1. Khái niệm thi hành án dân sự

Thi hành án dân sự là hoạt động của cơ quan thi hành án dân sự, người được thi hành án, người phải thi hành án và các chủ thể khác trong việc thực hiệnbản án, quyết định đã có hiệu lực của tòa án.

Là hoạt động thi hành các bản án, quyết định sau đây của Tòa án: bán án, quyết định về dân sự, hôn nhân và gia đình, lao động, kinh tế; quyết định tuyên bố phá sản doanh nghiệp; quyết định về tài sản trong bản án, quyết định hành chính; quyết định về dân sự trong bản án; quyết định hình sự; các bản án khác do pháp luật quy định...

2. Hệ thống tư pháp Liên Bang Nga

Theo quy định tại Điều 118 Hiến pháp Liên bang Nga năm 1993 quyền tư pháp của Cộng hoà Liên bang Nga được thực hiện bởi hệ thống toà án. Quyền lực tư pháp được thực hiện trên các lĩnh vực hiến pháp, dân sự, hành chính và hình sự. Hệ thống cơ quan tư pháp ở nước Nga được thành lập theo quy định của Hiến pháp và các luật Hiến pháp Liên bang (Constitutional law).Cũng theo Điều 118 Hiến pháp 1993 việc thành lập toà án đặc biệt ở Cộng hoà Liên bang Nga bị nghiêm cấm.

Công dân Nga đủ 25 tuổi có trình độ đại học luật và làm việc trong lĩnh vực pháp luật ít nhất là 5 năm có thể trở thành thẩm phán. Thẩm phán hoạt động độc lập và chỉ tuân theo Hiến pháp và luật (Điều 119, 120 Hiến pháp năm 1993).

Tất cả các thẩm phán toà án Liên bang trừ các thẩm phán của Toà án Hiến pháp, Toà án tối cao, Toà án trọng tài tối cao đều do Tổng Thống bổ nhiệm suốt đòi (Judges may not be replaced). Tất cả các thẩm phán đều có quyền miễn trừ (immunity) nghĩa là họ không phải chịu một số trách nhiệm pháp lý khi thực hiện chức năng nhiệm vụ của mình. Không thể truy cứu trách nhiệm hình sự đối với thẩm phán trừ trường họp đặc biệt theo quy định của luật Liên bang (Điều 122 Hiến pháp năm 1993). Tất cả các phiên toà ở tất cả các toà án đều tiến hành công khai trừ các trường hợp mà luật quy định liên quan đến bí mật quốc gia hoặc ảnh hưởng đến đạo đức xã hội. Các phiên toà ở toà án có thể được quay phim, chụp hình theo quy định của luật Liên bang. Các phiên toà xét xử hình sự không thể tiến hành nếu vắng mặt bị cáo trừ trường hợp đặc biệt mà luật quy định. Các phiên toà được tiến hành trên nguyên tắc tranh tụng đối kháng, theo nguyên tắc bình đẳng các bên tranh tụng (The trial shall be conducted on an adversarial and equal basis) (Khoản 3 Điều 123 Hiến pháp năm 1993). Các phiên toà hình sự có sự tham dự của bổi thẩm đoàn.

Để đảm bảo cho toà án hoạt động độc lập, tất cả các toà án ở Nga đều được đảm bảo hoạt động từ ngân sách của Liên bang và nguồn tài chính cung cấp đảm bảo đầy đủ điều kiện để thực hiện hành chính tư pháp độc lập theo quy định của luật.

3. Cục thi hành án liên bang

Cục thi hành án liên bang do Chấp hành viên trưởng Liên bang Nga đứng đầu, là người được Tổng thống Liên bang Nga bổ nhiệm và miễn nhiệm. Chấp hành viên trưởng cũng quy định trình tự thủ tục bổ nhiệm và miễn nhiệm các Chấp hành viên khác. Chấp hành viên trưởng cũng được biết đến như là “Cục trưởng” Cục thi hành án liên bang. Cục thi hành án liên bang được giao nhiệm vụ bảo đảm trật tự tại tòa án, thi hành văn bản thi hành án, áp dụng các biện pháp cưỡng chế khác theo quy định của pháp luật và quyết định thi hành án; tổ chức việc kê biên và bán tài sản kê biên; truy tìm con nợ và tài sản của họ; tham gia vào việc bảo vệ lợi ích của Liên bang Nga với tư cách chủ nợ trong các vụ việc và vụ kiện phá sản; tham gia thực hiện quyết định của các ủy ban giải quyết tranh chấp lao động; hướng dẫn và giám sát hoạt động của các cơ quan thi hành án địa phương thuộc Cục thi hành án liên bang; lập và duy trì ngân hàng dữ liệu về công tác thi hành án và các nhiệm vụ tương tự khác.

