Thôn, tổ dân phố có phải là một cấp hành chính hay không?

Theo quy định tại Luật tổ chức chính quyền địa phương năm 2015, hệ thống đơn vị hành chính của Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam bao gồm nhiều cấp khác nhau. Trước hết, chúng ta có cấp tỉnh, gồm có tỉnh và thành phố trực thuộc trung ương, được tổng hợp gọi là cấp tỉnh. Cấp tỉnh có vai trò quan trọng trong việc quản lý và phát triển kinh tế xã hội tại mức địa phương.

Tiếp theo, chúng ta có cấp huyện, bao gồm huyện, quận, thị xã và thành phố thuộc tỉnh, và thành phố thuộc trực thuộc trung ương. Chúng được gọi chung là cấp huyện và đóng vai trò quan trọng trong việc quản lý cơ sở hạ tầng, dịch vụ và phát triển cộng đồng tại mức địa phương này.

Cấp xã là cấp thấp nhất trong hệ thống, bao gồm xã, phường và thị trấn. Chúng có trách nhiệm cung cấp các dịch vụ cơ bản cho cộng đồng và thực hiện các nhiệm vụ quản lý tại mức địa phương.

Ngoài ra, còn có một đơn vị hành chính - kinh tế đặc biệt, bao gồm Thành phố Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh, được xem là đơn vị hành chính cấp tỉnh loại đặc biệt. Các đơn vị hành chính cấp tỉnh còn lại được phân thành ba loại: loại I, loại II và loại III, tuân theo các quy định và nhiệm vụ cụ thể theo từng loại.

Đơn vị hành chính cấp huyện cũng được phân thành ba loại: loại I, loại II và loại III, tùy thuộc vào quy định và nhiệm vụ cụ thể của mỗi loại.

Tương tự, đơn vị hành chính cấp xã cũng được phân thành ba loại: loại I, loại II và loại III, để phù hợp với nhiệm vụ và quyền hạn của từng loại xã. Điều này giúp tổ chức chính quyền địa phương và quản lý tài nguyên tại mức địa phương trở nên hiệu quả và linh hoạt hơn.

 

Theo quy định tại Luật tổ chức chính quyền địa phương năm 2015 và Điều 2 của Thông tư 04/2012/TT-BNV (được sửa đổi bởi Thông tư 14/2018/TT-BNV), thôn và tổ dân phố không được coi là các cấp hành chính, mà thay vào đó, chúng được xem như là tổ chức tự quản của cộng đồng dân cư có chung địa bàn cư trú trong một khu vực thuộc một xã, phường, hoặc thị trấn, tổng chung gọi là cấp xã. Tại đây, dân chủ được thực hiện trực tiếp và mở rộng, để thúc đẩy các hoạt động tự quản, và để cộng đồng dân cư thực hiện chủ trương, đường lối của Đảng, tuân theo chính sách và pháp luật của Nhà nước, cũng như thực hiện nhiệm vụ mà cấp trên giao.

Trong hình thức tổ chức này, thuật ngữ "thôn" được áp dụng một cách tổng quát để chỉ thôn, làng, ấp, bản, buôn, bon, phum, sóc, và nhiều hình thức cộng đồng dân cư khác. Thôn này tổ chức ở mức xã, nằm dưới sự quản lý của xã.

Tổ dân phố là thuật ngữ tổng quát để chỉ tổ dân phố, khu phố, khối phố, khóm, tiểu khu và các hình thức tương tự. Tổ dân phố này được tổ chức ở mức phường và thị trấn, và chúng nằm dưới sự quản lý của các cấp quản lý địa phương này.

Điều này giúp cải thiện tổ chức chính quyền địa phương, thúc đẩy sự tham gia của cộng đồng dân cư, và đảm bảo rằng các quyết định được thực hiện tại cấp xã và cấp phường/thị trấn đáp ứng đầy đủ nhiệm vụ của họ và tuân theo hướng dẫn của cấp trên.

 

Nguyên tắc tổ chức và hoạt động của thôn và tổ dân phố đã được quy định một cách chi tiết tại Điều 3 của Thông tư 04/2012/TT-BNV, được điều chỉnh bởi Khoản 1 Điều 1 Thông tư 14/2018/TT-BNV, theo đó:

1. Đảm bảo tính tự quản của cộng đồng dân cư là một trong những nguyên tắc quan trọng của tổ chức và hoạt động của thôn và tổ dân phố. Điều này không chỉ thể hiện sự tôn trọng đối với quyền tự quản của cộng đồng dân cư tại mức địa phương mà còn khuyến khích sự tham gia và đóng góp của họ vào quản lý và phát triển địa phương.

2. Sự tuân thủ pháp luật và thực hiện theo hướng ước (quy ước) là một phần quan trọng của nguyên tắc tổ chức và hoạt động của thôn và tổ dân phố. Thôn và tổ dân phố cần đảm bảo rằng mọi hoạt động của họ được thực hiện dưới sự hướng dẫn của các quy định và điều luật của Nhà nước, từ cấp trung ương đến cấp địa phương. Điều này giúp đảm bảo tính dân chủ, công khai và minh bạch trong các quyết định và hoạt động của họ.

3. Không chia tách các thôn và tổ dân phố đang hoạt động ổn định. Thay vào đó, có thể sáp nhập các thôn và tổ dân phố để phù hợp với điều kiện và đặc điểm cụ thể của từng địa phương. 

Sáp nhập thôn và tổ dân phố có thể giúp tối ưu hóa sử dụng tài nguyên và nguồn lực, tránh lãng phí và sự trùng lặp trong quản lý. Điều này cũng đồng nghĩa với việc tạo điều kiện cho việc quản lý địa phương trở nên hiệu quả hơn, giúp đáp ứng được nhu cầu và yêu cầu của cộng đồng một cách tốt nhất.

Sự tối ưu hóa này có thể thúc đẩy sự phát triển kinh tế và xã hội, cũng như tạo điều kiện thuận lợi cho việc cải thiện cơ sở hạ tầng, dịch vụ cơ bản, và quản lý tài nguyên địa phương. Ngoài ra, việc sáp nhập thôn và tổ dân phố cũng có thể giảm bớt gánh nặng quản lý và giúp tạo ra một môi trường thúc đẩy sự hợp tác và đoàn kết trong cộng đồng

4. Trong trường hợp cần quy hoạch giải phóng mặt bằng, giãn dân, hoặc do di dân ở vùng miền núi, cao nguyên, vùng sâu, vùng xa hoặc nơi có địa hình phức tạp hoặc diện tích lớn, giao thông hạn chế, điều kiện thành lập thôn và tổ dân phố mới có thể linh hoạt hơn so với quy định. Tại trường hợp cộng đồng dân cư mới hình thành không đủ điều kiện để thành lập thôn mới hoặc tổ dân phố mới, họ có thể được hợp nhất vào các thôn hoặc tổ dân phố đã tồn tại gần đó. Điều này giúp đảm bảo quyền và lợi ích của cộng đồng dân cư, đồng thời tạo điều kiện thuận lợi cho quản lý địa phương và phát triển bền vững.