Mục lục bài viết
Nguyên tắc xét xử tập thể là một đặc trưng quan trọng của hệ thống tố tụng hình sự Việt Nam, được thể hiện rõ trong Bộ luật Tố tụng Hình sự năm 2015. Nguyên tắc này kết hợp trí tuệ pháp lý của Thẩm phán và cái nhìn xã hội của Hội thẩm nhân dân, nhằm bảo đảm công lý và quyền lợi hợp pháp của công dân. Để nguyên tắc này thực sự hiệu quả, không chỉ cần quy định rõ thành phần Hội đồng xét xử mà còn phải có cơ chế vận hành, quy trình nghị án, biểu quyết hợp lý, cũng như phân định rõ vai trò giữa Thẩm phán và Hội thẩm. Việc hiểu rõ các yếu tố này giúp nâng cao tính công minh và dân chủ trong xét xử.

1. Nguyên tắc xét xử tập thể theo Hiến pháp 2013 

Hiến pháp năm 2013 của nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam đã khẳng định nguyên tắc xét xử tập thể là một yếu tố cơ bản trong hoạt động của Tòa án nhân dân. Việc quy định nguyên tắc này ở cấp độ Hiến pháp không chỉ xác nhận đây là yêu cầu pháp lý bắt buộc, mà còn thể hiện cam kết của Nhà nước trong việc bảo vệ quyền lợi công dân và duy trì công bằng trong hệ thống tư pháp. Cụ thể, Khoản 4, Điều 103 của Hiến pháp quy định: "Tòa án nhân dân xét xử tập thể và quyết định theo đa số, trừ trường hợp xét xử theo thủ tục rút gọn". Đây không chỉ là một nguyên tắc riêng biệt, mà là một phần trong hệ thống các nguyên tắc cơ bản về hoạt động của Tòa án nhân dân, bao gồm: sự tham gia của Hội thẩm trong xét xử sơ thẩm, tính độc lập của Thẩm phán và Hội thẩm, nguyên tắc xét xử công khai, và bảo đảm quyền tranh tụng của các bên liên quan. Sự kết hợp này cho thấy các nhà lập hiến đã tạo ra một mối quan hệ hữu cơ giữa xét xử tập thể và các yếu tố cốt lõi khác của nền tư pháp, như sự tham gia của nhân dân, tính độc lập trong xét xử và sự minh bạch trong tố tụng.
Việc đưa nguyên tắc xét xử tập thể vào Hiến pháp nâng tầm nó thành một mệnh lệnh pháp lý tối cao, có giá trị bắt buộc đối với mọi cơ quan tố tụng. Chỉ trong những trường hợp đặc biệt, như thủ tục xét xử rút gọn, nguyên tắc này mới có thể tạm thời điều chỉnh. Điều này giúp đảm bảo tính công bằng và giảm thiểu sai sót trong quá trình xét xử, vì các quyết định được đưa ra phản ánh sự đồng thuận của tập thể Thẩm phán và Hội thẩm. Nguyên tắc xét xử tập thể không chỉ là phương thức tố tụng để bảo đảm tính khách quan, mà còn là tuyên ngôn chính trị về nền tư pháp của dân, do dân và vì dân. Việc tham gia của Hội thẩm, đại diện cho nhân dân, giúp ngăn chặn lạm quyền và bảo vệ quyền lợi công dân trong xét xử.
Cơ chế xét xử tập thể giúp tăng cường tính khách quan, chính xác trong các quyết định tư pháp. Khi một vụ án được xét xử bởi tập thể các Thẩm phán và Hội thẩm, mỗi cá nhân sẽ đóng góp góc nhìn riêng, giảm thiểu nguy cơ sai sót do phán quyết chỉ dựa vào một cá nhân duy nhất. Đồng thời, việc ra quyết định theo đa số giúp bảo đảm quyền lực xét xử không rơi vào tay một cá nhân duy nhất, qua đó hạn chế độc đoán, thiên vị trong xét xử.
Tóm lại, việc hiến định hóa nguyên tắc xét xử tập thể là một bước tiến quan trọng trong việc xây dựng một nền tư pháp công bằng, minh bạch và bảo vệ quyền lợi của công dân. Nguyên tắc này không chỉ góp phần đảm bảo tính chính xác và khách quan trong xét xử, mà còn khẳng định cam kết của Nhà nước trong việc xây dựng một nền tư pháp không độc đoán, nơi quyền lực xét xử được thực hiện thông qua trí tuệ và trách nhiệm của tập thể.

