Khái niệm, đặc điểm thỏa thuận hạn chế cạnh tranh trong hoạt động nhượng quyền thương mại

1. Khái niệm hoạt động nhượng quyền thương mại và thoả thuận hạn chế cạnh tranh trong nhượng quyền thương mại.

1.1. khái niệm hoạt đôngj nhượng quyền thương mại.

Hiện nay, hoạt động kinh doanh theo mô hình nhượng quyền thương mại đang ngày càng phát triển tại Việt Nam. Việc kinh doanh theo phương thức này giúp các thương nhân dễ dàng tham gia thị trường, từ đó thị trường ngày càng sôi động, nhiều màu sắc. Theo Điều 284 Luật thương mại 2005 sửa đổi, bổ sung 2019 (LTM) quy định khái niệm hoạt động nhượng quyền thương mại là:

“Hoạt động thương mại, theo đó bên nhượng quyền cho phép và yêu cầu bên nhận quyền tự mình tiến hành việc mua bán hàng hóa, cung ứng dịch vụ theo các điều kiện:

Việc mua bán hàng hóa, cung ứng dịch vụ được tiến hành theo cách thức tổ chức kinh doanh do bên nhượng quyền quy định và được gắn với nhãn hiệu hàng hóa, tên thương mại, bí quyết kinh doanh, khẩu hiệu kinh doanh, biểu tượng kinh doanh, quảng cáo của bên nhượng quyền;

Bên nhượng quyền có quyền kiểm soát và trợ giúp cho bên nhận quyền trong việc điều hành công việc kinh doanh”. 

Có thể hiểu, hoạt động nhượng quyền thương mại là một hoạt động thương mại. Trong đó, bên nhượng quyền cho phép bên nhận quyền hoạt động kinh doanh, cung ứng dịch vụ theo cách thức tổ chức kinh doanh, bí mật kinh doanh cùng hình thức thương hiệu của bên nhượng quyền. 

1.2 Khái niệm thoả thuận hạn chế cạnh tranh trong nhượng quyền thương mại.

Thị trường là một nơi có tính cạnh tranh cao, nó đặt ra nhiều thách thức lớn cho thương nhân trong quá trình hoạt động kinh doanh, cung ứng dịch vụ. Thương nhân trong hoạt động nhượng quyền thương mại không phải là ngoại lệ. Thậm chí mức độ cạnh tranh còn khắc nghiệt hơn các hình thức kinh doanh khác. Theo đó, các bên trong hoạt động nhượng quyền thương mại bao gồm bên nhượng quyền và bên nhận quyền sẽ có xu hướng đi đến các thỏa thuận ngầm hoặc công khai nhằm hạn chế hoặc triệt tiêu đi yếu tố cạnh tranh trên thị trường. Từ đó, đảm bảo lợi ích các bên và tối đa hóa lợi nhuận thu được. Dưới góc độ khoa học pháp lý, “thỏa thuận hạn chế cạnh tranh là sự thống nhất ý chí của từ hai chủ thể kinh doanh trở lên được thực hiện dưới bất kì hình thức nào, có hậu quả làm giảm, sai lệch, cản trở cạnh tranh trên thị trường”.

Bên cạnh đó, tại khoán 4 Điều 3 Luật Cạnh tranh 2018 (LCT) có quy định thỏa thuận hạn chế cạnh tranh là

“hành vi thỏa thuận giữa các bên dưới mọi hình thức gây tác động hoặc có khả năng gây tác động hạn chế cạnh tranh”. 

Vậy, có thể hiểu thỏa thuận hạn chế cạnh tranh trong hoạt động nhượng quyền thương mại là hành vi thỏa thuận, thống nhất ý chí dưới mọi hình thức giữa bên nhượng quyền và bên nhận quyền có hậu quả làm giảm, sai lệch cản trở cạnh tranh trên thị trường. 

2. Đặc điểm của thoả thuận hạn chế cạnh tranh trong hoạt động nhượng quyền thương mại.

Về chủ thể, chủ thể tham gia thỏa thuận hạn chế cạnh tranh trong hoạt động nhượng quyền thương mại gồm hai bên là bên nhượng quyền thương mại và bên nhận quyền thương mại. Các bên đều phải là thương nhân, “bao gồm tổ chức kinh tế được thành lập hợp pháp, cá nhân hoạt động thương mại một cách độc lập, thường xuyên và có đăng ký kinh doanh” theo khoản 1 Điều 6 LTM. Là các chủ thể hoạt động kinh doanh, thương mại nhằm mục đích sinh lợi và lấy đó làm nghề nghiệp chính của mình và cùng hoạt động kinh doanh một loại hàng hóa, dịch vụ nhất định. 

Về nội dung, các thỏa thuận có nội dung được quy định tại Điều 11 Luật Cạnh tranh 2018 đều là các thỏa thuận bị pháp luật Việt Nam cấm thực hiện. 

Về hình thức, những thỏa thuận hạn chế cạnh tranh có thể tồn tại dưới bất cứ hình thức nào. Hiện nay Luật Cạnh tranh 2018 chỉ đưa ra khái niệm chung về thỏa thuận hạn chế cạnh tranh chứ chưa đưa ra định nghĩa cụ thể về yếu tố “thỏa thuận”. Do vậy, chúng ta chỉ có thể ngầm hiểu những hình thức của thỏa thuận này bao gồm bằng văn bản, thỏa thuận miệng, hình thức điện tử, công khai hay ngầm định.