Bên cạnh Cục trưởng Cục thi hành án liên bang còn có các Phó cục trưởng do Tổng thống Liên bang Nga bổ nhiệm và miễn nhiệm. Số lượng các Phó cục trưởng cũng do Tổng thống quyết định. Cục trưởng Cục thi hành án liên bang sẽ giao nhiệm vụ cho các Phó Cục trưởng và quy định quyền hạn của các công chức khác của Cục thi hành án liên bang trong việc quyết định các vấn đề về tổ chức, nhân sự, tài chính, hoạt động và các vấn đề khác.

Cục trưởng tổ chức công việc của cơ quan trung ương của Cục thi hành án liên bang và trình Bộ Tư pháp phê chuẩn dự thảo Quy chế Cục thi hành án liên bang, dự thảo quy chế của các cơ quan thi hành án địa phương thuộc Cục, kiến nghị về biên chế và tổng quỹ lương, kiến nghị về bổ nhiệm và miễn nhiệm chức danh Chấp hành viên trưởng của các chủ thể thuộc Liên bang Nga, kiến nghị về ký kết các điều ước quốc tế có liên quan và nhiều nhiệm vụ khác được liệt kê tại Quy chế Cục thi hành án liên bang. Cục trưởng cũng tổ chức các hoạt động điều tra đối với các vụ án hình sự và hành chính và chịu trách nhiệm về điều phối hoạt động thi hành án do các cơ quan thi hành án địa phương tiến hành đối với cùng một người phải thi hành án. Chấp hành viên trưởng của chủ thể thuộc Liên bang Nga đứng đầu cơ quan thi hành án địa phương tại chủ thể tương ứng (có 83 cơ quan như vậy) và thực hiện các nhiệm vụ cơ bản giống như Cục trưởng Cục thi hành án liên bang nhưng giới hạn trong phạm vi lãnh thổ của chủ thể đó. Cấp dưới trực tiếp của Chấp hành viên trưởng của chủ thể thuộc Liên bang Nga là Chấp hành viên cấp cao của chủ thể thuộc Liên bang Nga, là người phụ trách các bộ phận trực thuộc cơ quan thi hành án tại đơn vị lãnh thổ đó. Chấp hành viên cấp cao có thể tự mình thực hiện các hoạt động thi hành án hoặc giao cấp phó của mình thực hiện.

4. Chấp hành viên tòa án

4.1. Cơ cấu hoạt động

Như đã đề cập trên đây, đội ngũ Chấp hành viên tòa án được tổ chức thành hai bộ phận. Bộ phận thứ nhất thực hiện chức năng bảo đảm an ninh trật tự tại tòa án và bộ phận thứ hai chịu trách nhiệm thi hành bản án và quyết định khác của Tòa án.

