1. Quy định pháp luật về nghĩa vụ đóng học phí tại trường công lập

Nghĩa vụ đóng học phí tại trường công lập hiện nay không thể hiểu theo cách cũ là mọi học sinh đều phải nộp học phí rồi nếu chậm nộp sẽ bị xử lý. Từ góc độ pháp luật, cần tách thành hai lớp quy định.

Lớp thứ nhất là quy định chung của Hiến pháp và Luật Giáo dục. Điều 61 Hiến pháp năm 2013 xác định giáo dục tiểu học là bắt buộc và Nhà nước không thu học phí. Luật Giáo dục 2019 tiếp tục xác lập nguyên tắc học tập là quyền và nghĩa vụ của công dân, đồng thời quy định học phí là khoản tiền người học phải nộp để chi trả một phần hoặc toàn bộ chi phí dịch vụ giáo dục. Đối với cơ sở giáo dục công lập, cơ chế thu học phí và các khoản dịch vụ hỗ trợ hoạt động giáo dục phải do cơ quan có thẩm quyền quyết định, không phải nhà trường muốn thu thế nào cũng được.

Lớp thứ hai là chính sách học phí hiện hành. Từ năm học 2025 - 2026, Nghị quyết số 217/2025/QH15 của Quốc hội quy định miễn học phí đối với trẻ em mầm non, học sinh phổ thông, người học chương trình giáo dục phổ thông trong cơ sở giáo dục công lập. Nghị quyết này có hiệu lực từ ngày 26/6/2025 và áp dụng từ năm học 2025 - 2026. Sau đó, Nghị định số 238/2025/NĐ-CP của Chính phủ tiếp tục là văn bản khung điều chỉnh chính sách học phí, miễn, giảm, hỗ trợ học phí và hỗ trợ chi phí học tập trong lĩnh vực giáo dục, đào tạo.

Điều này dẫn đến một hệ quả pháp lý rất quan trọng: nếu đang nói về học sinh mầm non, tiểu học, trung học cơ sở, trung học phổ thông trong trường công lập ở thời điểm hiện nay, thì về nguyên tắc các em thuộc diện được miễn học phí. Nói cách khác, ở phần lớn trường hợp, tranh chấp thực tế không còn nằm ở “nợ học phí” theo nghĩa truyền thống, mà thường nằm ở các khoản thu khác như tiền ăn bán trú, tiền dịch vụ, tiền học 2 buổi, tiền nước uống, bảo hiểm, đồng phục, hoạt động trải nghiệm hoặc các khoản thu hợp pháp khác theo nghị quyết của Hội đồng nhân dân cấp tỉnh và hướng dẫn của địa phương.

Vì vậy, khi nghe cụm từ “không đóng học phí”, phụ huynh cần kiểm tra ngay đó có thật sự là học phí hay là khoản dịch vụ khác. Đây là điểm rất dễ nhầm. Học phí là khoản thu thuộc chính sách pháp luật về giáo dục. Còn nhiều khoản khác có thể là khoản phục vụ, hỗ trợ hoạt động giáo dục hoặc thỏa thuận dịch vụ. Nhà trường không được nhập nhằng giữa hai loại này để gây áp lực cho học sinh hoặc gia đình.

Tóm lại, nếu xét đúng bối cảnh pháp luật hiện hành, học sinh trường công lập hiện nay về cơ bản không còn nghĩa vụ đóng học phí như trước đối với chương trình giáo dục phổ thông công lập. Nếu vẫn phát sinh khoản phải nộp, cần xác định rõ bản chất pháp lý của khoản thu đó trước khi bàn đến hậu quả của việc chậm nộp.

2. Học sinh không đóng học phí có bị đuổi học hay không?

Câu trả lời ngắn gọn là không.

Ngay cả trong giai đoạn trước khi chính sách miễn học phí được áp dụng rộng như hiện nay, việc học sinh phổ thông công lập bị đuổi học chỉ vì chưa hoàn thành nghĩa vụ tài chính cũng không có cơ sở pháp lý vững chắc. Còn ở thời điểm hiện tại, khi học phí của học sinh công lập đã được miễn theo Nghị quyết số 217/2025/QH15, thì việc dùng lý do “không đóng học phí” để cho nghỉ học lại càng không phù hợp pháp luật.

