NỘI DUNG TƯ VẤN:

1. Các yêu cầu của việc xây dựng thủ tục tố tụng dân sự rút gọn ở Việt Nam

Việc xây dựng thủ tục tố tụng dân sự rút gọn phải đảm bảo mục tiêu đặt ra của tố tụng dân sự là giải quyết các vụ án dân sự đúng pháp luật, bảo vệ lợi ích của nhà nước của tập thể, quyền và lợi ích hợp pháp của công dân, tăng cường pháp chế xã hội chủ nghĩa Việt Nam, mặt khác đáp ứng được yêu cầu giải quyết các vụ án được nhanh chóng, kịp thời và đạt hiệu quả cao.

Để đạt được yêu cầu trên thì chúng ta cần phải xây dựng được một quy trình tố tụng dân sự vừa cụ thể vừa khoa học nhằm giúp Tòa án áp dụng pháp luật một cách chính xác để giải quyết các tranh chấp có nội dung đơn giản, chứng cứ rõ ràng trong một thời gian ngắn, kịp thời bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự. Bên cạnh đó các quy định về thủ tục tố tụng dân sự rút gọn được xây dựng phải tạo điều kiện cho đương sự tham ra tố tụng, đảm bảo quyền tố tụng của họ, hạn chế được sự lạm dụng tùy tiện của Tòa án khi áp dụng thủ tục này.

2. Các nội dung của thủ tục tố tụng dân sự rút gọn

​​2.1 Phạm vi loại việc áp dụng thủ tục tố tụng dân sự rút gọn

Những loại vụ việc dân sự được giải quyết theo thủ tục tố tụng dân sự rút gọn phải thỏa mãn các điều kiện sau:

  • Những vụ kiện có giá ngạch thấp:

Pháp luật tố tụng của nhiều nước quy định những vụ kiện có giá ngạch thấp ở một mức độ nhất định (tùy theo tiêu chí mà từng quốc gia sử dụng như căn cứ theo mức lương tối thiểu hoặc thu nhập bình quân của sinh viên mới ra trường….) đều bắt buộc giải quyết theo thủ tục rút gọn. Thực tiễn xét xử các vụ án dân sự ở nước ta cũng xuất hiện nhiều vụ án tranh chấp có giá ngạch thấp. Những vụ án này nếu phải giải quyết theo thủ tục thông thường sẽ khéo dài vụ kiện, phải qua xét xử sơ thẩm, phúc thẩm gây tốn kém cho đương sự và cả Nhà nước trong khi đó lợi ích tranh chấp không lớn. Phải cân nhắc thêm đối với trường hợp vụ kiện có giá trị nhỏ nhưng có thể gây hậu quả lớn đến doanh nghiệp do doanh nghiệp sẽ phải thanh toán hay bồi thường cho một loạt khách hàng trong những vụ kiện tương tự. Kết quả khảo sát cho thấy: nhiều vụ kiện có giá trị tranh chấp là rất nhỏ so với các tổn phí tố tụng mà đương sự và hệ thống tư pháp phải gánh chịu, nhưng vẫn phải giải quyết theo thủ tục tố tụng thông thường, thời gian giải quyết kéo dài, qua hai cấp xét xử gây tổn phí thời gian, chi phí tố tụng không cần thiết cho đương sự và tòa án.

  • Những vụ án do đương sự thỏa thuận lựa chọn giải quyết theo thủ tục tố tụng dân sự rút gọn

Đương sự có quyền thỏa thuận lựa chọn thủ tục rút gọn của đương sự với điều kiện thỏa thuận này không gây tổn hại đến lợi ích hợp pháp của chủ thể khác. Ngoài ra để đảm bảo an toàn pháp lí cho các đương sự thì chỉ nên ghi nhận quyền thỏa thuận lựa chọn áp dụng thủ tục rút gọn đối với những vụ kiện có nội dung đơn giản, tòa án không phải mất nhiều thời gian để xác minh sự việc, đồng thời quy định theo hướng tòa án có quyền quyết định việc áp dụng hay không áp dụng thủ tục rút gọn mặc dù các bên có yêu cầu. Nếu tòa án thấy việc áp dụng thủ tục rút gọn không thể giải quyết đúng đắn vụ kiện thì tòa án có quyền áp dụng thủ tục thông thường để giải quyết.

  • Đối với những vụ án có chứng cứ rõ ràng, bị đơn đã thừa nhận nghĩa vụ hoặc không phản đối về việc áp dụng pháp luật để giải quyết là đã rõ ràng.

