Ai có quyền miễn nhiệm, bãi nhiệm thành viên Hội đồng quản trị trong Công ty Cổ phần

1. Sự khác biệt giữa miễn nhiệm và bãi nhiệm

Trong ngôn ngữ pháp lý và thực tiễn quản trị tại Việt Nam, hai thuật ngữ "miễn nhiệm" và "bãi nhiệm" thường xuyên được sử dụng nhưng mang những sắc thái và hệ quả pháp lý khác biệt rõ rệt. Việc hiểu sai các khái niệm này không chỉ dẫn đến sai lầm trong quy trình ban hành quyết định mà còn có thể gây ra những rủi ro pháp lý về tranh chấp lao động hoặc uy tín cá nhân của người quản lý.   

1.1. Định nghĩa miễn nhiệm

Miễn nhiệm được hiểu là việc cho một cá nhân thôi giữ chức vụ, chức danh khi chưa hết nhiệm kỳ hoặc chưa hết thời hạn bổ nhiệm. Về bản chất, miễn nhiệm thường mang tính chất trung tính và ít mang màu sắc trừng phạt kỷ luật. Đây là cơ chế giải quyết việc thôi không giữ chức vụ hiện tại để chuyển sang vị trí khác, hoặc dừng công việc do các lý do khách quan không nhất thiết phải có lỗi từ phía người quản lý.   

Các đặc điểm cốt lõi của miễn nhiệm bao gồm sự tự nguyện hoặc các yếu tố điều kiện khách quan. Một thành viên Hội đồng quản trị có thể chủ động xin miễn nhiệm thông qua đơn từ chức khi nhận thấy sức khỏe không đảm bảo, năng lực không còn phù hợp với giai đoạn phát triển mới của công ty, hoặc vì các lý do cá nhân khác. Trong trường hợp này, miễn nhiệm là một sự chia tay trong êm đẹp, giữ vững uy tín cho cá nhân người quản lý.   

1.2. Định nghĩa bãi nhiệm

Ngược lại, bãi nhiệm là việc cá nhân không được tiếp tục giữ chức vụ, chức danh khi chưa hết nhiệm kỳ do sự không tín nhiệm hoặc các sai phạm cụ thể. Đây là một hình thức xử lý mang tính cưỡng bách và thường được coi là một công cụ kỷ luật của Đại hội đồng cổ đông đối với những thành viên Hội đồng quản trị không hoàn thành nhiệm vụ, vi phạm đạo đức nghề nghiệp hoặc không còn xứng đáng với sự ủy thác.   

Bãi nhiệm thường đặt chủ thể ở thế bị động. Hệ quả của bãi nhiệm nặng nề hơn miễn nhiệm vì nó gắn liền với sự khẳng định về sai phạm hoặc sự yếu kém trong năng lực thực thi trách nhiệm. Trong quản trị công ty cổ phần, bãi nhiệm là biện pháp cuối cùng để loại bỏ những "mắt xích" lỗi trong bộ máy điều hành nhằm bảo vệ tài sản và tương lai của doanh nghiệp.   

2. Thẩm quyền của Đại hội đồng cổ đông  

Trong mô hình công ty cổ phần, quyền lực tối cao thuộc về Đại hội đồng cổ đông. Điều này được thể hiện rõ nét qua thẩm quyền quyết định nhân sự cấp cao nhất của công ty. Luật Doanh nghiệp 2020 đã củng cố quyền năng này thông qua các quy định tại Điều 138 và Điều 160 nhằm đảm bảo rằng Hội đồng quản trị luôn phải chịu trách nhiệm trước các cổ đông.   

Điều 138 Luật Doanh nghiệp 2020 quy định về quyền và nghĩa vụ của Đại hội đồng cổ đông, trong đó điểm c khoản 2 khẳng định Đại hội đồng cổ đông có quyền "Bầu, miễn nhiệm, bãi nhiệm thành viên Hội đồng quản trị, Kiểm soát viên". Thẩm quyền này là không thể chuyển giao. Điều này bắt nguồn từ nguyên lý: người sở hữu vốn có quyền lựa chọn người quản lý đồng vốn đó. Việc trao quyền này cho Đại hội đồng cổ đông giúp thiết lập một cơ chế kiểm soát và đối trọng. Nếu Hội đồng quản trị nắm quyền tự quyết về nhân sự của chính mình, rủi ro về việc hình thành các "vương quốc riêng" hoặc nhóm lợi ích cục bộ sẽ rất cao, đe dọa trực tiếp đến quyền lợi của các cổ đông nhỏ lẻ.   