Về điều kiện hình thành, thỏa thuận hạn chế cạnh tranh chỉ được hình thành khi có sự thống nhất về ý chí của bên nhượng quyền và bên nhận quyền. Sự thống nhất cùng hành động của các bên trong thỏa thuận có thể được thể hiện công khai hoặc không công khai.

Về hậu quả, thỏa thuận hạn chế cạnh tranh giữa các bên trong nhượng quyền thương mại phải gây tác động hoặc có khả năng gây tác động hạn chế cạnh tranh trên thị trường.

3. Các loại thoả thuận hạn chế cạnh tranh liên quan đến hoạt động nhượng quyền thương mại theo luật cạnh tranh 2018.

Hiện nay hoạt động nhượng quyền thương mại chịu sự điều chỉnh của cả Luật Thương mại lẫn Luật Cạnh tranh. Vì vậy không thể tránh khỏi sự chồng chéo giữa các quy định. Theo đó, Luật Thương mại quy định khái niệm, quyền và nghĩa vụ của các bên trong hoạt động nhượng quyền thương mại. Cùng với đó, đặc điểm của hoạt động này là tính đồng bộ trên toàn hệ thống. Kết quả là trong quá trình thực hiện quyền và nghĩa vụ, các bên có thể có những thỏa thuận gây hạn chế cạnh tranh trên thị trường. Pháp luật Việt Nam quy định các thỏa thuận hạn chế cạnh tranh tại Điều 11 Luật Cạnh tranh 2018. Tuy nhiên, khi áp dụng Luật Cạnh tranh vào điều chỉnh hành vi thỏa thuận hạn chế cạnh tranh liên quan đến nhượng quyền thương mại, cần phải căn cứ vào đặc điểm và nội dung của thỏa thuận để đảm bảo điều chỉnh một cách chính xác. Theo đó, các thỏa thuận hạn chế cạnh tranh mà các bên trong hoạt động nhượng quyền thương mại có thể thực hiện là các thỏa thuận được quy định tại khoản 1, khoản 2, khoản 3, khoản 5, khoản 6 và khoản 8 Luật Cạnh tranh 2018.

 Thỏa thuận ấn định giá hàng hóa, dịch vụ một cách trực tiếp hoặc gián tiếp.

Thỏa thuận ấn định giá hàng hóa một cách trực tiếp hoặc gián tiếp được quy định tại khoản 1 Điều 11 LCT là “hành vi ấn định giá do bên nhượng quyền đưa ra”. Theo đó, việc ấn định giá trực tiếp có thể là việc đưa ra mức giá cụ thể cho hàng hóa, dịch vụ. Hoặc ấn định giá bán tối đa và giá bán tối thiểu cho bên nhận quyền. Ấn định giá gián tiếp là việc ấn định mức giảm giá, chiết khấu giá. Việc thỏa thuận về giá có thể được các bên thực hiện vào thời điểm giao kết hợp đồng hoặc trong quá trình thực hiện hợp đồng. Hậu quả của thỏa thuận này là gây hạn chế cạnh tranh giữa các bên trong hệ thống nhượng quyền, ảnh hưởng đến quyền được hưởng mức giá hợp lý của khách hàng. Ngoài ra, các bên trong hệ thống nhượng quyền có thể thông qua thỏa thuận về giá để tạo ra “lợi nhuận độc quyền” hoặc trở thành hệ thống độc quyền. Từ đó có thể tác động đến mức giá sản phẩm, dịch vụ của toàn bộ thị trường liên quan. 

Thỏa thuận hạn chế hoặc kiểm soát số lượng, khối lượng sản xuất, mua, bán hàng hóa, cung ứng dịch vụ.

Một trong những cách thúc đẩy nhu cầu của thị trường và tăng giá thành sản phẩm đó là các bên trong hệ thống nhượng quyền sẽ thỏa thuận với nhau về việc cắt, giảm, ấn định lượng hàng hóa, dịch vụ cung ứng trên thị trường. Việc này tạo ra sự khan hiếm hàng hóa giả tạo, gây thiệt hại cho người tiêu dùng. Do đó, đây là nội dung được quy định tại khoản 3 Điều 11 Luật Cạnh tranh.  

Thỏa thuận phân chia khách hàng, phân chia thị trường tiêu thụ, nguồn cung cấp hàng hóa, cung ứng dịch vụ.

Bên nhượng quyền có thể thỏa thuận với bên nhận quyền để phân chia khu vực kinh doanh, cung cấp dịch vụ. Từ đó, phân chia khách hàng, thị trường tiêu thụ sản phẩm, giúp tối đa hóa lợi nhuận, hạn chế tính cạnh tranh giữa các bên trong cùng hệ thống nhượng quyền. Cùng với đó là thỏa thuận lựa chọn nguồn cung cấp hàng hóa, cung ứng dịch vụ dễ làm gây ra tình trạng cung ứng độc quyền trên thị trường. Thỏa thuận này được quy định tại khoản 2 Điều 11 Luật Cạnh tranh.