Đây có thể hiểu là những vụ kiện mà nguyên đơn xuất trình được chứng cứ bằng văn bản để chứng minh cho yêu cầu của mình và tất cả người tham gia khác không phản đối về chứng cứ đó. Tòa coi đó là đáng tin cậy và việc bị đơn phải thực hiện nghĩa vụ là đương nhiên. Mục đích của nguyên đơn khi khởi kiện chỉ cần có bản án của Tòa làm cơ sở yêu cầu cơ quan thi hành án cưỡng chế thi hành là vì pháp luật buộc phải làm như vậy. VD: Việc chủ sở hữu yêu cầu người thuê tài sản phải trả lại tài sản thuê trong trường hợp hết thời hạn hợp đồng thuê; Việc chủ sở hữu yêu cầu đòi lại tài sản cho thuê từ người thứ ba được người cho thuê tài sản cho thuê lại nhưng không có sự đồng ý bằng văn bản của chủ tài sản, ngoài ra các bên không có tranh chấp nào khác; Yêu cầu bị đơn phải thực hiện quy định về hình thức của giao dịch mà pháp luật quy định…

2.2 Về thành phần người tiến hành tố tụng theo thủ tục rút gọn

Ở VN, đã từng có văn bản về pháp luật tố tụng dân sự quy định đối với việc kiện nhỏ, đơn giản, do 1 thẩm phán xét xử mặc dù quy định này không còn được áp dụng nhưng pháp luật tố tụng dân sự hiện hành vẫn ghi nhận thẩm quyền của thẩm phán trong việc độc lập đưa ra quyết định giải quyết vụ việc. Xét những loại việc được đề xuất giải quyết theo thủ tục tố tụng dân sự rút gọn có nội dung đơn giản, rõ ràng, việc áp dụng pháp luật để giải quyết là không khó khăn, phức tạp. Những loại việc này nếu giao cho một thẩm phán độc lập xét xử thì vẫn đảm bảo được việc giải quyết của tòa án là chính xác, đúng pháp luật. Do vậy việc thiết lập HĐXX để giải quyết vụ việc nêu trên sẽ gây tốn kém cho nhà nước một cách không cần thiết.

Trong công cuộc cải cách tư pháp hiện nay, nếu mở rộng thẩm quyền của thẩm phán theo hướng trao cho thẩm phán thẩm quyền độc lập giải quyết những vụ việc theo thủ tục rút gọn thì có thể coi đây là một bước cải cách thực sự về hoạt động tố tụng dân sự của tòa án. Việc quy định một thẩm phán độc lập giải quyết một vụ việc theo thủ tục rút gọn, một mặt vừa tạo điều kiện cho thẩm phán có thể chủ động trong công việc của mình, nâng cao trách nhiệm của thẩm phán trong việc đưa ra phán quyết đồng thời tiết kiệm cho nhà nước cả về nguồn lực và chi phí.

2.3 Về thời hạn giải quyết vụ án theo thủ tục rút gọn

Hiện nay pháp luật tố tụng dân sự hiện hành quy định thời hạn chuẩn bị xét xử đối với các vụ kiện dân sự, hôn nhân và gia đình là 4 tháng, đối với các tranh chấp kinh doanh thương mại, lao động là 2 tháng kể từ ngày tòa án thụ lí vụ án. Trong thời hạn này thẩm phán phải điều tra, xác minh để làm sáng tỏ sự thật khách quan, trên cơ sở đó áp dụng pháp luật để giải quyết. Những loại việc được giải quyết theo thủ tục rút gọn có nội dung đơn giản, rõ ràng, tòa án không mất nhiều thời gian để điều tra, xác minh do vậy có thể rút ngắn thời hạn chuẩn bị cho việc xét xử.

Qua thực tiễn giải quyết các vụ kiện cho thấy đối với những loại vụ việc này trong vòng 1 tháng, tòa án có thể tiến hành xác minh thu thập chứng cứ thẩm định lại một cách chắc chắn giá trị chứng minh của các chứng cứ mà đương sự cung cấp cũng như những tình tiết khách quan của vụ kiện. Do vây nên quy định thời hạn chung cho việc chuẩn bị xét xử theo thủ tục rút gọn là không quá 30 ngày kể từ ngày tòa án thụ lí vụ kiện là hợp lí.

Xét về thực tế sau khi thụ lí vụ kiện, từ những tài liệu chứng cứ ban đầu mà nguyên đơn cung cấp trong khoảng 2 tuần thẩm phán có thể xác định được việc kiện có đủ điều kiện để giải quyết theo thủ tục rút gọn hay không. Do vậy nên quy đinh trong thời hạn 15 ngày kể từ ngày thụ lí vụ kiện nếu xét thấy có đủ điều kiện áp dụng thủ tục rút gọn thì thẩm phán ra quyết định áp dụng thủ tục rút gọn.

Để tránh sự tùy tiện trong việc áp dụng thủ tục rút gọn cũng cần quy định một cơ chế để kiểm soát việc ra quyết định áp dụng thủ tục rút gọn của thẩm phán. Theo đó nên quy định sau khi ra quyết định áp dụng thủ tục rút gọn, thẩm phán phải chuyển giao bản sao quyết định này cho viên kiểm sát cùng cấp và cho các đương sự. Sau khi nhận được quyết định các đương sự có quyền khiếu nại, vks có quyền kiến nghị đối với quyết định này và Chánh án của tòa án sơ thẩm đã thụ lí vụ kiện sẽ xem xét giải quyết trong thời hạn 5 hoặc 10 ngày. Nếu khiếu nại, kiến nghị có cơ sở thì chánh án ra quyết định hủy bỏ quyết định áp dụng thủ tục rút gọn của thẩm phán, vụ kiện sẽ được giải quyết theo thủ tục thông thường. Nếu khiếu nại kiến nghị không có cơ sở, quyết định áp dụng thủ tục rút gọn không bị hủy bỏ thì hết thời hạn chuẩn bị xx Thẩm phán ra quyết đinh đưa vụ án ra xét xử theo thủ tục rút gọn. Đối với những vụ kiện dân sự mà viện kiểm sát có quyền tham gia phiên tòa sơ thẩm thì ngay sau khi có quyết định đưa vụ án ra xét xử tòa án gửi quyết định cho vks quyết định đưa vụ án ra xét xử và hồ sơ vụ án để vks nghiên cứu trong thời hạn 15 ngày để chuẩn bị cho việc tham gia phiên tòa. Do vậy đối với những loại việc được giải quyết theo thủ tục rút gọn nên quy định thời hạn chuẩn bị cho việc mở phiên tòa là trong vòng 30 ngày kể từ ngày Tòa án đưa vụ án ra xét xử. Quy định thời hạn 30 ngày để chuẩn bị cho việc mở phiên tòa là hợp lí vừa đảm bảo cho Viện kiểm sát có thể thực hiện được chức năng kiểm sát xét xử của mình đồng thời trong thời hạn đó Thẩm phán vẫn có thể tiếp tục củng cố hồ sơ, chuẩn bị cho việc giải quyết vụ kiện.

2.4 Về thủ tục giải quyết các vụ án theo thủ tục rút gọn

  • Vấn đề hòa giải trong thủ tục tố tụng dân sự rút gọn

Vấn đề có tiến hành hòa giải hay không khi vụ án được giải quyết theo thủ tục tố tụng dân sự rút gọn hiện nay vẫn còn nhiều quan điểm khác nhau. Có quan điểm cho rằng do đặc thù vụ án được áp dụng theo thủ tục đơn giản là các tranh chấp đơn giản, các tình tiết của vụ án rõ ràng, chứng cứ của vụ án được đương sự thừa nhận, mà không phải chứng minh, không bị phản đối, có nghĩa là về căn bản đương sự đã thống nhất thì không cần thiết phải hòa giải.

Có quan điểm khác lại cho rằng đối với vụ án được giải quyết theo thủ tục rút gọn tòa án vẫn tiến hành hòa giải trong quá trình giải quyết. Bởi lẽ đây là một nguyên tắc cơ bản trong tố tụng dân sự. Theo đó trong quá trình chuẩn bị xét xử sơ thẩm, Thẩm phán hòa giải để giúp các bên đương sự thương lượng với nhau về vấn đề cần giải quyết trong vụ án. Nếu các đương sự thỏa thuận được với nhau thì Thẩm phán sẽ lập biên bản hòa giải thành. Trong thời hạn 7 ngày kể từ ngày lập biên bản ghi nhận sự thỏa thuận của các đương sự mà không có đương sự nào có ý kiến khác thì Tòa án sẽ ra quyết định công nhận sự thỏa thuận của các đương sự và vụ án sẽ được kết thúc.

