Kinh nghiệm pháp điển hóa của Liên bang Nga và một số nước Đông Âu

1. Quan điểm về pháp điển hóa

Pháp điển hóa ở Liên bang Nga và một số nước Đông Âu trước hết là việc bãi bỏ các văn bản cũ, kế thừa các nội dung còn phù hợp, thay thể nó bằng văn bản mới. Văn bản mới có hiệu lực ưu tiên so với các văn bản khác. Nói một cách ngắn gọn thì, pháp điển hóa là quá trình làm ra các bộ luật trên cơ sở rà soát, chọn lọc và kế thừa các nguyên tắc, quy phạm pháp luật đã có, đổng thời, sửa đổi, bổ sung, phát triển hoặc ban hành mới các nguyên tắc, quy phạm pháp luật cần phải có.

2. Đặc điểm cơ bản của pháp điển hóa

Từ khái niệm pháp điển hóa trên, có thể đưa ra những đặc điểm cơ bản sau đây:

Thứ nhất, xét từ góc độ hệ thống hóa pháp luật, pháp điển hóa là hình thức cao nhất của hệ thống hoá. Trong cuốn sách “Pháp điển hóa luật tư của nước Nga" do Viện Nghiên cứu luật tư xuất bản, ngài Mécvêđép (Medvedev), nguyên Tổng thống Liên bang Nga (hiện là Thủ tướng Nga) đã coi pháp điển hóa là một phương thức hệ thống hóa pháp luật cấp tiến nhất, là một dạng sáng tạo pháp luật đặc biệt. Pháp điển hóa là một hoạt động sáng tạo, được tiến hành theo trình tự luật định nhằm loại bỏ những văn bản, quy phạm pháp luật lỗi thời, xây dựng, bổ sung những quy phạm mới. Kết quả của quá trình pháp điển hóa thường là một văn bản mới ra đời có giá trị pháp lý cao hơn, phạm vi điều chỉnh rộng hơn, bao quát hơn, kỹ thuật pháp lý hoàn chỉnh hơn hoặc đáp ứng tất cả các yêu cầu đó;

Thứ hai, xét từ góc độ thẩm quyền, hoạt động pháp điển hóa do cơ quan nhà nước có thẩm quyền thực hiện. Ở nhiều quốc gia chuyển đổi đã thành lập những cơ quan như vậy.

3. Pháp điển hóa ở Liên bang Nga và một số nước Đông Âu có mục tiêu gì?

Có thể nói mục tiêu của pháp điển hóa ở các nước Đông Âu liên quan trực tiếp đến bối cảnh chuyển đổi, cải cách. Chẳng hạn ở Nga, một trong những lý do để pháp điển hóa là xây dựng hệ thống thống nhất các quy định cùng một lĩnh vực, hiện đại hóa pháp luật. Bên cạnh đó, pháp điển hóa nhằm tạo hành lang pháp lý để chuyển đổi sang nền kinh tế thị trường. Khi nói đến pháp điển hóa trong luật dân sự, Bộ luật dân sự Liên bang Nga (được xây dựng và hoàn thiện từ năm 1992 đến năm 2006 - với 4 phần lớn, tương ứng với 4 giai đoạn) được coi là "Hiến pháp về kinh tế của nước Nga để nhấn mạnh tầm quan trọng của Bộ luật này trong việc" thương mại hóa các quan hệ kinh tế.

Chính vì vậy, Bộ luật dân sự mới của Liên bang Nga đặt mục đích có tính "cách mạng" là thay thế một cách toàn diện các đạo luật liên quan của nền kinh tế tập trung Xô Viết (cũ) và những quy định được soạn thảo một cách vội vã vào những năm đầu của thời hậu Xô Viết. Tuy nhiên, Bộ luật này chưa bao quát hết và chưa đủ chi tiết để thay thế toàn bộ các quy định trước đây. Chính vì vậy, trong mỗi phần của Bộ luật dân sự mới đều có những điều khoản chuyển đổi thừa nhận hiệu lực của một số quy định cũ.

Nước Nga có cấu trúc Nhà nước Liên bang với 89 chủ thể liên bang có thẩm quyền lập pháp nhất định. Tuy vậy, Hiến pháp năm 1993 đã trao thẩm quyền tuyệt đối cho chính quyền Liên bang trong việc ban hành pháp luật dân sự. Chính quyền Liên bang coi việc ban hành những bộ luật có tính pháp điển hóa như Bộ luật dân sự là cách để vượt qua lực cản đối với kinh tế thị trường từ các chủ thể liên bang.