Đội ngũ Chấp hành viên tòa án được tổ chức thành hai bộ phận. Bộ phận thứ nhất thực hiện chức năng bảo đảm an ninh trật tự tại tòa án và bộ phận thứ hai chịu trách nhiệm thi hành bản án và quyết định khác của tòa án. Luật liên bang về Chấp hành viên tòa án quy định Chấp hành viên được giao thực hiện chức năng bảo vệ có trách nhiệm bảo đảm sự an toàn của các thẩm phán, bồi thẩm viên và những người khác tham gia hoạt động xét xử tại phòng xét xử, khi hoạt động xét xử được tiến hành ngoài trụ sở tòa án và tại trụ sở tòa án; khi có yêu cầu của thẩm phán, bảo đảm việc vận chuyển an toàn đến tòa án hồ sơ và chứng cứ vụ án; giữ trật tự công cộng tại trụ sở tòa án và tại phòng xét xử, thực hiện chỉ thị của thẩm phán hoặc người chủ tọa nhằm bảo đảm trật tự công cộng và bảo vệ trụ sở tòa án, kể cả bảo vệ suốt 24 giờ nếu được yêu cầu; theo lệnh của thẩm phán hoặc điều tra viên ban đầu, dẫn giải đến tòa những người được triệu tập mà không tự nguyện đến; khi thực hiện nhiệm vụ theo chức trách, ngăn chặn và trấn áp tội phạm và chuyển giao người phạm tội cho các cơ quan nội vụ; phối hợp hành động với các cơ quan nội vụ và các đơn vị quân sự khi khi vận chuyển người bị canh giữ để xét xử; định kỳ tham gia huấn luyện sử dụng súng ngắn đặc biệt và các chương trình đào tạo khác để nếu phải sử dụng vũ lực trong khi thi hành nhiệm vụ thì biết cách thực hành cho đúng. Khi áp giải đến tòa án người không chấp hành lệnh triệu tập, Chấp hành viên có quyền vào khu vực nơi người đó cư trú và nhà ở nếu họ tin rằng người mà họ tìm đang ở đó, yêu cầu xuất trình giấy chứng minh nhân thân, khám người nếu có lý do để tin rằng người đó mang vũ khí, ma túy, đồ vật hoặc chất khác có thể gây nguy hiểm cho người khác, xử lý các vụ vi phạm hành chính thuộc thẩm quyền và sử dụng vũ lực bằng chân tay khi được pháp luật cho phép.

Chấp hành viên phải áp dụng các biện pháp nhằm thực thi kịp thời, đầy đủ và đúng đắn quyết định thi hành án, tạo điều kiện cho các bên của vụ việc thi hành án nghiên cứu tài liệu có liên quan, trích lục hoặc sao chép hồ sơ, đệ đơn kiến nghị, giải thích cho các bên về quyền được khiếu nại quyết định thi hành án và đề nghị rút lui khỏi vụ việc nếu thấy bản thân mình có xung đột lợi ích mà có thể gây ra hoài nghi về tính khách quan của Chấp hành viên khi thi hành công việc. Trong quá trình thực thi nhiệm vụ, Chấp hành viên có quyền tiếp nhận các thông tin và ý kiến giải thích cần thiết, thông qua người sử dụng lao động để xác minh tài liệu liên quan đến người lao động là người phải thi hành án, giao cho các tổ chức và công dân tham gia vào vụ việc thi hành án thực hiện những công việc cụ thể; vào nơi mà người phải thi hành án chiếm giữ hoặc sở hữu, tiến hành việc khám xét và niêm phong những nơi đó, và khi có lệnh của tòa án cũng có thể vào nơi mà những người khác chiếm giữ hoặc sở hữu; kê biên và bán tài sản bị kê biên, phong tỏa khoản tiền và vật có giá trị của người phải thi hành án trong tài khoản hoặc tiền gửi được gửi tại ngân hàng hoặc các tổ chức tín dụ khác; tuyên bố khám xét để tìm người phải thi hành án hoặc tài sản của người đó hoặc đứa trẻ (trong vụ án ly hôn và giao con cho người được quyền nuôi dưỡng) và các quyền khác.

Bộ Tư pháp Liên bang Nga chịu trách nhiệm về việc phối hợp và giám sát hoạt động của Cục thi hành án liên bang và thực hiện các chức năng liên quan đến việc ban hành các văn bản quy phạm pháp luật điều chỉnh hoạt động của Cục thi hành án liên bang. Tùy thuộc vào nhiệm vụ được giao thực hiện, Chấp hành viên tòa án được chia thành hai loại: những người bảo đảm trật tự tại tòa án và những người tham gia vào việc thi hành phán quyết của tòa án. Yêu cầu hợp pháp của Chấp hành viên có hiệu lực bắt buộc thi hành đối với tất cả mọi cơ quan, tổ chức và công dân trên lãnh thổ Liên bang Nga.

4.2. Nhiệm vụ tách biệt

Theo Luật liên bang về Chấp hành viên tòa án ngày 21/7/1997 (đã được sửa đổi, bổ sung), Chấp hành viên tòa án thực hiện ba nhiệm vụ tách biệt cơ bản sau:

- Bảo đảm trật tự tại Tòa án hiến pháp, Tòa án tối cao, Tòa án thương mại tối cao, các tòa án thẩm quyền chung và các tòa án thương mại;

- Thi hành các bản án và quyết định của các cơ quan, công chức khác theo quy định của Luật liên bang về thủ tục thi hành án ngày 2 tháng 10 năm 2007;

- Thi hành pháp luật tố tụng hình sự liên quan đến các vụ án mà pháp luật tố tụng hình sự Nga quy định thuộc thẩm quyền điều tra của Cục thi hành án liên bang.