Về bản chất, học sinh là người thụ hưởng quyền học tập. Nếu gia đình chậm thực hiện nghĩa vụ tài chính nào đó, đó trước hết là quan hệ tài chính giữa nhà trường và cha mẹ hoặc người giám hộ, chứ không phải lỗi kỷ luật học đường của chính học sinh. Pháp luật giáo dục không cho phép biến khó khăn tài chính của gia đình thành căn cứ tước quyền học tập của trẻ em.

Hiện nay, từ ngày 31/10/2025, việc khen thưởng và kỷ luật học sinh được điều chỉnh bởi Thông tư số 19/2025/TT-BGDĐT. Theo thông tin chính thức được công bố trên Cổng Thông tin điện tử Chính phủ, đối với học sinh tiểu học chỉ có 2 biện pháp kỷ luật là nhắc nhở và yêu cầu xin lỗi; đối với học sinh các cấp học khác có 3 biện pháp là nhắc nhở, phê bình và yêu cầu viết bản tự kiểm điểm. Không có hình thức “đuổi học vì chưa đóng học phí”, cũng không có cơ chế cắt quyền đến lớp chỉ vì gia đình đang nợ tiền trường.

Điều này có nghĩa là nhà trường công lập không được:

Từ chối cho học sinh vào lớp chỉ vì chưa nộp tiền;
Gây áp lực bằng cách cho học sinh đứng ngoài hành lang, mời về giữa buổi học hoặc đình chỉ việc học;
Công khai bêu tên học sinh trước lớp, trước trường hoặc trên nhóm chung vì nợ tiền;
Dùng điểm số, hạnh kiểm, xét lên lớp hoặc xét khen thưởng để ép hoàn thành nghĩa vụ tài chính không đúng quy định.

Nếu có nhu cầu thu hồi khoản còn thiếu, nhà trường phải làm việc với phụ huynh hoặc người giám hộ bằng quy trình tài chính, trao đổi riêng, xác minh hoàn cảnh và hướng dẫn giải pháp phù hợp. Việc tác động trực tiếp đến học sinh theo hướng trừng phạt là đi sai bản chất của pháp luật giáo dục và có thể xâm phạm quyền trẻ em.

Nói cách khác, học sinh phổ thông công lập không bị đuổi học chỉ vì chưa đóng học phí. Nếu có cơ sở giáo dục áp dụng cách làm đó, đây là vấn đề cần phản ánh với hiệu trưởng, phòng giáo dục và đào tạo, sở giáo dục và đào tạo hoặc cơ quan quản lý địa phương để được chấn chỉnh.

3. Các hình thức xử lý kỷ luật đối với học sinh chưa hoàn thành học phí

Nếu đặt câu hỏi thật chính xác về pháp lý, thì “chưa hoàn thành học phí” không phải là hành vi vi phạm kỷ luật học sinh để áp dụng chế tài kỷ luật học đường.

Theo Thông tư số 19/2025/TT-BGDĐT, kỷ luật học sinh được xây dựng theo hướng giáo dục nhân văn, vì sự tiến bộ của học sinh và gắn với hành vi vi phạm quy định của học sinh trong nhà trường. Biện pháp kỷ luật hiện hành rất giới hạn: học sinh tiểu học chỉ bị nhắc nhở hoặc yêu cầu xin lỗi; học sinh các cấp học khác có thể bị nhắc nhở, phê bình hoặc yêu cầu viết bản tự kiểm điểm. Những biện pháp này nhằm xử lý hành vi ứng xử, đạo đức, nề nếp hoặc nội quy học đường, chứ không nhằm xử lý việc gia đình chưa nộp tiền.

Vì vậy, nếu học sinh chưa hoàn thành học phí hoặc một khoản thu hợp pháp khác, nhà trường không được dùng danh nghĩa “kỷ luật học sinh” để xử lý. Không có căn cứ pháp luật nào cho phép chuyển một nghĩa vụ tài chính của phụ huynh thành lỗi vi phạm đạo đức của học sinh.