2. Nguyên tắc xét xử tập thể từ Hiến pháp vào Bộ luật Tố tụng Hình sự 

2.1. Cơ sở pháp lý

Bộ luật Tố tụng Hình sự năm 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2021 và 2025 (BLTTHS) đã thực hiện việc cụ thể hóa nguyên tắc xét xử tập thể, được ghi nhận trong Hiến pháp, thành các quy phạm pháp lý cụ thể có giá trị áp dụng trong thực tiễn tố tụng hình sự. Điều này không chỉ thể hiện sự trung thành và đầy đủ với tinh thần Hiến pháp mà còn khẳng định sự chuyển hóa liền mạch từ nguyên tắc hiến định sang quy phạm tố tụng rõ ràng, có tính thực tiễn. Việc này đảm bảo tính thống nhất và thứ bậc trong hệ thống pháp luật của Việt Nam, đồng thời giúp xác định cách thức tổ chức và áp dụng pháp luật trong các vụ án hình sự.
Điều 24 BLTTHS là sự tái khẳng định gần như nguyên văn quy định của Hiến pháp về nguyên tắc xét xử tập thể. Câu chữ trong Điều 24 gần như giống hệt với quy định của Hiến pháp, với nội dung: "Tòa án xét xử tập thể và quyết định theo đa số, trừ trường hợp xét xử theo thủ tục rút gọn do Bộ luật này quy định". Sự tương đồng này cho thấy sự chuyển hóa trực tiếp và liền mạch từ nguyên tắc hiến định thành một quy phạm tố tụng cụ thể, có giá trị áp dụng trong thực tế xét xử. Điều này đảm bảo rằng nguyên tắc xét xử tập thể không chỉ tồn tại trong lý thuyết mà còn trở thành yêu cầu bắt buộc trong quy trình tố tụng hình sự.
Điều 24 BLTTHS không chỉ là sự lặp lại của Hiến pháp mà còn đóng vai trò như một cơ sở pháp lý cụ thể để tổ chức các phiên tòa hình sự. Điều này giúp xác định rõ giá trị pháp lý của các phán quyết được đưa ra trong quá trình xét xử, đồng thời củng cố tính hợp pháp và công bằng của các quyết định của Tòa án.

2.2. Phạm vi áp dụng của Điều 24 BLTTHS 

Điều 24 BLTTHS có phạm vi áp dụng rất rộng và mang tính phổ quát, thiết lập một quy tắc mặc định cho toàn bộ hoạt động xét xử hình sự. Cụm từ "Tòa án xét xử tập thể" trong điều này không giới hạn ở bất kỳ cấp xét xử nào, có nghĩa là nguyên tắc này được áp dụng cho cả xét xử sơ thẩm và phúc thẩm. Điều này đảm bảo rằng mọi vụ án hình sự, trừ khi có quy định đặc biệt, đều phải được xét xử bởi một Hội đồng xét xử tập thể, giúp tăng cường tính khách quan và công bằng trong xét xử.
Ngoại lệ duy nhất đối với nguyên tắc này được chỉ rõ trong Điều 24 là "trường hợp xét xử theo thủ tục rút gọn". Thủ tục rút gọn, một chế định đặc thù được Bộ luật Tố tụng Hình sự quy định, chỉ áp dụng trong các vụ án có tình tiết rõ ràng, đơn giản và ít có tranh chấp. Tuy nhiên, đây là một ngoại lệ và không làm thay đổi nguyên tắc chung, rằng tất cả các vụ án hình sự khác đều phải được xét xử bởi một Hội đồng xét xử tập thể.
Việc cụ thể hóa nguyên tắc xét xử tập thể trong Bộ luật Tố tụng Hình sự không chỉ đảm bảo tính thống nhất trong hệ thống pháp luật mà còn giúp thực hiện nghiêm túc các nguyên tắc hiến định về quyền con người và quyền công dân trong tố tụng hình sự. Điều 24 BLTTHS không chỉ là một sự lặp lại quy định của Hiến pháp mà còn là một cơ sở pháp lý vững chắc để tổ chức các phiên tòa hình sự, đảm bảo các phán quyết được đưa ra một cách công bằng, hợp lý và hợp pháp.