Tương tự như vậy, từ tháng 1-1990 đến tháng 12-1997 ở Hungary đã ban hành 894 đạo luật, 1.635 nghị định của Chính phủ, 2.331 văn bản của các Bộ với tổng cộng hơn 51 ngàn trang. Có thể đọc được nhiều ý kiến phê phán sự mâu thuẫn giữa các quy định trong các tài liệu nghiên cứu về pháp luật ở Hungary giai đoạn này. Có ý kiến cho rằng, tình trạng "hỗn độn" này là lý do để tiên hành pháp điển hóa ở Hungary. Trong bối cảnh đó, pháp điển hóa được coi là công cụ để hoàn thiện, hợp lý hóa hệ thống pháp luật, tạo ra sự thống nhất và vươn tới sự ổn định.

Quá trình xây dựng Bộ luật lao động của Ba Lan là một ví dụ khác chứng minh triết lý cải cách pháp luật ở các nước này Bối cảnh mới ở Ba Lan từ thập niên 90 thế kỷ XX đòi hỏi phải cải cách triệt để luật lao động nước này được kế thừa từ Bộ luật lao động năm 1974. Đây là một công việc rất khó khăn, vì vậy, thời gian đầu, Chính phủ Ba Lan chọn cách sửa đổi dần dần Bộ luật lao động năm 1974 và các đạo luật liên quan. Tiếc rằng, cách làm này không đáp ứng được những yêu cầu về dân chủ và kinh tế thị trường do Hiến pháp năm 1997 và việc gia nhập EU đặt ra; làm cho pháp luật lao động của Ba Lan thiếu đồng bộ, rời rạc, khi các quy định mới và cũ cùng tồn tại song hành. Trước tình hình đó, Ba Lan chọn cải cách một cách căn bản nhằm tạo ra hệ thống pháp luật lao động nhất quán các vấn đề về việc làm và quan hệ lao động. Ở các nước khác như Nga, Latvia, Croatia, Ukraina..., Bộ luật lao động cũng được đổi mới, hoàn thiện một cách căn bản như thế.

4. Cơ quan tiến hành pháp điển hóa

Sự tiếp cận pháp luật dễ dàng từ phía công dân có tầm quan trọng đặc biệt. Điều đó lý giải vì sao một số nước châu Âu, trong đó có các nước Đông Âu đều có kế hoạch pháp điển hóa trong chương trình cải cách pháp luật và tổ chức cơ quan chuyên về pháp điển hóa. Nhiều nước thành lập các ủy ban hoặc cơ quan tương tự để tiên hành pháp điển hóa pháp luật nói chung hoặc pháp điển hóa theo từng lĩnh vực dân sự, hình sự, lao động , môi trường, V.V.. Ví dụ: Slovakia có ủy ban Pháp điển hóa thuộc Bộ Tư pháp được thành lập năm 2007; Ba Lan có ủy ban Pháp điển hóa chung nằm trong Bộ Tư pháp thành lập vào năm 1997 và ủy ban Pháp điển hóa pháp luật lao động do Bộ Lao động thành lập năm 2002; Cộng hòa Séc có ủy ban Tái pháp điển hóa pháp luật hình sự thành lập năm 1997 trực thuộc Bộ Tư pháp; Hungary có ủy ban Pháp điển hóa pháp luật dân sự; Nga có Hội đồng Pháp điển hóa và Hoàn thiện pháp luật dân sự trực thuộc Tổng thống Liên bang Nga, V.V..

Các cơ quan nói trên không tiến hành pháp điển hóa theo cách như ở Pháp hay Hoa Kỳ mà có nhiệm vụ xây dựng hoặc tư vấn cho Chính phủ xây dựng một hệ thống pháp luật thống nhất, theo các bộ luật lớn. Điều đó chứng minh quan niệm khác biệt về pháp điển hóa ở các nước này.

Chẳng hạn, ủy ban Pháp điển hóa pháp luật lao động của Ba Lan thành lập năm 2002 có nhiệm vụ xây dựng hai bộ luật riêng biệt về việc làm và quan hệ lao động; ở Cộng hòa Séc, đến nay, các quy định về pháp luật hình sự được quy định trong Bộ luật hình sự và Bộ luật tố tụng hình sự; ủy ban Pháp điển hóa của Slovakia được giao nhiệm vụ xây dựng Bộ luật dân sự; Hội đồng Pháp điển hóa và Hoàn thiện pháp luật dân sự trực thuộc Tổng thống Liên bang Nga cùng với Trung tâm Nghiên cứu luật tư xây dựng chủ thuyết cải cách pháp luật dân sự Nga.