Trong thực tế, cách xử lý đúng pháp luật của nhà trường nên là:

Gửi thông báo riêng cho cha mẹ hoặc người giám hộ;
Mời phụ huynh làm việc để xác định khoản thu, thời hạn, lý do chậm nộp;
Phân biệt trường hợp khó khăn thật sự với trường hợp cố tình chây ì;
Hướng dẫn thủ tục miễn, giảm, hỗ trợ chi phí học tập hoặc cơ chế giãn thời gian nộp nếu có;
Báo cáo cơ quan quản lý cấp trên khi phát sinh trường hợp phức tạp.

Ngược lại, các cách làm sau đây là không phù hợp:

Ghi lỗi hạnh kiểm vì chưa nộp tiền;
Không phát sách, không cho dự học, không cho dự kiểm tra chỉ vì nợ khoản thu;
Công khai danh sách nợ tiền trước tập thể;
Buộc học sinh viết cam kết tài chính thay cho phụ huynh;
Ép học sinh nghỉ học tạm thời đến khi nộp đủ tiền.

Cần nhấn mạnh thêm một điểm: trong trường công lập hiện nay, nhiều khoản phụ huynh thường gọi chung là “tiền trường” nhưng pháp lý rất khác nhau. Có khoản là học phí, có khoản là tiền ăn, có khoản là bảo hiểm, có khoản là dịch vụ bán trú hoặc thỏa thuận phục vụ học sinh. Mỗi loại có cơ chế xử lý khác nhau. Tuy nhiên, dù là loại nào thì nguyên tắc chung vẫn là không được dùng biện pháp kỷ luật học sinh để ép thu tiền.

4. Quyền lợi của học sinh khi gặp khó khăn tài chính không thể đóng học phí

Pháp luật Việt Nam hiện hành đi theo hướng không để trẻ em và học sinh phải rời trường chỉ vì gia đình khó khăn. Quyền lợi của học sinh trong trường hợp này gồm cả quyền được tiếp tục học tập lẫn quyền được tiếp cận các chính sách hỗ trợ tài chính.

Quyền lợi đầu tiên là quyền không bị cản trở việc học chỉ vì khó khăn kinh tế. Đây là quyền nền tảng. Nhà trường phải ưu tiên bảo đảm việc học liên tục, ổn định của học sinh trước khi xem xét bất kỳ giải pháp tài chính nào khác.

Quyền lợi thứ hai là được hưởng chính sách miễn học phí theo diện chung nếu đang học trong cơ sở giáo dục công lập thuộc phạm vi Nghị quyết số 217/2025/QH15. Với học sinh phổ thông công lập hiện nay, đây là chính sách phổ cập toàn diện, không cần chứng minh hoàn cảnh nghèo mới được miễn.

Quyền lợi thứ ba là được xem xét hỗ trợ chi phí học tập hoặc các chế độ an sinh khác nếu thuộc diện đặc thù. Theo cơ chế hiện hành của Nghị định số 238/2025/NĐ-CP và thủ tục đang công bố trên Cổng Dịch vụ công Quốc gia, các nhóm có thể được hỗ trợ chi phí học tập gồm, tùy từng điều kiện cụ thể, như học sinh mồ côi cả cha lẫn mẹ, học sinh khuyết tật, học sinh thuộc hộ nghèo. Đây không phải là “học phí” theo nghĩa hẹp, nhưng là hỗ trợ trực tiếp để duy trì việc học.

Quyền lợi thứ tư là được nhà trường và cơ quan quản lý hướng dẫn thủ tục để tiếp cận chính sách. Nhà trường không chỉ là nơi thu tiền mà còn có trách nhiệm thông tin, xác nhận hồ sơ và phối hợp giải quyết chính sách cho người học.

Quyền lợi thứ năm là được bảo vệ danh dự, nhân phẩm và bí mật đời sống riêng tư. Khi gia đình gặp khó khăn tài chính, học sinh không được trở thành đối tượng bị bêu tên, miệt thị, gây áp lực tâm lý hoặc phân biệt đối xử trong lớp học.