3. Cơ chế vận hành nguyên tắc xét xử tập thể trong tố tụng hình sự

Nguyên tắc xét xử tập thể, theo quy định của Hiến pháp 2013 và Bộ luật Tố tụng Hình sự, không chỉ mang tính chất lý thuyết mà còn phải được thực thi hiệu quả trong thực tiễn. Để nguyên tắc này được vận hành đúng đắn, hệ thống pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam đã xây dựng một cơ chế chi tiết về thành phần của Hội đồng xét xử (HĐXX), quy trình nghị án, biểu quyết, và vai trò pháp lý của các thành viên trong Hội đồng. Mục đích là đảm bảo trí tuệ tập thể được phát huy tối đa và các quyết định xét xử được đưa ra một cách khách quan, công bằng và minh bạch. Điều này đặc biệt quan trọng trong việc bảo vệ quyền lợi của công dân, đảm bảo tính công lý và sự giám sát của cộng đồng trong quá trình xét xử các vụ án hình sự.

3.1. Thành phần Hội đồng xét xử  

Thành phần của HĐXX được cấu trúc linh hoạt, phù hợp với từng cấp xét xử và tính chất của vụ án. Điều này thể hiện nỗ lực của nhà làm luật trong việc cân bằng giữa yếu tố chuyên môn pháp lý và yếu tố xã hội, nhằm đảm bảo tính khách quan và công bằng trong quá trình xét xử.

*Hội đồng xét xử sơ thẩm (Khoản 1 điều 254 BLTTHS)

Ở cấp xét xử sơ thẩm, nguyên tắc xét xử tập thể được thực hiện rõ nét nhất qua sự tham gia của cả Thẩm phán và Hội thẩm nhân dân. Đây là cấp xét xử quan trọng, nơi mà quyết định của Tòa án không chỉ được đưa ra bởi các Thẩm phán chuyên nghiệp mà còn có sự tham gia của Hội thẩm, những người đại diện cho tiếng nói của nhân dân.
Đối với các vụ án thông thường, Hội đồng xét xử sơ thẩm bao gồm một Thẩm phán và hai Hội thẩm. Cấu trúc này đảm bảo rằng quyết định của Tòa án có sự kết hợp giữa kiến thức pháp lý chuyên sâu từ Thẩm phán và quan điểm xã hội, tính dân chủ từ phía Hội thẩm. Tỷ lệ này (1 Thẩm phán : 2 Hội thẩm) giúp bảo vệ quyền lợi của bị cáo, nạn nhân và đảm bảo tính khách quan, công bằng trong quá trình xét xử.
Đối với các vụ án đặc biệt nghiêm trọng hoặc phức tạp, Hội đồng xét xử sơ thẩm có thể được mở rộng thành hai Thẩm phán và ba Hội thẩm. Mô hình này áp dụng đối với các vụ án có tính chất nghiêm trọng (ví dụ: án có khung hình phạt cao nhất là tử hình hoặc tù chung thân). Việc tăng cường cả số lượng Thẩm phán (để đảm bảo chiều sâu chuyên môn pháp lý) và số lượng Hội thẩm (để tăng cường tính thận trọng và sự giám sát của nhân dân) là cần thiết. Dù có sự mở rộng về số lượng, tỷ lệ giữa Hội thẩm và Thẩm phán (2:1 hoặc 3:2) vẫn được duy trì, giúp đảm bảo quan điểm của các "thẩm phán không chuyên nghiệp" không bị lép vế về mặt số lượng.
Điều này thể hiện sự tính toán hợp lý của nhà làm luật, khi trong các vụ án đặc biệt nghiêm trọng, phức tạp, hoặc có thể dẫn đến hình phạt cao nhất, cần phải đảm bảo cả sự giám sát của xã hội và tính thận trọng trong việc ra phán quyết. Cấu trúc này giúp cho các quyết định xét xử không chỉ có cơ sở pháp lý vững chắc mà còn phản ánh được những giá trị xã hội và đạo đức chung.

