CƠ SỞ PHÁP LÝ

Hiến pháp nước Cộng hòa Ba Lan 1997

Hiến pháp Liên bang Nga năm 1993

Hiến pháp Italia 1947

Hiến pháp Nhật Bản 1946

hiến pháp cộng hòa Xéc năm 1992

Đạo luật Liên bang Áo năm 1970

NỘI DUNG TƯ VẤN

1. Một số loại hình cơ cấu chính trị lãnh thổ:

Mỗi chủ thể liên bang là một tổ chức tương tự nhà nước hoặc là một nhà nước với cơ cấu lãnh thổ riêng. Một đặc điểm nữa để giúp chúng ta phân biệt giữa hai loại hình cơ cấu lãnh thổ này là đối với nhà nước Liên bang có sự phân định thẩm quyền giữa nhà nước Liên bang với các chủ thể của Liên bang. Ranh giới thẩm quyền được quy định bởi Hiến phầp Liên bang. Còn đối với nhà nước đơn nhất, thẩm quyền của lãnh thổ hợp thành nhà nước đơn nhất được điều chỉnh bởi văn bản quy phạm do các cơ quan trung ương ban hành.

>> Xem thêm:  Cư trú chính trị là gì ? Những người được hưởng quyền cư trú chính trị

1.1 Các loại cơ cấu chính trị của các nhà nước:

Căn cứ vào quy chế pháp lý của các chủ thể của nhà nước Liên bang, cơ cấu chính trị lãnh thổ của các nước được chia thành hai loại: tương xứng và không tương xứng.

  • Loại tương xứng là loại cơ cấu chính trị lãnh thổ mà trong đó các đơn vị lãnh thổ (chủ thể liên bang) có quy chế pháp lý giống nhau. Ví dụ, nước Cộng hòa Liên bang Đức có 16 chủ thể với quy chế pháp lý hiến pháp như nhau.
  • Loại không tương xứng là loại cơ cấu chính trị lãnh thổ mà trong đó quy chế pháp lý của các đơn vị lãnh thổ (các chủ thể liên bang) không như nhau. Ví dụ, nước Mỹ bên cạnh 50 bang có quy chế pháp lý hiến pháp như nhau còn có quận Colombia trực thuộc liên bang, nhà nước Puéctôricô tự săt nhập vào nước Mỹ và một số hòn đảo khác không có quy chế pháp lý như các bang khác.

Đối với nhà nước đơn nhất, cơ cấu chính trị lãnh thổ thường thuộc loại không tương xứng, bởi vì Thủ đô và các thành phố trực thuộc trung ương thường có quy chế riêng. Ngoài ra yếu tố dân tộc cũng có tác động đến quy chế pháp lý của các đơn vị lãnh thổ. Ví dụ, ở Trung Quốc thành lập các khu tự trị ở nơi có đồng bào dân tộc thiểu số sinh sống. Những khi tự trị này có quy chế pháp lý riêng khác với quy chế của các tỉnh.

1.2 Các loại hệ thống đơn vị hành chính, chính trị - hành chính:

Hệ thống đơn vị hành chính, chính trị - hành chính của các nước rất đa dạng và phức tạp. Hiện nay đa số các nước xây dựng hệ thống đơn vị hành chính, chính trị hành chính gồm 3 cấp một số nước xây dựng hệ thống đơn vị hành chính, chính trị - hành chính gồm 2 cấp.

  • Hệ thống đơn vị hành chính, chính trị - hành chính 3 cấp: Ân Độ, Anh, Mỹ, Nga, Italia, Tây Ban Nha, Nga, Trung Quốc v.v...

Ớ Anh, đơn vị hành chính cấp cao là lãnh địa (Country). Tương tự như vậy các bang của nước Mỹ (trừ Alaxca, Connecticốt, Rôt Ai len) đều được chia thành các lãnh địa. Đơn vị hành chính trung gian của nước Anh, Mỹ là địa hạt (Region), đơn vị hành chính cơ sở là xã, thành phô' (Town - ship). Ở Italia đơn vị hành chính, chính trị - hành chính gồm vùng, tỉnh và công xã. Ở Trung Quốc là tỉnh, huyện, xã.

  • Hệ thống đơn vị hành chính, chính trị - hành chính 2 cấp được các nước Ba Lan, Brazin, Mêhicô, Mông cổ, Nhật Bản, Rumani v.v... áp dụng. Ví dụ, ở Ba Lan đơn vị hành chính cấp cao là tỉnh, đơn vị hành chính cơ sở là công xã.