  • Phiên tòa xét xử vụ án theo thủ tục rút gọn

Với đặc thù của những vụ án được giải quyết theo thủ tục tố tụng dân sự rút gọn là những tình tiết khách quan đã được làm sáng tỏ, vụ kiện không có tranh tụng nên tiến hành phiên tòa chỉ là sự thẩm định lại sự việc và Thẩm phán áp dụng pháp luật để giải quyết vụ án. Do vậy phiên tòa xét xử theo thủ tục tố tụng dân sự rút gọn không nhất thiết phải tiến hành đầy đủ các thủ tục như phiên tòa xét xử theo thủ tục thông thường như thủ tục hỏi, thủ tục tranh tụng, nghị án và tuyên án mà có thể giản lược các bước không cần thiết. Cụ thể là:

Kiểm tra căn cước những người tham gia tố tụng, giải thích quyền, nghĩa vụ của họ, hỏi các đương sự có sự thỏa thuận giải quyết được toàn bộ vụ án hay không. Nếu tại phiên tòa các đương sự thỏa thuận giải quyết được các vấn đề thì Thẩm phán ra quyết định công nhận sự thỏa thuận của các đương sự;

Thẩm phán cho các đương sự trình bày nội dung yêu cầu khởi kiện của nguyên đơn, các chứng cứ, tài liệu và ý kiến của bị đơn về sự việc;

Thẩm phán công bố lời khai của các đương sự cũng như các chứng cứ, tài liệu mà các bên đưa ra nếu họ trình bày chưa đủ;

Nếu xét thấy cần thiết, Thẩm phán cho các đương sự tranh luận với nhau về chứng cứ, khi các bên không có tranh luận gì Thẩm phán yêu cầu các bên đề xuất hướng giải quyết;

Sau khi các bên đề xuất hướng giải quyết, tùy từng trường hợp cụ thể, Thẩm phán có thể công bố ngay quyết định của Tòa án về giải quyết vụ án hoặc tạm ngừng phiên tòa để cân nhắc quyết định và công bố sau khi có kết quả chính thức.

Đối với các vụ án có chứng cứ rõ ràng, một bên đương sự thừa nhận hoặc không phản đối nghĩa vụ nếu nguyên đơn đã được triệu tập hợp lệ mà không có mặt và không có lí do thì tòa án ra quyết định đình chỉ giải quyết vụ án. Nếu bị đơn, người có quyền lợi và nghĩa vụ liên quan vắng mặt không có lí do thì tòa án tiến hành xét xử vắng mặt họ.

  • Về hiệu lực pháp luật của quyết định theo thủ tục rút gọn

Đối với những vụ án được giải quyết theo thủ tục tố tụng dân sự rút gọn có chứng cứ rõ ràng, một bên đương sự thừa nhận hoặc không phản đối nghĩa vụ thì xét về bản chất đây là những vụ án không có tranh tụng cả về mặt chứng cứ và cả về quyền, nghĩa vụ của các bên đương sự. Nếu quy định đương sự có quyền kháng cáo đối với bản án, quyết định của tòa án thì rất có thể đương sự sẽ lợi dụng pháp luật kháng cáo nhằm kéo dài vụ án, trì hoãn việc thi hành nghĩa vụ của mình. Để bảo vệ kịp thời quyền lợi hợp pháp của nguyên đơn thì cần quy định quyết định của tòa án theo thủ tục tố tụng dân sự rút gọn sẽ có hiệu lực pháp luật ngay. Đây là vấn đề cần được cân nhắc trong quá trình xây dựng thủ tục tố tụng dân sự rút gọn. Ngoài ra, xét về thực tế thì ở những vùng núi có những đồng bào dân tộc thiểu số sinh sống thì việc áp dụng tố tụng dân sự rút gọn với vụ kiện có giá ngạch thấp cần phải cân nhắc. Do nhận thức và quan niệm lạc hậu nên đôi khi trong những tranh chấp nhỏ như tranh chấp con trâu, con bò nhưng họ sẵn sàng dùng cái chết để chứng minh cho sự trong sạch của mình. Do vậy, nên chăng cần giới hạn và không áp dụng thủ tục rút gọn đối với những đương sự là người dân tộc thiểu số.

Cảm ơn quý khách đã gửi yêu cầu đến Công ty Luật Minh Khuê, trên đây là nội dung tư vấn của Công ty, nội dung tư vấn có giá trị tham khảo, nếu còn vấn đề mà quý khách hàng còn chưa rõ xin vui lòng liên hệ đến tổng đài của Công ty Luật Minh Khuê 1900.6162 hoặc vui lòng gửi tin nhắn đến email [email protected] để được giải đáp thắc mắc. Trân trọng!

Bộ phận tư vấn pháp luật - Công ty Luật Minh Khuê