*Hội đồng xét xử phúc thẩm (Khoản 2 điều 254 BLTTHS)

Khác với cấp sơ thẩm, tại cấp xét xử phúc thẩm, Hội đồng xét xử chỉ bao gồm ba Thẩm phán. Điều này xuất phát từ bản chất của thủ tục phúc thẩm, vốn chủ yếu tập trung vào việc kiểm tra tính hợp pháp của bản án hoặc quyết định đã được đưa ra tại cấp sơ thẩm, thay vì đánh giá lại sự thật khách quan của vụ án.
Ở cấp phúc thẩm, Thẩm phán là những người có chuyên môn pháp lý sâu rộng và có nhiệm vụ xem xét lại các phán quyết của Tòa án cấp sơ thẩm về mặt áp dụng pháp luật, tuân thủ thủ tục tố tụng, và các quy định pháp lý liên quan. Vì vậy, không cần thiết phải có sự tham gia của Hội thẩm trong giai đoạn này, bởi vì mục tiêu của thủ tục phúc thẩm không phải là việc xác định lại sự thật khách quan của vụ án, mà là việc đảm bảo tính hợp pháp và công bằng trong việc áp dụng pháp luật.
Sự phân biệt này giữa cấp sơ thẩm và cấp phúc thẩm cũng phản ánh một sự phân công rõ ràng về vai trò trong hệ thống tư pháp. Cấp sơ thẩm là nơi sự thật khách quan được xác lập với sự kết hợp giữa các yếu tố pháp lý và xã hội, trong khi cấp phúc thẩm tập trung vào việc kiểm tra lại các quyết định pháp lý và tuân thủ thủ tục tố tụng của cấp xét xử trước đó.
Tóm lại, việc cấu trúc thành phần Hội đồng xét xử và phân chia vai trò giữa Thẩm phán và Hội thẩm trong các cấp xét xử sơ thẩm và phúc thẩm là cơ sở vững chắc để đảm bảo việc thực hiện nguyên tắc xét xử tập thể một cách hiệu quả, công bằng và khách quan. Mỗi cấp xét xử có vai trò và chức năng riêng biệt, với sự tham gia của các thành viên có chuyên môn và có sự giám sát của cộng đồng. Cơ chế này không chỉ phản ánh tính dân chủ trong tố tụng hình sự, mà còn giúp bảo vệ quyền lợi hợp pháp của các cá nhân và tổ chức, đồng thời nâng cao chất lượng và tính minh bạch của hệ thống tư pháp.