Nếu khó khăn tài chính không nằm ở học phí mà nằm ở các khoản hợp pháp khác như bán trú, ăn trưa, phương tiện học tập, đồng phục hoặc chi phí học tập phát sinh, gia đình có thể đề nghị nhà trường cho giãn thời gian nộp, phân kỳ nộp hoặc xem xét hỗ trợ qua quỹ khuyến học, nguồn tài trợ hợp pháp, hội chữ thập đỏ, công đoàn, đoàn thể hoặc các chương trình an sinh tại địa phương. Đây không phải quyền đương nhiên trong mọi trường hợp, nhưng là hướng xử lý nhân văn và phù hợp với tinh thần bảo đảm cơ hội học tập bình đẳng.

5. Hướng dẫn thủ tục miễn, giảm học phí cho học sinh có hoàn cảnh khó khăn

Với học sinh công lập trong năm học hiện nay, điều đầu tiên cần nhớ là không phải mọi trường hợp khó khăn đều phải làm thủ tục xin miễn học phí nữa, vì chính sách miễn học phí công lập đã được áp dụng chung theo Nghị quyết số 217/2025/QH15. Tuy nhiên, gia đình vẫn có thể cần làm thủ tục trong ba nhóm tình huống.

Nhóm thứ nhất là trường hợp cần hưởng hỗ trợ chi phí học tập. Theo hướng dẫn thủ tục đang công bố trên Cổng Dịch vụ công Quốc gia áp dụng theo Nghị định số 238/2025/NĐ-CP, trong vòng 45 ngày làm việc kể từ ngày khai giảng năm học, cha mẹ, người giám hộ hoặc người học nộp đơn đề nghị hỗ trợ chi phí học tập theo mẫu tại Phụ lục II kèm giấy tờ chứng minh đối tượng. Thủ trưởng cơ sở giáo dục lập danh sách để cơ quan có thẩm quyền thẩm định, phê duyệt. Người học thuộc diện hỗ trợ chỉ phải nộp một bộ hồ sơ lần đầu cho cả thời gian học; riêng diện hộ nghèo phải bổ sung giấy xác nhận hộ nghèo vào đầu mỗi học kỳ.

Nhóm thứ hai là trường hợp học tại cơ sở ngoài công lập nhưng thuộc diện được hỗ trợ theo chính sách học phí. Khi đó, mức hỗ trợ do Hội đồng nhân dân cấp tỉnh quyết định theo khung do pháp luật cho phép, nhưng không vượt mức thu học phí của trường dân lập, tư thục.

Nhóm thứ ba là trường hợp có vướng mắc thực tế về khoản thu mà nhà trường đang yêu cầu nộp nhưng gia đình cho rằng không đúng tính chất học phí hoặc không đúng thẩm quyền. Khi đó, thủ tục không phải là “xin miễn học phí” theo nghĩa thông thường, mà là đề nghị nhà trường giải thích căn cứ pháp lý của khoản thu, đồng thời phản ánh lên cơ quan quản lý giáo dục nếu thấy có dấu hiệu thu sai.

Nếu gia đình thuộc diện khó khăn và cần làm hồ sơ hỗ trợ, nên chuẩn bị sớm các giấy tờ sau, tùy từng trường hợp:

Đơn đề nghị theo mẫu áp dụng;
Giấy xác nhận hộ nghèo;
Giấy xác nhận khuyết tật;
Giấy xác nhận mồ côi cả cha lẫn mẹ;
Các giấy tờ cư trú hoặc giấy tờ khác theo yêu cầu của nhóm chính sách cụ thể.

Trình tự an toàn nhất là:

Hỏi trực tiếp bộ phận tài vụ hoặc văn phòng trường xem khoản đang được yêu cầu nộp có phải học phí hay không;
Yêu cầu cung cấp căn cứ pháp lý của khoản thu;
Nếu gia đình thuộc diện khó khăn, nộp đơn xin hỗ trợ trong thời hạn 45 ngày làm việc kể từ ngày khai giảng;
Giữ bản sao hồ sơ và giấy biên nhận;
Nếu nhà trường xử lý không đúng, gửi kiến nghị đến hiệu trưởng, phòng giáo dục và đào tạo hoặc sở giáo dục và đào tạo.

Điểm mấu chốt là gia đình không nên im lặng hoặc để tình trạng kéo dài. Càng chủ động trao đổi sớm, khả năng được hướng dẫn đúng và bảo đảm quyền lợi cho học sinh càng cao.

Ngoài ra, quý bạn đọc cũng có thể xem thêm: