Những vấn đề pháp lý liên quan đến tình trạng khẩn cấp ở Liên bang Nga

1. Khái quát về Hiến pháp Liên bang Nga 

Hiến pháp Liên bang Nga (tiếng Nga: Конституция Российской Федерации, Konstitutsiya Rossiyskoy Federatsii; phát âm [kənsʲtʲɪˈtutsɨjə rɐˈsʲijskəj fʲɪdʲɪˈratsɨɪ]) dựa trên sự tan rã Liên bang Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Xô Viết, sự thông qua các bản tuyên ngôn về chủ quyền quốc gia của các nước cộng hòa thuộc Liên Xô là nền tảng tất yếu cho việc thông qua Hiến pháp mới của Liên bang Nga thay thế Hiến pháp năm 1978, phản ánh những thay đổi đã và đang diễn ra trong xã hội. Ngày 12/6/1990, Đại hội dân biểu lần thứ nhất Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Xô – viết Liên bang Nga (Xô – viết Tối cao) đã thông qua Tuyên bố về chủ quyền quốc gia Nga, đồng thời xác định tính tất yếu của việc thông qua bản Hiến pháp mới. Tại Đại hội này, Ủy ban Hiến pháp đã được thành lập. Tháng 3/1992, bản dự thảo Hiến pháp chính thức được công bố và lấy ý kiến công chúng.

Tháng 6/1993, theo Sắc lệnh của Tổng thống Liên bang Nga, Hội nghị lập hiến đã được triệu tập nhằm hoàn chỉnh dự thảo Hiến pháp. Các hoạt động chủ yếu của hội nghị được triển khai ở 5 nhóm đại biểu. Đến tháng 11/1993, công tác tu chính dự thảo Hiến pháp đã được Hội đồng lập hiến hoàn tất với sự tham gia của các đại biểu từ các cơ quan chính quyền, đại diện các tổ chức chính trị - xã hội, các nhà khoa học, các nhà hoạt động thực tiễn...

Theo điều khoản về việc toàn dân biểu quyết đối với dự thảo Hiến pháp Liên bang Nga được phê chuẩn bởi Sắc lệnh của Tổng thống Nga, ngày 12 tháng 12 năm 1993, cuộc trưng cầu dân ý nhằm thông qua Hiến pháp đã được tổ chức. Kết quả là 54,8% số cử tri có tên trong danh sách tham gia cuộc trưng cầu và 58,4% số cử tri tham gia bỏ phiếu đã ủng hộ bản dự thảo Hiến pháp. Hiến pháp Liên bang Nga chính thức có hiệu lực vào ngày 25 tháng 12 năm 1993.

Hiến pháp Liên bang Nga là văn bản pháp luật chính thống, tối cao về mặt luật pháp, chính trị và tư tưởng, chiếm giữ một vị trí đặc biệt trong hệ thống pháp luật của nước Nga. Hiến pháp là văn bản duy nhất cho phép toàn thể nhân dân: sáng lập những nguyên tắc cơ bản trong việc xây dựng xã hội và nhà nước; xác định chủ thể quyền lực quốc gia và cơ chế hoạt động của chúng; xác định cơ sở Hiến pháp đối với những quyền, tự do và nghĩa vụ của con người và công dân cũng như xác lập nền tảng của hệ thống pháp luật.

Hiến pháp Liên bang Nga năm 1993 được xây dựng dựa trên các nguyên tắc như: chủ quyền nhân dân; đa nguyên về chính trị và tư tưởng trong đời sống xã hội; hỗ trợ kinh tế thị trường; dân chủ và chống chế độ chuyên quyền; tạo điều kiện phát huy tính chủ động của con người trong mọi lĩnh vực đời sống, đảm bảo mức sống tương xứng với sự bảo trợ của nhà nước.

Hiến pháp Liên bang Nga năm 1993 có cấu trúc thống nhất; bao gồm lời mở đầu và hai phần: phần thứ nhất bao gồm 9 chương với 137 điều, phần thứ hai bao gồm 9 điều về "điều khoản kết thúc và chuyển tiếp".

2. Cơ sở pháp lý ban hành tình trạng khẩn cấp

“Tình trạng khẩn cấp” (state of emergency) là trạng thái xã hội, do nhiều nguyên nhân tác động, lâm vào khủng hoảng nghiêm trọng đe dọa sự sống còn của quốc gia. Do đó, nhằm bảo vệ đất nước; bảo đảm lợi ích công cộng; bảo vệ tính mạng, tài sản của cá nhân, tổ chức, các cơ quan có thẩm quyền thiết lập những biện pháp, quy tắc đặc biệt không được áp dụng trong điều kiện bình thường. Nói cách khác, tình trạng khẩn cấp là tình huống mà chính quyền, vì lợi ích chung, có thể ban hành những chính sách hoặc thực hiện những hành động mà thông thường không được áp dụng.

Tại Liên bang Nga, tình trạng khẩn cấp chỉ được áp dụng theo những quy định được ghi nhận trong Hiến pháp Liên bang Nga năm 1993 và Luật Tình trạng khẩn cấp Liên bang Nga năm 2001 đã được sửa đổi, bổ sung năm 2005 (Luật Tình trạng khẩn cấp năm 2001). Điều 1 Luật Tình trạng khẩn cấp năm 2001 quy định: “Tình trạng khẩn cấp là một chế độ pháp lý đặc biệt …, được áp dụng trên toàn lãnh thổ Liên bang Nga hoặc ở địa phương, cho phép hạn chế đối với các quyền, tự do của công dân Liên bang Nga, người nước ngoài, người không có quốc tịch,quyền của các tổ chức xã hội, hiệp hội, hoặc đặt ra những nghĩa vụ bổ sung cho các chủ thể này”. Như vậy, cơ sở pháp lý của việc ban hành tình trạng khẩn cấp ở Liên bang Nga là Hiến pháp và Luật Tình trạng khẩn cấp.

3. Phân định tình trạng khẩn cấp

Theo quy định của Điều 3 Luật Tình trạng khẩn cấp năm 2001, tình trạng khẩn cấp chỉ được ban hành trong trường hợp đe dọa trực tiếp đến tính mạng và an ninh của công dân, của con người hoặc nền tảng của chế độ hiến định Liên bang Nga. Pháp luật Liên bang Nga quy định hai trường hợp dẫn đến tình trạng khẩn cấp là: (i) Cưỡng ép bằng vũ trang, khủng bố, bạo loạn để thay đổi chế độ hiến định Liên bang Nga hoặc các hành vi bạo lực đe dọa trực tiếp đến tính mạng và an ninh của công dân, hoạt động bình thường của các cơ quan nhà nước; (ii) Tình trạng khẩn cấp do hiện tượng thiên nhiên nguy hiểm, thiên tai, dịch bệnh hoặc các thảm họa khác kéo theo gây thiệt hại đối với con người.

Nếu căn cứ vào nội dung và nguyên nhân phát sinh thì trường hợp (i) được xem là tình trạng khẩn cấp về an ninh, quốc phòng. Đây là tình trạng khẩn cấp có nguyên nhân từ ý chí, hành vi của con người. Trong khi đó, trường hợp (ii) được xem là tình trạng khẩn cấp về thiên tai, dịch bệnh, rủi ro công nghệ... Đây là tình trạng khẩn cấp có nguyên nhân từ sự biến - tức là những hiện tượng của đời sống khách quan xảy ra mà không phụ thuộc vào ý chí của con người như thiên tai, dịch bệnh….

4. Thủ tục ban hành tình trạng khẩn cấp

Theo quy định của Luật Tình trạng khẩn cấp năm 2001, khi có những tình huống đã được dự liệu phát sinh trên thực tế, Tổng thống Liên bang Nga sẽ ban hành sắc lệnh về tình trạng khẩn cấp (Điều 5). Sắc lệnh của Tổng thống Liên bang Nga về việc ban hành tình trạng khẩn cấp sẽ được báo cáo cho Hội đồng Liên bang (Thượng viện) vàDuma Quốc gia (Hạ viện), và công bố ngay lập tức qua các kênh phát thanh, truyền hình, báo chí (Điều 6). Khi nhận được báo cáo của Tổng thống về việc ban bố tình trạng khẩn cấp, hai viện của Quốc hội liên bang sẽ cho ý kiến, nhưng quyết định cuối cùng về việc phê chuẩn sắc lệnh này thuộc về Hội đồng Liên bang.

Trong thời hạn không quá 72 giờ kể từ khi công bố sắc lệnh của Tổng thống Liên bang Nga về việc ban hành tình trạng khẩn cấp, Hội đồng Liên bang sẽ xem xét vấn đề phê chuẩn sắc lệnh. Trong trường hợp sắc lệnh của Tổng thống Liên bang Nga không được Hội đồng Liên bang thông qua, sắc lệnh sẽ hết hiệu lực sau 72 giờ kể từ thời điểm ban hành (Điều 7). Như vậy, quy định về thẩm quyền của Tổng thống Liên bang Nga ban hành tình trạng khẩn cấp là nhằm bảo đảm tính nhanh chóng, kịp thời ứng phó với tình trạng khẩn cấp; trong khi đó, sự phê chuẩn của Hội đồng Liên bang là nhằm bảo đảm cho tính cẩn trọng khi ban hành và áp dụng tình trạng khẩn cấp.

5. Phạm vi, nội dung và thời hạn áp dụng tình trạng khẩn cấp

Theo Luật Tình trạng khẩn cấp năm 2001, tình trạng khẩn cấp có thể được áp dụng trên phạm vi toàn lãnh thổ Liên bang Nga hoặc trong từng địa phương cụ thể. Sắc lệnh của Tổng thống Liên bang Nga về việc ban hành tình trạng khẩn cấp gồm những nội dung sau: a) Các tình huống làm cơ sở cho việc ban hành tình trạng khẩn cấp; b) Các lập luận để biện minh cho việc đưa ra tình trạng khẩn cấp; c) Phạm vi biên giới lãnh thổ áp dụng tình trạng khẩn cấp; d) Lực lượng và phương tiện bảo đảm chế độ trong tình trạng khẩn cấp; e) Danh mục các biện pháp được áp dụng trong tình trạng khẩn cấp;  f) Các cơ quan nhà nước chịu trách nhiệm thi hành; g) Thời gian có hiệu lực của tình trạng khẩn cấp.

Thời hạn áp dụng tình trạng khẩn cấptrên toàn lãnh thổ Liên bang Nga không được vượt quá 30 ngày; thời hạn áp dụng tình trạng khẩn cấp trong từng địa phương là không vượt quá 60 ngày. Nếu các nguyên nhân gây ra tình trạng khẩn cấp được loại bỏ trước ngày kết thúc thời hạn có hiệu lực, Tổng thống Liên bang Nga sẽ hủy bỏ tình trạng khẩn cấp toàn bộ hoặc một phần. Khi hết thời hạn nêu trên, tình trạng khẩn cấp được coi như chấm dứt. Trong trường hợp nguyên nhân gây ra tình trạng khẩn cấp chưa được loại trừ, Tổng thống Liên bang Nga có thể ban hành sắc lệnh gia hạn thời gian áp dụng tình trạng khẩn cấp.

6. Các biện pháp đặc biệt áp dụng trong tình trạng khẩn cấp

Luật Tình trạng khẩn cấp Liên bang Nga quy định các biện pháp chung được áp dụng trong tình trạng khẩn cấp bao gồm: a) Hạn chế quyền tự do đi lại, tự do cư trú trên toàn lãnh thổ; b) Tăng cường trật tự, an ninh; c) Hạn chế đối với các loại hoạt động kinh tế và tài chính riêng lẻ; d) Thiết lập một quy trình đặc biệt để mua bán, phân phối các sản phẩm thực phẩm và các vật dụng cần thiết hàng ngày; e) Cấm hoặc hạn chế các cuộc mít tinh, biểu tình, tuần hành, dã ngoại…; f) Cấm đình công; g) Hạn chế giao thông và việc kiểm tra các phương tiện giao thông; h) Đình chỉ hoạt động của các cơ sở sản xuất nguy hiểm và hoạt động của các tổ chức sử dụng chất nổ, chất phóng xạ, hóa học và sinh học nguy hiểm; j) Di dời các giá trị vật chất và văn hóa đến các khu vực an toàn hơn.

Ngoài các biện pháp chung nêu trên, pháp luật Liên bang Nga còn quy định các biện pháp đặc thù áp dụng trong tình trạng khẩn cấp về an ninh, quốc phòng hoặc tình trạng khẩn cấp về thiên tai, dịch bệnh, rủi ro công nghệ. Nói cách khác, có những biện pháp chỉ áp dụng đặc thù trong tình trạng khẩn cấp về an ninh, quốc phòng mà không thể áp dụng cho tình trạng khẩn cấp về thiên tai, dịch bệnh, rủi ro công nghệ. Ngược lại, có những biện pháp chỉ áp dụng riêng khi xảy ra tình trạng khẩn cấp về thiên tai, dịch bệnh, rủi ro công nghệ mà không đồng thời áp dụng cho tình trạng khẩn cấp về an ninh, quốc phòng.Đơn cử, có những biện pháp được áp dụng đặc thù trong tình trạng khẩn cấp về an ninh, quốc phòng như:a) Ra lệnh giới nghiêm; b) Đình chỉ hoạt động của các đảng phái chính trị và các hiệp hội xã hội khác; c) Hạn chế hoặc cấm buôn bán vũ khí, đạn dược, chất nổ, chất độc; d) Trục xuất đối với những người vi phạm chế độ tình trạng khẩn cấp mà không phải là công dân Liên bang Nga… Ngược lại, có những biện pháp được áp dụng đặc thù trong tình trạng khẩn cấp về thiên tai, dịch bệnh, rủi ro công nghệ như: a) Bắt buộc cư dân định cư tạm thời tại những khu vực an toàn hơn; b) Thực hiện kiểm dịch, thực hiện các hoạt động vệ sinh, chống dịch bệnh; c) Sử dụng dự trữ vật chất của chính phủ; d) Huy động các nguồn lực của các tổ chức…

Bài viết tham khảo: Pháp luật về tình trạng khẩn cấp của Liên bang Nga và những gợi mở cho Việt Nam; TS.CAO VŨ MINH; Đại học Luật TP. Hồ Chí Minh.