Tại sao lại đòi hỏi doanh nghiệp có trách nhiệm đối với quyền con người?

1. Quan điểm doanh nghiệp không phải gánh vác trách nhiệm đối với xã hội

Quan điểm này được giải thích như sau: nhiệm vụ của doanh nghiệp chỉ là kiếm lợi nhuận một cách tối đa và hợp pháp. Bảo vệ và khuyến khích quyền con người tồn tại trong lợi ích chính trị của nhà nước. Vì vậy, nhà nước chứ không phải doanh nghiệp là người có nghĩa vụ chăm lo quyền con người. Cùng với đó quyền con người trở thành một phần của sự điều chỉnh pháp luật. Tuân thủ quyền con người được đòi hỏi trước hết đối với nhà nước và ở đó nhà nước ràng buộc vào pháp luật do mình định ra hoặc vào các thỏa thuận quốc tế mà nhà nước cam kết. Trong hoạt động của mình, doanh nghiệp chủ yếu có trách nhiệm đối với đối tác, với khách hàng (chẳng hạn, khi vi phạm quan hệ nghĩa vụ), với cổ đông và với người lao động bên trong doanh nghiệp.

Trong quan hệ với nhà nước và xã hội, việc doanh nghiệp tuân thủ pháp luật, trong đó có nghĩa vụ nộp thuế, tạo việc làm đã là biểu hiện của trách nhiệm xã hội. Những nghĩa vụ và trách nhiệm liên quan đến doanh nghiệp trong việc phòng ngừa, ngăn chặn, khắc phục những hậu quả và tác động tiêu cực từ hoạt động của doanh nghiệp thường đã được quy định trong pháp luật của quốc gia. Do đó, đòi hỏi thêm trách nhiệm của doanh nghiệp đối với xã hội có lẽ là yêu cầu không hợp lý. Trong hoàn cảnh hội nhập kinh tế quốc tế hiện nay, việc giao trách nhiệm cho doanh nghiệp thậm chí có thể xem là rào cản phi kỹ thuật của quốc gia trong hoạt động thương mại.

2. Quan điểm doanh nghiệp phải có trách nhiệm đối với quyền con người

Trái với quan điểm trên, những người ủng hộ yêu cầu doanh nghiệp có trách nhiệm đối với quyền con người biện luận rằng, hành động của doanh nghiệp có thể tác động tiêu cực đến quyền con người nên doanh nghiệp phải có trách nhiệm đối với quyền con người. Đồng thdi, những người khuyến khích trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp còn cho rằng, những thách thức về sinh thái, xã hội và kinh tế của thời đại ngày nay chỉ có thể đối phó bằng các giải pháp và hành động chung của các chủ nhân của xã hội, trong đó có doanh nghiệp. Một trong những yếu tố tạo ra sự tương tác giữa chính trị, Kinh tế - Xã hội dân sự trong việc giải quyết các thách thức của thời đại ngày nay là tăng cường trách nhiệm của doanh nghiệp.

Trong khi từng quốc gia có trách nhiệm chính là phải hiện thực hóa các quyền con người của công dân của họ, thì các quốc gia khác và các chủ thể phi nhà nước, trong đó có doanh nghiệp, cũng có nghĩa vụ phải góp phần và hỗ trợ quá trình này. Hơn nữa, tôn trọng quyền con người thuộc về văn hoá đạo đức tối thiểu của các xã hội văn minh. Các xã hội hiện đại là các hệ thống hoàn chỉnh của sự cùng tồn tại của nhiều chủ thể (cá nhân, nhóm, tổ chức) mà lợi ích và mục tiêu hành động của chúng tuy khác nhau nhưng phụ thuộc lẫn nhau và đan bện vối nhau. Đổ đạt được mục đích chung như khuyến khích sự thịnh vượng qua sự chú ý quyền con người cũng như để đạt được những điều kiện khung cho sự phát triển kinh tế bền vững, công bằng xã hội và đảm bảo nhu cầu cơ bản của những người yếu thế trong xã hội thì tất cả những chủ nhân của xã hội cần phải sử dụng nguồn lực và khả năng của mình đóng góp cho lợi ích chung của xã hội.

3. Doanh nghiệp và quyền con người

Trách nhiệm đối vối quyền con người được xem như một phương diện cần chú ý trong sự đóng góp của doanh nghiệp đối với xã hội. Trong việc thực hiện trách nhiệm xã hội đối với con người doanh nghiệp đóng vai trò hỗ trợ và tạo điều kiện cho con người thực hiện ở mức độ cao nhất quyền con người cũng như mở rộng quyền của họ. Tuyên ngôn toàn thế giới về quyền con người đòi hỏi mỗi cá nhân và tất cả các tổ chức của xã hội và cùng với đó là cả những chủ thể kinh tế đóng góp vào việc thực thi quyền con người.

Trong báo cáo của mình được đệ trình vào tháng 4/2008, đại diện đặc biệt của Liên hợp quốc, ông John Ruggie đã đưa ra quan điểm về “quyền con người và doanh nghiệp” gắn với ba nguyên tắc “bảo vệ, tôn trọng và khắc phục - Protect, Respect and Remedy”. Theo đó, bảo vệ là nhiệm vụ của nhà nước. Trong giới hạn quyền lực của mình, nhà nước bảo vệ công dân và cá nhân trước những vi phạm quyền con người của các chủ thể khác (ngoài nhà nước). Đồng thời chính bản thân nhà nước cũng phải tôn trọng quyền con người và ràng buộc mình vào pháp luật về quyền con người. Nhà nước tổ chức các hình thức khiếu kiện, khiếu nại trong và ngoài pháp lý để phòng ngừa và giải quyết các vi phạm quyền con người.

Theo tư tưởng của luận điểm Protect, Respect and Remedy nhà nước có nghĩa vụ bảo vệ quyền con người (protect) và đảm bảo sự tuân thủ quyền con người. Doanh nghiệp có trách nhiệm tôn trọng quyền con người (respect) và cuối cùng là nhà nước có nghĩa vụ cung cấp các phương tiện pháp luật có hiệu quả (remedy) để công dân bảo vệ quyền của mình khi quyền của họ bị xâm phạm, ở đây trách nhiệm tôn trọng quyền con người của doanh nghiệp không chỉ bao gồm nghĩa vụ phó mặc mà cả nghĩa vụ hành động; chẳng hạn như tổ chức và duy trì bộ máy, phân tích, kiểm soát các ảnh hưởng trực tiếp và gián tiếp của hành động của doanh nghiệp đối vối quyền con người, can thiệp trong những trường hợp cần thiết để ngăn cản hoặc đình chỉ các hành vi vi phạm quyền con người.

4. Vì sao doanh nghiệp cần quan tâm đến vấn đề quyền con người?