Điều 160 Luật Doanh nghiệp 2020 là điều luật chuyên biệt quy định về việc thay đổi thành viên Hội đồng quản trị. Tại đây, Luật không chỉ liệt kê các trường hợp cụ thể mà còn trao cho Đại hội đồng cổ đông một quyền năng "mềm" nhưng vô cùng mạnh mẽ tại khoản 3: "Khi xét thấy cần thiết, Đại hội đồng cổ đông quyết định thay thế thành viên Hội đồng quản trị; miễn nhiệm, bãi nhiệm thành viên Hội đồng quản trị ngoài trường hợp quy định tại khoản 1 và khoản 2 Điều này". Quy định "khi xét thấy cần thiết" cho phép Đại hội đồng cổ đông can thiệp vào nhân sự ngay cả khi thành viên đó không vi phạm pháp luật hay chưa gửi đơn từ chức. Điều này thường được áp dụng trong các trường hợp thay đổi chiến lược kinh doanh, thâu tóm và sáp nhập (M&A), hoặc đơn giản là khi các cổ đông nhận thấy cần một luồng sinh khí mới trong bộ máy lãnh đạo.   

Tại sao Hội đồng quản trị không có quyền tự miễn nhiệm thành viên của mình?: Đây là một câu hỏi quan trọng về mặt kiến trúc pháp lý. Mặc dù Hội đồng quản trị có quyền bầu và miễn nhiệm Chủ tịch Hội đồng quản trị, nhưng họ tuyệt đối không có quyền bãi miễn tư cách thành viên của nhau. Lý do chính bao gồm:   

• Tính chính danh: Thành viên Hội đồng quản trị được Đại hội đồng cổ đông bầu ra. Do đó, chỉ có cơ quan bầu ra mới có quyền tước bỏ tư cách đó. Nếu Hội đồng quản trị tự bãi miễn thành viên, đó là hành vi vi phạm sự ủy quyền của cổ đông.   
• Ngăn chặn sự độc tài nội bộ: Nếu quyền bãi miễn nằm trong tay Hội đồng quản trị, một nhóm đa số có thể dễ dàng loại bỏ những thành viên có ý kiến phản biện hoặc bảo vệ quyền lợi cổ đông thiểu số. Điều này sẽ tiêu diệt tính đa nguyên và sự giám sát trong lòng Hội đồng quản trị.   
• Hệ thống phân cấp quản trị: Hội đồng quản trị là cơ quan dưới quyền của Đại hội đồng cổ đông. Việc tự quyết nhân sự cấp mình sẽ làm đảo lộn trật tự quản trị, biến Hội đồng quản trị thành một cơ quan tự trị không chịu sự kiểm soát.   

3. Các căn cứ miễn nhiệm thành viên Hội đồng Quản trị

Khoản 1 Điều 160 Luật Doanh nghiệp 2020 quy định ba nhóm căn cứ chính để Đại hội đồng cổ đông thực hiện việc miễn nhiệm. Các căn cứ này phản ánh sự kết hợp giữa tiêu chuẩn pháp lý cứng và sự linh hoạt trong quản trị nội bộ, cụ thể như sau:

Không đủ tiêu chuẩn và điều kiện theo Điều 155: Đây là trường hợp miễn nhiệm mang tính bắt buộc khi thành viên không còn đáp ứng được các yêu cầu tối thiểu để giữ vị trí quản lý. Theo Điều 155, các tiêu chuẩn này bao gồm:   

• Năng lực pháp lý: Phải có năng lực hành vi dân sự đầy đủ và không thuộc đối tượng bị cấm quản lý doanh nghiệp theo khoản 2 Điều 17. Nếu một thành viên bị kết án tù hoặc bị tước quyền hành nghề, họ đương nhiên phải bị miễn nhiệm.   
• Chuyên môn và Kinh nghiệm: Phải có trình độ chuyên môn hoặc kinh nghiệm trong quản trị kinh doanh hoặc ngành nghề của công ty. Nếu trong quá trình công tác, phát hiện thông tin về bằng cấp hoặc kinh nghiệm bị gian lận, việc miễn nhiệm là tất yếu.   
• Quy định đối với doanh nghiệp có vốn nhà nước: Thành viên không được là người có quan hệ gia đình (vợ, chồng, bố mẹ, con, anh chị em...) với những người quản lý khác của công ty hoặc công ty mẹ.   
• Tính độc lập của thành viên độc lập: Đối với các thành viên độc lập, nếu họ không còn duy trì được sự độc lập (ví dụ: phát sinh giao dịch lớn với công ty, trở thành người có liên quan của cổ đông lớn), họ phải thông báo và Hội đồng quản trị phải thực hiện thủ tục miễn nhiệm tại cuộc họp gần nhất.   