3.2. Cơ chế đảm bảo quyết định công bằng và khách quan

Nếu thành phần Hội đồng xét xử (HĐXX) là yếu tố cấu trúc bên ngoài của nguyên tắc xét xử tập thể, thì quy trình nghị án và biểu quyết chính là "trái tim" của quá trình này, là cơ chế quyết định tính hiệu quả và công bằng của nguyên tắc xét xử tập thể. Bộ luật Tố tụng Hình sự (BLTTHS) 2015 đã quy định chi tiết quy trình nghị án và biểu quyết nhằm đảm bảo mọi quyết định của HĐXX đều là sản phẩm của trí tuệ tập thể thực sự, bảo vệ quyền lợi của các bên liên quan trong vụ án.
Thứ nhất, tính độc lập và bí mật trong nghị án. 
Điều 326 BLTTHS 2015 quy định rằng "Chỉ Thẩm phán và Hội thẩm mới có quyền nghị án. Việc nghị án phải được tiến hành tại phòng nghị án." Quy định này tạo ra một không gian an toàn về mặt pháp lý cho các thành viên HĐXX, nơi họ có thể thảo luận, trao đổi và đưa ra quyết định mà không bị can thiệp từ bất kỳ ai, bao gồm cả lãnh đạo Tòa án, cơ quan, hoặc cá nhân bên ngoài. Tính độc lập và bí mật này là yếu tố quan trọng giúp bảo vệ nguyên tắc xét xử độc lập của các Thẩm phán và Hội thẩm, đồng thời tránh các yếu tố tác động bên ngoài có thể làm sai lệch kết quả nghị án. Quy trình này không chỉ bảo vệ sự công bằng trong xét xử mà còn củng cố niềm tin của người dân vào tính minh bạch và công lý của hệ thống tư pháp.
Thứ hai, cơ chế biểu quyết theo đa số. 
Một trong những nguyên tắc quan trọng của quy trình nghị án và biểu quyết là mọi quyết định của Hội đồng xét xử phải được giải quyết "bằng cách biểu quyết theo đa số về từng vấn đề", từ việc xác định có tội hay không, việc áp dụng điều khoản nào của Bộ luật Hình sự, quyết định hình phạt, đến các vấn đề dân sự trong vụ án hình sự. Cơ chế này giúp loại bỏ khả năng một cá nhân, kể cả Thẩm phán chủ tọa phiên tòa, có thể áp đặt ý chí chủ quan của mình lên toàn bộ Hội đồng xét xử. Quy trình này bảo vệ tính khách quan của quá trình xét xử, đảm bảo rằng các quyết định cuối cùng là kết quả của một sự đồng thuận tập thể, phản ánh trí tuệ và quan điểm của nhiều thành viên, thay vì chỉ dựa vào ý chí của một cá nhân.
Thứ ba, thứ tự biểu quyết có chủ đích. 
Một điểm đặc biệt trong quy trình nghị án và biểu quyết là việc quy định "Hội thẩm biểu quyết trước, Thẩm phán biểu quyết sau cùng." Đây là một quy định được thiết kế một cách tinh tế và có chủ đích, nhằm đảm bảo sự cân bằng quyền lực giữa các thành viên trong Hội đồng xét xử. Điều này phản ánh sự thừa nhận của nhà làm luật về sự khác biệt về kiến thức và kinh nghiệm pháp lý giữa Thẩm phán (với chuyên môn pháp lý sâu rộng) và Hội thẩm (với cái nhìn xã hội và tiếng nói nhân dân). Khi Hội thẩm phải đưa ra ý kiến đầu tiên, họ được yêu cầu hình thành chính kiến độc lập, giảm thiểu sự chi phối của Thẩm phán, người có uy tín và chuyên môn pháp lý cao hơn. Quy định này bảo đảm rằng quyết định của Hội đồng xét xử không bị ảnh hưởng bởi ý kiến của một cá nhân có quyền lực lớn hơn, góp phần nâng cao tính dân chủ và công bằng trong quá trình xét xử.
Thứ năm, bảo vệ ý kiến thiểu số.  
Một điểm nổi bật khác trong quy trình nghị án và biểu quyết là việc cho phép các thành viên có ý kiến thiểu số trình bày quan điểm của mình bằng văn bản và đưa vào hồ sơ vụ án. Mặc dù quyết định cuối cùng phải tuân theo đa số, việc bảo vệ ý kiến thiểu số này cho thấy sự tôn trọng đối với các thành viên trong Hội đồng xét xử và đảm bảo rằng quan điểm của mọi thành viên đều được ghi nhận. Ý kiến thiểu số có thể trở thành một tài liệu quan trọng trong quá trình xét xử phúc thẩm hoặc giám đốc thẩm, giúp Tòa án cấp trên có cái nhìn toàn diện hơn về vụ án và tránh bỏ sót những yếu tố quan trọng trong quá trình xét xử. Đồng thời, điều này cũng tạo ra một cơ chế kiểm tra, giám sát, giúp bảo vệ quyền lợi hợp pháp của các bên liên quan, nhất là trong những vụ án phức tạp hoặc có thể gây tranh cãi.
Quy trình nghị án và biểu quyết của Hội đồng xét xử không chỉ là một thủ tục pháp lý mà còn là cơ chế bảo vệ nguyên tắc xét xử tập thể trong hệ thống tư pháp hình sự. Các quy định về tính độc lập, bí mật trong nghị án, cơ chế biểu quyết theo đa số, thứ tự biểu quyết có chủ đích và bảo vệ ý kiến thiểu số đều nhằm đảm bảo rằng quyết định cuối cùng được đưa ra là kết quả của trí tuệ tập thể, công bằng và khách quan. Những quy định này củng cố niềm tin vào hệ thống tư pháp, bảo vệ quyền lợi hợp pháp của các bên trong vụ án, đồng thời nâng cao tính minh bạch và công lý trong hoạt động xét xử hình sự.

 

4. Ngoại lệ của nguyên tắc Tòa án xét xử tập thể

Nguyên tắc xét xử tập thể là một trong những trụ cột của hệ thống tố tụng hình sự Việt Nam, được quy định rõ trong BLTTHS. Tuy nhiên, trong một số trường hợp nhất định, để đảm bảo tính hiệu quả và nhanh chóng trong quá trình xét xử, pháp luật thừa nhận sự tồn tại của một ngoại lệ đối với nguyên tắc này, đó là chế định thủ tục rút gọn. Việc phân tích chế định này không chỉ giúp làm rõ phạm vi của ngoại lệ mà còn làm nổi bật tầm quan trọng của nguyên tắc xét xử tập thể, mà thủ tục rút gọn chỉ là một sự điều chỉnh tạm thời, nhằm tối ưu hóa các thủ tục tố tụng.