Ở Ba Lan, vào năm 1997, ủy ban Pháp điển hóa ("Codification Commission") thuộc Bộ Tư pháp được thành lập, chịu trách nhiệm điều phối Chương trình pháp điển hóa của nước này. Trong năm đó, Bộ luật hình sự đã ra đời, thay thể ba đạo luật trước đây; năm 1999, Bộ luật tài chính thay thế những quy định cũ; năm 2001, Bộ luật công ty thương mại thay thế Bộ luật thương mại năm 1934. Hiện nay, ủy ban Pháp điển hóa đang nghiên cứu các phương án sửa đổi toàn diện Bộ luật dân sự Ba Lan, Bộ luật tố tụng dân sự, Bộ luật gia đình và giám hộ, đồng thời, xây dựng các bộ luật mới về các tội phạm nhỏ, trọng tài thương mại quốc tế, phá sản, V.V..

5. Phạm vi, quy mô pháp điển hóa

Pháp điển hóa ở Liên bang Nga và các nước Đông Âu chủ yếu đã và đang diễn ra ở hai cấp độ là pháp điển hóa theo lĩnh vực pháp luật và chuyên ngành sâu; còn ở cấp độ tổng thể, có thể nhận thấy sự nỗ lực nhưng chưa mang lại kết quả cụ thể. Ở các nước này, việc pháp điển hóa chủ yếu là trong lĩnh vực luật tư, cụ thể là pháp luật về dân sự, lao động, thương mại, sở hữu trí tuệ, gia đình, V.V..

Nhìn chung, một mặt quá trình pháp điển hóa ở các nước này đang diễn ra theo xu hướng thu hút các quy định nằm trong những đạo luật khác nhau vào những bộ luật lớn. Chẳng hạn, liên quan đến pháp luật thương mại, pháp điển hóa ở Liên bang Nga và các nước Đông Âu đã không còn theo cách tiếp cận truyền thống ban hành luật thương mại tách biệt khỏi Bộ luật dân sự, mà đưa các quy định của Luật thương mại vào Bộ luật dân sự.

Mặt khác, ở những nước này cũng có ý kiến cho rằng, cần linh hoạt trong việc xác định phạm vi, quy mô, mức độ pháp điển hóa tùy theo tính chất của từng lĩnh vực pháp luật. Ví dụ, nhận xét về pháp điển hóa pháp luật môi trường ở Estonia, một tác giả cho rằng, trong lĩnh vực này, một bộ luật duy nhất không thể "ôm" hết vô số những quy phạm về kỹ thuật, các tiêu chuẩn, danh mục các hợp chất và hành vi nguy hiểm; hơn nữa các quy phạm lại phải sẵn sàng thay đổi nhanh chóng theo sự phát triển của khoa học - kỹ thuật. Theo tác giả này, Estonia vẫn nên lựa chọn mức độ pháp điển hóa sâu, tức là xây dựng một bộ luật mới với câu trúc nội dung mới, thay vì chỉ sửa đổi cấu trúc hiện hành hoặc chỉ đưa ra có tính chất đối phó với những quy định tương ứng của EU và các công ước quốc tế khác về môi trường vào hệ thống hiện hành. Về mối quan hệ giữa các luật với nhau, pháp điển hóa không nên quá ôm đồm, ví dụ, trong lĩnh vực môi trường, các quy định về môi trường trong nông nghiệp, năng lượng, giao thông... nên để các đạo luật chuyên ngành điều chỉnh.

Hiện nay, có xu hướng một số quốc gia xác định nhiều cấp độ pháp điển hóa khác nhau như trường hợp Slovakia vừa tiến hành "pháp điển hóa quy mô lớn" để tạo ra một lĩnh vực pháp luật mới, vừa thực hiện "pháp điển hóa đơn giản" nhằm "dọn dẹp" các bộ phận của hệ thống pháp luật đang rất "bề bộn", nhưng đang có hiệu lực vào trong một văn bản duy nhất.

Quá trình pháp điển hóa ở Liên bang Nga và các nước Đông Âu diễn ra chậm chạp, mất rất nhiều thời gian. Từ năm 1992 đến năm 2006, Bộ luật dân sự Liên bang Nga được xây dựng và hoàn thiện theo bôh giai đoạn với bôn phần lớn; Bộ luật lao động của Ba Lan mới được hoàn thiện... Điều này cho thâỳ tính chất phức tạp, đa dạng của hoạt động pháp điển hóa ở các nước này. Ví dụ, ở Liên bang Nga, do dung lượng khổng lồ của những quy định cần đưa vào Bộ luật dân sự, Chính phủ Nga quyết định ban hành Bộ luật theo từng phần giống như cách làm ở Hà Lan. Hơn nữa, điều kiện ở các nước này không cho phép tiến hành pháp điển hóa một cách nhanh chóng, ngay lập tức, mà phải dần dần theo từng giai đoạn. Chẳng hạn, pháp điển hóa pháp luật dân sự ở Estonia diễn ra theo năm bước, khởi đầu với việc ban hành Luật tài sản năm 1993 và kết thúc với sự ra đời của Luật trái vụ năm 2002.

LUẬT MINH KHUÊ (Sưu tầm)