Có đơn từ chức và được chấp thuận: Việc từ chức là quyền của mỗi cá nhân, nhưng trong môi trường doanh nghiệp, nó cần được xử lý theo trình tự để đảm bảo tính liên tục của quản lý. Thành viên có đơn từ chức phải được Đại hội đồng cổ đông thông qua nghị quyết chấp thuận thì tư cách thành viên mới chính thức chấm dứt. Trong thời gian chờ đợi, thành viên đó vẫn phải chịu trách nhiệm về các quyết định và nghĩa vụ của mình đối với công ty.   

Các trường hợp khác tại Điều lệ công ty: Luật cho phép các công ty tự xây dựng các tiêu chuẩn riêng phù hợp với văn hóa và quy mô kinh doanh. Điều lệ có thể quy định miễn nhiệm khi thành viên đạt đến độ tuổi nghỉ hưu, khi công ty thay đổi mô hình quản trị, hoặc khi thành viên đó chuyển công tác sang một đơn vị đối tác theo thỏa thuận chiến lược.   

4. Các hành vi và vi phạm dẫn đến bãi nhiệm thành viên Hội đồng Quản trị

Bãi nhiệm là biện pháp xử lý mạnh tay hơn, thường xuất hiện khi có sự vi phạm nghĩa vụ hoặc sự thiếu trách nhiệm rõ rệt gây phương hại đến doanh nghiệp.   

Không tham gia hoạt động trong 06 tháng liên tục: Luật Doanh nghiệp 2020 duy trì quy định bãi nhiệm đối với thành viên "Không tham gia các hoạt động của Hội đồng quản trị trong 06 tháng liên tục, trừ trường hợp bất khả kháng". Đây là tiêu chí nhằm loại bỏ những thành viên "hữu danh vô thực", những người chỉ nhận thù lao nhưng không đóng góp trí tuệ vào việc ra quyết định. Sự vắng mặt kéo dài mà không có lý do chính đáng được coi là hành vi từ bỏ trách nhiệm ủy thác, làm suy yếu năng lực quản trị của Hội đồng.   

Mặc dù Điều 160 không liệt kê chi tiết mọi hành vi vi phạm, nhưng tinh thần của Luật và các quy định về nghĩa vụ của người quản lý cho thấy các hành vi sau thường dẫn đến việc bị bãi nhiệm:

• Vi phạm nghĩa vụ trung thực: Tư lợi từ các cơ hội kinh doanh của công ty hoặc tiết lộ bí mật kinh doanh cho đối thủ.
• Gây thiệt hại nghiêm trọng: Ra các quyết định vượt quá thẩm quyền hoặc thiếu cẩn trọng dẫn đến tổn thất tài chính lớn.   
• Vi phạm Điều lệ: Không tuân thủ các quy chế quản trị nội bộ đã được cổ đông thông qua.
• Mất uy tín: Bị truy cứu trách nhiệm hình sự hoặc có các hành vi đạo đức làm hoen ố hình ảnh của công ty trên thị trường.   

5. Trình tự và thủ tục miễn nhiệm, bãi nhiệm

Để việc miễn nhiệm hoặc bãi nhiệm có hiệu lực pháp lý và không bị khiếu kiện, công ty phải tuân thủ nghiêm ngặt quy trình triệu tập và biểu quyết tại Đại hội đồng cổ đông. Việc triệu tập phải bắt đầu bằng sự chuẩn bị chu đáo về mặt thông tin để cổ đông có đủ cơ sở đưa ra quyết định.   

• Lập danh sách cổ đông: Xác định những người có quyền dự họp và biểu quyết.
• Thông báo mời họp: Phải gửi chậm nhất 21 ngày trước ngày khai mạc (trừ khi Điều lệ quy định dài hơn). Thông báo này phải nêu rõ nội dung về việc miễn nhiệm, bãi nhiệm nhân sự.   
• Cung cấp tài liệu: Gửi kèm dự thảo nghị quyết, lý lịch trích ngang của ứng viên thay thế (nếu có) và báo cáo về lý do miễn nhiệm/bãi nhiệm để cổ đông nghiên cứu.   

Tỷ lệ biểu quyết là yếu tố then chốt xác định tính hợp pháp của quyết định. Theo Điều 148 Luật Doanh nghiệp 2020, có hai kịch bản chính :   

Một điểm cần lưu ý là kịch bản biểu quyết bằng văn bản. Trong trường hợp này, nghị quyết được thông qua nếu được số cổ đông sở hữu trên 50% tổng số phiếu biểu quyết của tất cả cổ đông có quyền biểu quyết tán thành. Đây là ngưỡng cao hơn so với biểu quyết trực tiếp tại cuộc họp (chỉ tính trên số cổ đông dự họp).