2. Loại hình cơ cấu chính trị lãnh thổ đơn nhất

Như ở trên đã đề cập, lãnh thổ của nhà nước đơn nhất bao gồm các đơn vị hành chính, chính trị - hành chính hợp thành. Quy chế pháp lý của các đơn vị này được điều chỉnh bởi các văn bản quy phạm của chính quyền trung ương.

Nhà nước đơn nhất có một Hiến pháp chung cho cả nước; có một hệ thống các cơ quan trung ương: Nghị viện, Người đứng đầu nhà nước, Chính phủ, Tòa án tối cao; có một quốc tịch chung cho cả nước, không một lãnh thổ trực thuộc nào có quyền đặt ra một quốc tịch riêng; có một hệ thống pháp luật. Các cơ quan trung ương và các cơ quan chính quyền địa phương phải tuân thủ Hiến pháp và Luật. Các cơ quan tự quản địa phương trong phạm vi thẩm quyền của mình có quyền ban hành văn bản quy phạm theo những vấn đề nhất định, các văn bản này chỉ có hiệu lực trong phạm vi địa phương và không được trái với Hiến pháp và Luật; có hệ thống hóa tòa án thống nhất thực hiện chức năng xét xử trong phạm vi toàn quốc.

Đa số nhà nước đơn nhất chia lãnh thổ thành các đơn vị chính trị -hành chính. Bèn cạnh đó có nước chia lãnh thổ thành các đơn vị hành chính, ví dụ, Bungari.

Sự phát triển cơ cấu chính trị lãnh thổ hiện nay ở một số nước cho thấy xu thế mở rộng diện tích của những đơn vị chính trị - hành chính cấp cơ sở, thành lập những vùng lãnh thổ trên cơ sở hợp nhất những đơn vị lãnh thổ cấp cao (Italia, Tây Ban Nha, Pháp...). Xu thế này nhằm đáp ứng nhu cầu ngày càng phát triển của hệ thống cơ sở hạ tầng địa phương như giao thông, thông tin liên lạc, điện, nước, nhà ở và các loại dịch vụ khác. Ngược lại ở một số nước như Colombia, Mêhicô quá trình đô thị hóa dẫn đến việc hình thành một loạt các thành phố mới trên phạm vi, lãnh thổ của một đơn vị chính trị hành chính. Mỗi thành phố thiết lập chính quyền công riêng trực tiếp quản lý công việc của địa phương. Để phối hợp hoạt động của các cơ quan đó một cơ quan liên thành phố được thành lập. Cơ quan này được trao cho một số quyền hạn và phương tiện cần thiết để thực hiện nhiệm vụ của mình.

>> Xem thêm:  Chế độ chính trị là gì ? Mối quan hệ giữa nhà nước với Đảng chính trị, tổ chức xã hội

Ở giác độ tổ chức chính quyền công, tức là căn cứ vào mối quan hệ giữa cơ quan nhà nước trung ương với cơ quan chính quyền địa phương, các nhà nước đơn nhất được chia thành nhà nước đơn nhất tập quyền, nhà nước đơn nhất tản quyền, nhà nước đơn nhất tản quyền tương đối.

  • Nhà nước đơn nhất tập quyền (The central unitary State) là nhà nước mà trong đó mối quan hệ giữa chính quyền trung ương với chính quyền địa phương được xây dựng theo nguyên tắc tập trung, tập quyền, tức là các cơ quan chính quyền địa phương trong hoạt động của mình không những phải tuân thủ Hiến pháp, Luật mà còn phải tuân thủ cả những quyết định, văn bản của các cơ quan nhà nước trung ương, kể cả khi các cơ quan này thực hiện quyền hạn của mình trong phạm địa phương. Cơ quan chính quyền địa phương cấp dưới phải tuân thủ, phục tùng quyết định của cơ quan chính quyền địa phương cấp trên.

Mô hình này được một số nước trong đó có các nước xã hội chủ nghĩa Đông Âu trước đây và một nước xã hội chủ nghĩa hiện nay áp dụng. Đối với các nước xã hội chủ nghĩa các cơ quan của chính quyền công ở địa phương được gọi là cơ quan nhà nước ở địa phương điều này càng thể hiện rõ tính tập quyền trong mối quan hệ giữa cơ quan trung ương với các cơ quan nhà nước ở địa phương. Ở các nước khác, mọi chức năng của chính quyền địa phương do quan chức hoặc cơ quan được cấp trên (trung ương) bổ nhiệm hay thành lập thực hiện.

