Quyền con người trong gia đình ở Việt Nam

1. Mở đầu

Trong gia đình, nạn bạo hành của chồng đối với vợ, cha mẹ với con cái (gần đây nhất là vụ mẹ đẻ cắt tay và gân chân con mới lên 3 tuổi) còn diễn ra ở nhiều nơi và có xu hướng dai dẳng khó chấm dứt. Những hiện tượng này cho thấy quan điểm giáo dục mới dường như vẫn chịu thua quan điểm giáo dục truyền thống kiểu “yêu cho roi cho vọt” được hỗ trợ thêm bôi thói gia trưởng nặng nề. Qua đó cho thấy quyền con người trong gia đình chưa được bảo đảm.

2. Bạo hành giữa vợ và chồng

Bạo lực giữa vợ, chồng với nhau: Bạo lực giữa người chồng đối với người vợ trong gia đình có thể thấy là dạng bạo lực phổ biến nhất trong gia đình. Hành vi người chồng gây ra chủ yếu và lớn nhất là bạo lực về thể chất, đây là dạng dễ nhận thấy và bị lên án mạnh mẽ nhất. Tuy nhiên, không phải tất cả hành vi bạo lực của người chồng đều là bạo lực về thể chất mà có những lúc, họ dùng tới nhiều cách khác để gây ra những tổn thương về tâm lý cho người vợ: mắng mỏ, chửi bới, xúc phạm danh dự…; hoặc có những hành vi cưỡng bức về tình dục, kiểm soát về kinh tế…

Bên cạnh đó, trong xã hội ngày nay, hiện tượng người vợ sử dụng bạo lực đối với chồng cũng không phải là hiếm. Không chỉ dừng lại ở những lời lẽ chửi bới, những cách ứng xử thô bạo mà họ còn trực tiếp gây ra những tổn thương về thể chất hoặc tính mạng của người chồng.

3. Bạo lực giữa cha mẹ và con cái

Với tâm lý, truyền thống, thói quen của người Việt, thì vấn đề bạo lực giữa cha mẹ với con cái thì được xã hội chấp nhận và khá phổ biến. Có thể dễ dàng nhận thấy đó là những hành động “dạy bảo” con cái xuất phát từ cái quan niệm gọi là “Yêu cho roi cho vọt – Ghét cho ngọt cho ngào” và giáo dục thì cần phải nghiêm khắc. Rất nhiều ông bố bà mẹ coi việc đánh đập, chửi mắng con cái khi chúng mắc lỗi là cần thiết để chúng nhận ra sai lầm và sửa chữa; hay coi việc mạt sát, trách móc là động lực để chúng phấn đấu. Trên thực tế chúng ta đều có thể nhận thấy, cách làm này phần nào phù hợp với tâm lý của người Việt và đạt được những kết quả nhất định. Tuy nhiên, trong xã hội ngày nay, khi những chuẩn mực tiến bộ về quyền con người đã và đang phổ biến trên thế giới thì những tư tưởng, cách làm này cần được sớm loại bỏ. Đặc biệt, là những trường hợp bạo lực với con cái vượt ra ngoài phạm vi giáo dục - một tình trạng ngày càng gia tăng thì cần phải bị trừng trị nghiêm khắc.

Bên cạnh những hành vi từ phía cha mẹ đối với con cái, thì bạo lực gia đình xuất phát từ người con đối với cha mẹ mình cũng đang ngày càng gia tăng. Một số trường hợp người trẻ tuổi gây ra những tổn thương về cả vật chất, tinh thần cho cha mẹ do sự thiếu kiềm chế, do đua đòi hư hỏng hoặc một vài lý do khác. Tuy nhiên, không thể bào chữa, biện hộ cho những người con đã khôn lớn trưởng thành dưới bàn tay yêu thương, nuôi dạy của cha mẹ nhưng lại bỏ bê, không chăm sóc phụng dưỡng cha mẹ, thậm chí hơn là đánh đập, chửi mắng, xỉ nhục những người đã có công sinh thành, nuôi dưỡng mình. Chúng ta có thể dễ dàng nhìn thấy nguyên nhân đơn giản dẫn đến hành vi trên là do: những người già thì sức khỏe yếu, không còn sức lao động nên cần có người chăm sóc; trong khi những đứa con không đủ yêu thương nên không muốn tốn kém tiền của, thời gian, công sức của mình cho cha mẹ, đúng như câu ca dao xưa mà người đời hay đọc “Cha mẹ nuôi con bằng trời bể - Con nuôi cha mẹ con kể từng ngày”. Điều này chứng tỏ một sự xuống cấp đạo đức nghiêm trọng của một bộ phận giới trẻ hiện nay, nó hoàn toàn đi ngược lại với truyền thống đề cao chữ “hiếu” của dân tộc Việt Nam.

