sơ khởi kiện: Gồm đơn khởi kiện và các tài liệu, chứng cứ chứng minh thiệt hại đã xảy ra.  
• Thời gian giải quyết: Quy trình giải quyết một vụ kiện dân sự tại Tòa án có thể kéo dài từ 6 đến 8 tháng, bao gồm các giai đoạn từ thụ lý, hòa giải đến xét xử.  

3.3. Tổng hợp Bản án và Ví dụ thực tiễn

Bản án hình sự về tội vu khống: Thực tiễn xét xử đã ghi nhận nhiều trường hợp bị truy cứu trách nhiệm hình sự về tội vu khống. Ví dụ, Bản án số 478/2022/HS-PT ngày 30/05/2022 của TAND TP. Hà Nội đã tuyên phạt bị cáo Lê Ngọc N 12 tháng tù về tội "Vu khống" theo điểm c khoản 2 Điều 156 Bộ luật Hình sự.  

Vụ việc tố cáo sai sự thật điển hình:

• Vụ vợ chồng bà Lê Thị Hoà và ông Nguyễn Văn Trong (Phú Yên): Cặp vợ chồng này đã lợi dụng quyền tố cáo, khiếu nại để làm hơn 100 đơn tố cáo sai sự thật đối với các cán bộ địa phương. Hành vi này không bị khởi tố về tội vu khống (Điều 156) mà bị khởi tố về tội "Lợi dụng các quyền tự do dân chủ xâm phạm lợi ích của Nhà nước, quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân" (Điều 331 BLHS).  
• Vụ án Nguyễn Phương Hằng: Vụ án này là ví dụ điển hình về việc sử dụng mạng xã hội để vu khống, xúc phạm danh dự, nhân phẩm của nhiều cá nhân, dẫn đến việc khởi tố, bắt giam. Vụ án đã minh họa cho việc áp dụng các tình tiết tăng nặng liên quan đến không gian mạng. Bà Hằng bị khởi tố theo điều 331 của BLHS năm 2015.

Sự khác biệt trong việc áp dụng tội danh giữa các vụ án cho thấy tính chất phức tạp của các hành vi này trên thực tiễn. Vụ việc của vợ chồng bà Hoà cho thấy hành vi tố cáo sai sự thật có thể bị xử lý theo Điều 331 nếu nó có tính hệ thống, lạm dụng quyền công dân và gây hậu quả nghiêm trọng hơn là chỉ xúc phạm danh dự cá nhân, xâm phạm trực tiếp đến uy tín của cơ quan, tổ chức nhà nước. Việc phân tích các bản án này giúp làm sáng tỏ việc áp dụng pháp luật trong các tình huống đa dạng, phức tạp.

4. Tổng hợp các thông tin liên quan đến vu khống, tố cáo sai sự thực 

4.1. Danh mục văn bản xử lý việc vu khống, tố cáo sai sự thực

Để xử lý toàn diện các hành vi vu khống và tố cáo sai sự thật, hệ thống pháp luật Việt Nam đã ban hành nhiều văn bản quy phạm pháp luật ở các cấp độ khác nhau. Việc nắm vững các văn bản này là cơ sở để xác định chính xác trách nhiệm pháp lý của người vi phạm. Luật Minh Khuê lập bảng danh mục các văn bản Pháp luật liên quan:

4.2. Phân biệt chuyên sâu giữa "Vu khống" và "Tố cáo sai sự thật"

Mặc dù có nhiều điểm tương đồng, sự phân biệt giữa "vu khống" và "tố cáo sai sự thật" là rất quan trọng để áp dụng pháp luật một cách chính xác.

Hệ thống pháp luật có một cách tiếp cận phân tầng đối với các hành vi đưa thông tin sai sự thật. Hành vi tố cáo sai sự thật mà không có yếu tố cố ý bịa đặt thường được xử lý ở mức độ thấp hơn, thông qua các chế tài hành chính hoặc dân sự. Ngược lại, hành vi vu khống với mục đích xấu rõ ràng sẽ bị xử lý hình sự. Cách tiếp cận này cho thấy pháp luật đã cân bằng giữa việc khuyến khích công dân thực hiện quyền tố cáo chính đáng và bảo vệ họ khỏi nguy cơ bị truy tố nếu thông tin tố cáo không chính xác do nhầm lẫn, đồng thời vẫn nghiêm trị những hành vi cố ý lợi dụng quyền này để gây hại cho người khác.

4.3. So sánh với các hành vi vi phạm khác

Để có cái nhìn toàn diện, việc phân biệt tội vu khống với một số tội danh liên quan khác là cần thiết:

• Tội làm nhục người khác (Điều 155 BLHS): Tội này khác với tội vu khống ở chỗ làm nhục là hành vi xúc phạm nghiêm trọng nhân phẩm, danh dự của người khác nhưng không có yếu tố bịa đặt. Ví dụ, lột truồng, bôi nhọ trực tiếp, chửi bới thô bỉ.  
• Tội lợi dụng các quyền tự do dân chủ (Điều 331 BLHS): Hành vi này là việc lợi dụng các quyền tự do ngôn luận, tự do báo chí, tố cáo để xâm phạm lợi ích của Nhà nước, quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân. Về mặt bản chất, hành vi này có phạm vi và hậu quả rộng hơn so với tội vu khống, thường gây ảnh hưởng đến uy tín của cơ quan, tổ chức công quyền, chứ không chỉ dừng lại ở việc xúc phạm danh dự cá nhân.  

Mọi vướng mắc bạn vui lòng trao đổi trực tiếp với Luật sư tư vấn luật hình sự về vu khống, gọi: 1900.6162 hoặc gửi qua email: Tư vấn pháp luật hình sự miễn phí qua Email để nhận được sự tư vấn, hỗ trợ từ Luật Minh Khuê.