  • Nhà nước đơn nhất tản quyền (The decentral unitary State) là nhà nước mà trong đó mối quan hệ giữa chính quyền trung ương với chính quyền địa phương được xây dựng theo nguyên tắc tản quyền, tức là giữa chính quyền trung ương với các đơn vị lãnh thổ cấp cao (vùng, lãnh địa, tỉnh) có sự phân định thẩm quyền và được Hiến pháp ghi nhận. LoạMô hình này giống mô hình nhà nước liên bang được các học giả tư sản đề cập đến từ cuối thế kỷ XVIII đầu thế kỷ XIX. Cùng với nguyên tắc phân chia quyền lực, nguyên tắc tản quyền nhằm chống lại chế độ phong kiến chuyên quyền. Theo học giả người Mỹ Bezamin Conxtan và Tomat Jeffeson nguyên tắc phân chia quyền lực không những đòi hỏi sự phân chia quyền lực theo hàng ngang (Horizontality) thành 3 quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp mà còn phải cân bằng quyền lực giữa chính quyền trung ương với chính quyền địa phương theo nguyên tắc tản quyền (Decentralization), tức là chuyển bớt quyền lực cho địa phương. Một thời kỳ, nguyên tắc này được nhà nước Anh, Pháp áp dụng dụng triệt để. Ngày nay một số nhà nước đơn nhất áp dụng nguyên tắc này. Ví dụ, theo Điều 117 Hiến pháp Cộng hòa Italia năm 1947 các vùng (đơn vị lãnh thổ cấp cao) trong phạm vi những nguyên tắc cơ bản được quy định bởi luật, với điều kiện không được trái với lợi ích quốc gia, lợi ích của các vùng khác, có quyền ban hành văn bản quy phạm theo 18 vấn đề như: tổ chức bộ máy hành chính thuộc vùng; phân vạch, điều chỉnh địa giới của các công xã thuộc vùng; tổ chức cảnh sát địa phương; phát triển thủy lợi, giao thông, nông nghiệp, lâm nghiệp v.v... Như vậy cấp vùng thực hiện quyền hạn nói trên cùng sự phối hợp với các cơ quan trung ương. Những vấn đề nằm ngoài phạm vi quy định trong Điều 117 sẽ thuộc thẩm quyền của các cơ quan trung ương. Ngoài ra cấp vùng còn được trao cho quyền ban hành văn bản hướng dẫn thi hành luật trong phạm vi địa phương.

Quy chế của vùng do Hội đồng vùng thông qua, quy chế này không được trái với Hiến pháp, luật do Nghị viện ban hành. Quy chế phải được đa số tuyệt đối số đại biểu hội đồng vùng biểu quyết tán thành và phải được Nghị viện phê chuẩn. Quy chế quy định tổ chức bộ máy vùng, các nguyên tắc hoạt động của bộ máy, thủ tục ban hành văn bản quy phạm, việc tổ chức trưng cầu dân ý theo những vấn đề thuộc quyền hạn của vùng v.v...

Vùng được chia thành tỉnh, tỉnh chia thành công xã, (xã) thành phố. Mối quan hệ giữa vùng, tỉnh, xã cũng được xây dựng theo nguyên tắc tản quyền.

  • Nhà nước đơn nhất tản quyền tương đối (The relative decentral unitary State) là nhà nước mà trong đó quy chế tự quản chỉ áp dụng cho đơn bị lãnh thổ cấp cơ sở (xã, công xã, thành phố). Ví dụ, đoạn 1 Điều 2 Hiến pháp Cộng hòa Bungari năm 1991 quy định: Nước Cộng hòa Bungari là nhà nước thống nhất với chế độ tự quản địa phương Nước Bungari không thành lập khu tự trị”.