4.1. Điều kiện và thẩm quyền áp dụng thủ tục rút gọn

Chế định thủ tục rút gọn chỉ có thể áp dụng trong những vụ án đáp ứng đầy đủ các điều kiện nghiêm ngặt, được quy định tại Điều 456 BLTTHS. Điều này thể hiện rõ sự cẩn trọng và kiểm soát của pháp luật, nhằm tránh việc lạm dụng hoặc áp dụng thủ tục rút gọn trong những vụ án phức tạp hoặc có tranh cãi lớn. Cụ thể, thủ tục rút gọn chỉ được áp dụng khi có đủ bốn điều kiện:
- Người thực hiện hành vi phạm tội bị bắt quả tang hoặc tự thú: Điều kiện này giúp đảm bảo tính xác thực và sự rõ ràng về hành vi phạm tội, giảm thiểu tranh cãi về người phạm tội.
- Sự việc phạm tội đơn giản, chứng cứ rõ ràng: Đảm bảo vụ án không có tình tiết phức tạp, và các chứng cứ vật chất cùng lời khai thống nhất, đủ để chứng minh các yếu tố cấu thành tội phạm một cách dễ dàng.
- Tội phạm ít nghiêm trọng: Vụ án phải là loại tội phạm ít nghiêm trọng, nhằm đảm bảo các vụ án có tính chất nghiêm trọng hoặc có thể dẫn đến hình phạt nặng sẽ không bị bỏ qua thủ tục xét xử tập thể.
- Người phạm tội có nơi cư trú, lý lịch rõ ràng: Điều kiện này giúp đảm bảo việc triệu tập và thi hành án được thực hiện thuận lợi, tránh gây khó khăn trong việc xử lý vụ án sau này.
Pháp luật yêu cầu tất cả các điều kiện này phải được thỏa mãn đầy đủ trước khi áp dụng thủ tục rút gọn. Điều này cho thấy thủ tục rút gọn chỉ dành cho những vụ án thật sự đơn giản và rõ ràng, không có tranh cãi lớn về sự kiện vụ án hay pháp lý. Nếu một trong các điều kiện không được đáp ứng, vụ án phải được giải quyết theo thủ tục thông thường, với sự tham gia của Hội đồng xét xử tập thể.

4.2. Quy trình tố tụng đặc thù

Khi thủ tục rút gọn được áp dụng, toàn bộ quá trình tố tụng sẽ được điều chỉnh theo quy trình riêng biệt và giản lược nhằm đạt được mục tiêu nhanh chóng và hiệu quả. Một trong những đặc điểm nổi bật của thủ tục này là việc xét xử chỉ bởi một Thẩm phán duy nhất thay vì Hội đồng xét xử tập thể. Điều này phản ánh quan điểm rằng đối với các vụ án đơn giản, các biện pháp bảo vệ của thủ tục xét xử tập thể không cần thiết, và có thể hy sinh để tăng tốc độ xét xử.

Bên cạnh đó, thủ tục rút gọn cũng yêu cầu các giai đoạn tố tụng được rút ngắn. Thời gian điều tra, truy tố và xét xử được tinh giản đáng kể so với thủ tục thông thường. Quy trình nghị án tập thể theo Điều 326 BLTTHS cũng không được thực hiện, vì chỉ có một Thẩm phán duy nhất xét xử và ra quyết định ngay sau khi kết thúc phần tranh luận tại phiên tòa. Đây là một biện pháp nhằm tiết kiệm thời gian và nguồn lực cho hệ thống tư pháp, đồng thời vẫn đảm bảo tính khách quan và công bằng trong quyết định cuối cùng.
Tuy nhiên, việc áp dụng thủ tục rút gọn không phải là một sự "hạ thấp" nguyên tắc xét xử tập thể mà chỉ là một biện pháp nhằm giải quyết những vụ án đơn giản và ít nghiêm trọng một cách nhanh chóng. Pháp luật đã thiết lập một hệ thống quy định chi tiết và chặt chẽ để đảm bảo rằng thủ tục này không được lạm dụng, chỉ áp dụng trong những trường hợp thật sự cần thiết. Điều này cũng gián tiếp khẳng định rằng nguyên tắc xét xử tập thể vẫn luôn là chuẩn mực pháp lý, và bất kỳ sự lệch lạc nào khỏi nguyên tắc này phải được biện minh hợp lý và tuân thủ theo khuôn khổ pháp lý rất nghiêm ngặt.
Chế định thủ tục rút gọn, mặc dù là ngoại lệ của nguyên tắc xét xử tập thể, nhưng lại phản ánh sự linh hoạt của hệ thống pháp luật trong việc tối ưu hóa các thủ tục tố tụng. Việc chỉ áp dụng thủ tục này trong những vụ án đơn giản, có điều kiện rõ ràng, chứng tỏ rằng nguyên tắc xét xử tập thể vẫn là quy chuẩn chủ đạo, trong khi thủ tục rút gọn chỉ là một công cụ tạm thời, giúp giải quyết các vụ án một cách nhanh chóng, hiệu quả mà vẫn đảm bảo tính hợp pháp và công bằng.