Theo Luật liên bang năm 1997, Chấp hành viên trưởng chỉ đạo hoạt động của Cục thi hành án liên bang, giám sát việc thi hành các bản án và quyết định khác, việc bảo đảm trật tự tại các tòa án, bảo vệ trụ sở và các cơ sở của tòa án, giám sát hoạt động truy tìm người phải thi hành án, tài sản hoặc trẻ em; có quyền hủy bỏ hoặc thay đổi các quyết định không phù hợp với pháp luật Nga của các công chức thuộc Cục thi hành án liên bang; bảo đảm sự phối hợp liên ngành với các cơ quan và công chức thực hiện các yêu cầu của bản án và các quyết định khác; có thể thành lập các cơ quan cố vấn và tư vấn; yêu cầu cung cấp thông tin thống kê và thông tin cần thiết khác; tham gia vào việc tổ chức chống khủng bố khi có các nhiệm vụ cần thực hiện được giao cho Chấp hành viên và các quyền hạn khác.

5. Nguyên tắc thi hành án ở Nga

Theo Luật liên bang về thủ tục thi hành án năm 2007, các nguyên tắc thi hành án bao gồm:

- Thủ tục thi hành án phải hợp pháp;

- Thi hành kịp thời;

- Tôn trọng nhân phẩm và danh dự của công dân;

- Bảo đảm để người phải thi hành án và gia đình của họ được giữ lại số tài sản tối thiểu cần thiết cho sự sinh sống;

- Quan hệ tương xứng giữa giá trị phải thi hành án và các biện pháp thi hành án.

Tài liệu, văn bản thi hành án chính ở Liên bang Nga

Tài liệu, văn bản thi hành án chính ở Liên bang Nga bao gồm:

- Quyết định thi hành án do tòa án thẩm quyền chung hoặc tòa án thương mại ban hành trên cơ sở bản án mà các tòa án đó đã tuyên;

- Lệnh của tòa;

- Thỏa thuận có công chứng về trả tiền cấp dưỡng hoặc bản sao có công chứng của thỏa thuận đó;

- Giấy chứng nhận do các ủy ban giải quyết tranh chấp lao động cấp;

- Văn bản của các cơ quan thực hiện chức năng giám sát đối với việc đòi lại tiền kèm theo các tài liệu có chú giải của ngân hàng và các tổ chức tín dụng khác;

- Bản án hoặc quyết định của các cơ quan khác về xử lý vi phạm hành chính;

- Quyết định của Chấp hành viên chịu trách nhiệm thi hành án;

- Văn bản của các cơ quan khác theo quy định của một đạo luật liên bang;

- Văn bản xác nhận thi hành của Công chứng viên khi có tài sản cầm cố thích hợp hoặc thỏa thuận khác quy định khoản thu phải thi hành ngoài trình tự tư pháp.

6. Quy chế lương của Cục thi hành án Liên Bang Nga

Cục trưởng Cục thi hành án liên bang phê chuẩn cơ cấu và biên chế của cơ quan trung ương của Cục thi hành án liên bang và các cơ quan thi hành án địa phương trong phạm vi biên chế và kinh phí của quỹ lương do Tổng thống Liên bang Nga quyết định, cùng với dự toán chi phí để trả công lao động cho nhân viên của Cục thi hành án liên bang trong phạm vi số tiền dành riêng được ấn định trong ngân sách liên bang. Kiểm tra và giám sát Bộ tư pháp thực hiện việc giám sát đối với các cơ quan thi hành án. Đối với lực lượng Chấp hành viên làm nhiệm vụ bảo vệ thì cơ quan giám sát là tòa án mà các Chấp hành viên đó trực thuộc. Khiếu nại về hành vi của Chấp hành viên do tòa án giải quyết trong các trường hợp do pháp luật quy định.

Tài liệu tham khảo:  Bộ Tư pháp: Nghiên cứu tổ chức và hoạt động của hệ thống tư pháp của một số quốc gia, năm 2011.