Cơ cấu lãnh thổ của Bungari, mối quan hệ giữa chính quyền trung ương với chính quyền địa phương còn được điều chỉnh bởi luật về tự quản địa phương và hành chính địa phương năm 1991 và luật về cơ cấu hành chính lãnh thổ năm 1995. Theo Hiến pháp năm 1991 và luật 1991, luật năm 1995 lãnh thổ Bungari chia thành tỉnh, tỉnh chia thành Công xã (xã). Tỉnh được thành lập bởi luật. Tỉnh có thể bao gồm 1 hay nhiều công xã, hiện nay Bungari có 8 tỉnh. Chức năng quản lý tỉnh do một cơ quan hành chính đảm nhiệm. Người đứng đầu cơ quan này do Hội đồng Bộ trưởng bổ nhiệm, một cấp phó do Bộ trưởng - Chủ tịch (Thủ tướng) bổ nhiệm. Mỗi công xã bao gồm một hay nhiều cụm dân cư lân cận với số dân không quá bốn nghìn người và khoảng cách từ trung tâm công xã đến cụm dân cư xã không quá 20 km. Công xã là đơn vị lãnh thổ cơ sở nơi thực hiện chế độ tự quản địa phương hiện nay Bungari có 252 công xã.

3. Lãnh thổ tự trị:

Thuật ngữ “tự trị" sử dụng trong Hiến pháp của các nước được hiểu là một loại hoạt động mang tính chất độc lập trong phạm vi hiến định và luật định. Lãnh thổ tự trị là phần lãnh thổ của nhà nước được trao cho quyền ữong phạm vi hiến định và luật định thông qua các quyết định mà các quyết định này không thể bị bãi bỏ các cơ quan nhà nước trung ương hoặc bởi các cơ quan chính quyền công của đơn vị lãnh thổ cấp cao hơn.

Những điểm đặc trưng của lãnh thổ tự trị là trong phạm vi một số vấn đề nhất định bên cạnh luật do cơ quan trung ương ban hành còn có các văn bản quy phạm do cơ quan của lãnh thổ tự trị ban hành điều chỉnh; lãnh thổ tự trị có cơ quan lập pháp, có Chính phủ riêng.

Một số nước thành lập lãnh thổ tự trị để giải quyết vấn đề dân tộc. Ví dụ, Liên bang Nga, Phần Lan, Trung Quốc còn các nước khác thành lập lãnh thổ tự trị để cần bằng quyền lực giữa trung ương với địa phương theo nguyên tắc tản quyền. Ví dụ, Italia, Tây Ban Nha.

Lãnh thổ tự trị không phải là một tổ chức tương tự nhà nước như các chủ thể của nhà nước liên bang. Tính chất độc lập hạn chế trong hoạt động của lãnh thổ tự trị thể hiện ở chỗ, quy chế của lãnh thổ tự trị được quy định bởi luật do cơ quan trung ương ban hành, nếu quy chế này do lãnh thổ tự trị thông qua thì phải được sự phê chuẩn của cơ quan trung ương; văn bản quy phạm do các cơ quan của lãnh thổ tự trị ban hành có thể bị hủy bỏ bởi cơ quan trung ương, nếu các vãn bản đó trái với lợi ích quốc gia; các cơ quan của lãnh thổ tự trị trong hoạt động của mình chịu sự giám sát của cơ quan trung ương.

>> Xem thêm:  Hệ thống chính trị là gì ? Đặc điểm của hệ thống chính trị ?

Cảm ơn quý khách đã gửi yêu cầu đến Công ty Luật Minh Khuê, trên đây là nội dung tư vấn của Công ty, nội dung tư vấn có giá trị tham khảo, nếu còn vấn đề mà quý khách hang còn chưa rõ xin vui lòng liên hệ đến tổng đài của Công ty Luật Minh Khuê 1900.6162 hoặc vui lòng gửi tin nhắn đến email [email protected] để được giải đáp thắc mắc. Trân trọng!

Bộ phận tư vấn pháp luật - Công ty Luật Minh Khuê

>> Xem thêm:  Tổ chức chính trị là gì ? Quy định Luật Hiến Pháp về hệ thống chính trị ?

Các câu hỏi thường gặp

Câu hỏi: Số lượng thành viên, chủ thể Liên bang của các nhà nước liên bang có giống nhau không?

Trả lời:

Số lượng thành viên, chủ thể Liên bang của các nhà nước liên bang rất khác nhau. 

Câu hỏi: Các chủ thể của một số nhà nước Liên bang khác được xây dựng theo nguyên tắc nào?

Trả lời:

Các chủ thể của một số nhà nước Liên bang khác được xây dựng theo nguyên tắc dân tộc.

Câu hỏi: Hiện nay trên thế giới không một Hiến pháp của Nhà nước liên bang nào công nhận quyền của các chủ thể liên bang tách ra khỏi liên bang

Trả lời:

Hiện nay trên thế giới không một Hiến pháp của Nhà nước liên bang nào công nhận quyền của các chủ thể liên bang tách ra khỏi liên bang.