5. Bạo lực giữa các thành viên khác trong gia đình

Bạo lực gia đình giữa các thành viên khác trong gia đình với nhau cũng đã tồn tại từ lâu nhưng chiến tỷ lệ không lớn, vì mức bộ phụ thuộc giữa các thành viên này không cao như giữa vợ chồng hay cha mẹ với con. Nạn nhân chủ yếu của loại bạo lực này là phụ nữ và trẻ em khi mà các thành viên này muốn tham gia vào sự “giáo dục” những người làm dâu, làm con trong gia đình. Ngoài ra, những mâu thuẩn trong gia đình không tìm được cách giải quyết cũng dẫn tới nạn bạo lực giữa các thành viên khác: anh em, chú cháu đánh nhau vì xích mích, mâu thuẫn trong cuộc sống, vì tranh chấp tài sản, chị em mắng chửi, nói xấu nhau….

6. Vi phạm quyền con người trong gia đình

Chúng ta thường quan niệm rằng văn hoá phương Đông coi trọng chữ “trung”, vì vậy phận làm con là phải nghe theo lời cha mẹ một cách tuyệt đối, tuy nhiên chính sự tuyệt đối này đôi khi mang lại sự vi phạm quyền của người làm con, cho dù họ đã trưởng thành hay vẫn còn là con trẻ. Bởi trẻ em cũng có quyền được tự do phát biểu ý kiến của mình, có quyền tham gia vào (quá trình ra quyết định) những việc có liên quan đến mình. Nếu không nhận thức rõ vấn đề này rất dễ dẫn đến những vi phạm quyển ngay trong gia đình. Liên quan đến nhận thức về mối quan hệ giữa cha mẹ và con cái, theo số liệu WVS-2001, so với các nước châu Á khác trong vực (cùng có nền văn hoá phương Đông) Việt Nam là nước có tỷ lệ thể hiện lòng tôn trọng cha mẹ, bất luận rằng cha mẹ là người có phẩm hạnh thế nào, cao nhất: 99% số người được hỏi (so với Nhật - 74%, Trung Quốc - 78%, Đài Loan - 91% và Hàn Quốc - 93%) cho rằng cần tôn trọng cha mẹ cho dù họ là người có phẩm hạnh tốt hay xấu. Hơn nữa, 87% số người được hỏi cho rằng trách nhiệm của cha mẹ là phải hết lòng vì con cái cho dù có phải hy sinh cuộc sống riêng. Tuy nhiên, theo số liệu Điều tra sinh viên 2008, thì chỉ có 31% số người được hỏi cho rằng trách nhiệm của cha mẹ là phải cố gắng hết sức vì con cái cho dù phải hy sinh cả hạnh phúc riêng của bản thân, điều này cho thấy quan niệm về trách nhiệm tuyệt đối của cha mẹ đối với con cái ít phổ biến hơn nhiều ở lớp người trẻ và có học. Thế nhưng, cũng chỉ có 16% cho rằng không cần thiết phải như vậy vì cha mẹ có cuộc sống riêng của mình và hơn 50% thì phân vân không ngả theo bên nào, điều này cho thấy ảnh hưởng của quan niệm truyền thống vẫn rất mạnh và đang có một sự thay đổi trong quan điểm giá trị của lớp trẻ về tình cảm, quan hệ quyền lực trong gia đình.

7. Quyền con người trong lĩnh vực hôn nhân và gia đình

Quyền con người trong lĩnh vực hôn nhân và gia đình được toàn thế giới công nhận như một nhóm quyền con người về dân sự. Công nhận, tôn trọng và bảo vệ quyền con người về hôn nhân và gia đình là một trong những tiêu chí để đánh giá sự tiến bộ xã hội. Không chỉ ở Việt Nam mà trên thế giới đã có nhiều quy định về công nhận, thực hiện và bảo về quyền con người như: Hiến chương Liên hợp quốc, Cong ước quốc tế về các quyền dân sự và chính trị, Công ước chống phân biệt đối xử đối với phụ nữ... Không nằm ngoài vòng quay đó, Nhà nước ta hiện này, quyền con người trong lĩnh vực hôn nhân gia đình đã trở thành một trong những quyền cơ bản nhất của cá nhân được pháp luật ghi nhận. Nguyên tắc để thực thi và bảo đảm quyền con người về hôn nhân gia đình ở Việt Nam là bình đẳng, không phân biệt đối xử, thừa kế và phát huy các giá trị truyền thống tốt đẹp của dân tộc.

LUẬT MINH KHUÊ (Sưu tầm & Biên tập)