4.3. Bảng so sánh thủ tục rút gọn và thủ tục thông thường

Tiêu chí  Thủ tục thông thường Thủ tục rút gọn Cơ sở pháp lý và phân tích
Cơ sở pháp lý Điều 24 Bộ luật tố tụng hình sự 2015 Điều 24, Chương XXXI (Điều 455-465) Bộ luật tố tụng hình sự 2015 Thủ tục thông thường là quy tắc mặc định; thủ tục rút gọn là ngoại lệ được quy định cụ thể và có giới hạn.
Thành phần Hội đồng xét xử sơ thẩm Tập thể: 1 Thẩm phán + 2 Hội thẩm hoặc 2 Thẩm phán + 3 Hội thẩm Cá nhân : 1 Thẩm phán Đây là sự khác biệt cấu trúc nền tảng, thể hiện rõ mối quan hệ giữa nguyên tắc và ngoại lệ của nó 
Nguyên tắc quyết định Biểu quyết theo đa số Quyết định của 1 Thẩm phán Cơ chế ra quyết định chuyển từ một quy trình dân chủ, tập thể sang một quy trình cá nhân, mang tính quyền uy.
Quy trình nghị án Bắt buộc, tiến hành bí mật tại phòng nghị án Không tiến hành nghị án Việc không có Hội đồng xét xử tập thể một cách hợp lý đã loại bỏ yêu cầu về một quy trình nghị án chính thức
Điều kiện áp dụng Áp dụng mặc định cho tất cả các vụ án không thuộc thủ tục rút gọn Phải đáp ứng đồng thời 4 điều kiện nghiêm ngặt tại khoản 1 Điều 456 Bộ luật tố tụng hình sự 2015 Điều này nhấn mạnh bản chất hạn chế của thủ tục rút gọn, vốn chỉ dành cho những vụ án đơn giản và rõ ràng nhất.

 

 

Kết luận

Nguyên tắc Tòa án xét xử tập thể là một trong những nguyên tắc nền tảng của Bộ luật Tố tụng hình sự Việt Nam, thể hiện sâu sắc tinh thần dân chủ, khách quan và thận trọng trong hoạt động xét xử. Việc quy định Tòa án xét xử theo chế độ tập thể giúp bảo đảm sự tham gia của nhiều chủ thể có trình độ, kinh nghiệm và bản lĩnh nghề nghiệp khác nhau, qua đó giảm thiểu rủi ro chủ quan, bảo đảm phán quyết cuối cùng được đưa ra trên cơ sở thảo luận công khai, thống nhất và tuân thủ pháp luật.

Khi nguyên tắc Tòa án xét xử tập thể được thực hiện đúng đắn và hiệu quả, nó không chỉ góp phần bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các bên tham gia tố tụng, mà còn khẳng định bản chất công bằng, nhân văn, thượng tôn pháp luật của nền tư pháp Việt Nam trong thời kỳ đổi mới và hội nhập quốc tế.

Trên đây là toàn bộ nội dung thông tin mà Luật Minh Khuê cung cấp tới quý khách hàng. Còn điều gì vướng mắc, quy khách vui lòng liên hệ Luật sư tư vấn pháp luật hình sự trực tuyến: 1900.6162 để được hỗ trợ. Trân trọng./.