Thực tiễn áp dụng pháp luật về bồi thường thiệt hại do nguồn nguy hiểm cao độ gây ra

1. Khái quát thực tiễn áp dụng pháp luật về bồi thường thiệt hại do nguồn nguy hiểm cao độ gây ra

Tại khoản 1 Điều 601 Bộ luật dân sự năm 2015 quy định như sau:

"Điều 601. Bồi thường thiệt hại do nguồn nguy hiểm cao độ gây ra

1. Nguồn nguy hiểm cao độ bao gồm phương tiện giao thông vận tải cơ giới, hệ thống tải điện, nhà máy công nghiệp đang hoạt động, vũ khí, chất nổ, chất cháy, chất độc, chất phóng xạ, thú dữ và các nguồn nguy hiểm cao độ khác do pháp luật quy định..."

Trong khái niệm này, nhà làm luật đã xây dựng khái niệm vẫn theo hướng liệt kê một số nguồn nguy hiểm cao độ, nhưng sự liệt kê lại không thống nhất về nội hàm của các thuật ngữ.

Ta có thể thấy rằng sự hoạt động của tài sản nói chung, hoạt động của nguồn nguy hiểm cao độ nói riêng có thể chịu sự tác động hoặc không chịu sự tác động của con người. Tức là ngay cả khi con người “không vận hành” hoặc “không cho chúng hoạt động” thì bản thân nguồn nguy hiểm cao độ vẫn có những hoạt động “tự thân” ở bên trong, cùng với tác động của môi trường tự nhiên vẫn có thể gây ra thiệt hại.

Ví dụ, các chất cháy, chất nổ gặp điều kiện tự nhiên thuận lợi có thể tự bốc cháy, phát nổ mà không cần con người sử dụng bất cứ loại chất xúc tác nào tác động vào chúng.

Hầu hết các vụ việc về bồi thường thiệt hại do nguồn nguy hiểm cao độ gây ra trên thực tế đều liên quan đến phương tiện cơ giới vận tải, trong đó chủ yếu là hành vi điều khiển phương tiện cơ giới gây thiệt hại. Tuy nhiên, Hội đồng xét xử không phân biệt hành vi điều khiển phương tiện gây thiệt hại với tự thân nguồn nguy hiểm cao độ gây thiệt hại mà đều xác định thiệt hại do nguồn nguy hiểm cao độ gây thiệt hại, nên việc áp dụng cơ sở pháp lý về bồi thường thiệt hại trong nhiều vụ việc còn chưa chính xác. Sau đây là minh chứng cho thực tế này, có thể đề cập đến một số vụ việc điển hình ta sắp nghiên cứu sau:

2. Sưu tầm vụ việc liên quan tới vấn đề bồi thường thiệt hại do nguồn nguy hiểm cao độ gây ra

Vào khoảng 05h11phút45 ngày 17/8/2006, Nguyễn Tiến Hưng điều khiển ô tô mang BKS 33H - 9278 (thuộc sở hữu của Công ty cổ phần Long Mã) đi trên đường Phan Trọng Tuệ theo hướng Văn Điển - Hà Đông. Khi đi đến đoạn đường thuộc địa phận xã Thanh Liệt - Thanh Trì - Hà Nội, Hưng cho xe ô tô lấn trái đường dẫn đến va chạm vào chị Nguyễn Thị Loan, chị Nguyễn Thị Kim Thúy, chị Trần Thị Thạch (các chị đang đỗ xe, đứng ở mép đường bên trái theo chiều xe ô tô chạy) gây ra hậu quả nghiêm trọng: chị Loan chết tại chỗ; chị Thạch bị thương với tỉ lệ thương tật 6%; chị Thúy bị thương nhẹ; xe mô tô của chị Loan, xe đạp của chị Thạch và chị Thúy bị hư hỏng. Những người bị thiệt hại có yêu cầu bồi thường.

Nghiên cứu toàn bộ nội dung vụ việc này, nhận thấy rằng có vấn đề mâu thuẫn giữa nhận định và quyết định của Hội đồng xét xử:

Trong phần xét thấy, Hội đồng xét xử đã kết luận “hậu quả do hành vi của Hưng gây ra là nghiêm trọng”. Tức là theo nhận định này, thiệt hại trong trường hợp này là do hành vi trái pháp luật gây ra mà không phải do nguồn nguy hiểm cao độ gây ra. Hơn nữa, Hưng đang là lái xe của Công ty cổ phần Long Mã, nên căn cứ pháp lý được vận dụng để giải quyết vấn đề bồi thường thiệt hại phải là Điều 618 về bồi thường thiệt hại do người của pháp nhân gây ra mới chính xác. Tuy nhiên, Hội đồng xét xử đã vận dụng quy định tại Điều 623 Bộ luật dân sự trước đây (Điều 597 Bộ luật dân sự năm 2015) về bồi thường thiệt hại do nguồn nguy hiểm cao độ gây ra để giải quyết là không chính xác.

3. Sưu tầm vụ việc điều khiển phương tiện cơ giới gây thiệt hại phải bồi thường

Khoảng 01h15 phút ngày 12/10/2007, Nguyễn Ngọc Anh là lái xe của Xí nghiệp bê tông Transmeco, điều khiển xe ô tô mang BKS 29Y - 5740 trên Quốc lộ 1A theo hướng Văn Điển - Thường Tín. Khi đến Km14+700 thuộc địa phận xã Liên Ninh - Thanh Trì - Hà Nội, Ngọc Anh cho xe dừng đỗ trên làn đường dành cho xe mô tô để nghe điện thoại di động. Cùng lúc đó, Nguyễn Mạnh Thắng điều khiển xe mô tô chở anh Hoàng Nam Dân và anh Hoàng Văn Lập chạy phía sau cùng chiều, va chạm vào phía sau bên phải xe ô tô nên đã xảy ra tai nạn nghiêm trọng. Hậu quả làm anh Thắng tử vong trên đường đi cấp cứu, anh Dân và anh Lập bị thương nhẹ, xe mô tô bị hư hỏng. Những người bị thiệt hại có yêu cầu bồi thường.

Đây là vụ việc liên quan đến một vụ án hình sự nhưng Hội đồng xét xử có giải quyết cả yêu cầu bồi thường thiệt hại về dân sự. Nghiên cứu nội dung bản án này, ta nhận thấy sự mâu thuẫn rất rõ ràng giữa nhận định về các tình tiết của vụ án với phần quyết định (đặc biệt là việc vận dụng cơ sở pháp lý).

Trong phần xét thấy, Hội đồng xét xử kết luận rằng “hành vi của bị cáo đã xâm phạm tính mạng, sức khỏe của người khác”. Theo nhận định này, có thể hiểu ngay rằng thiệt hại trong vụ việc là do hành vi trái pháp luật của anh Ngọc Anh gây ra. Hơn nữa, Ngọc Anh lại là lái xe của Xí nghiệp bê tông Transmeco, nên đây là trường hợp bồi thường thiệt hại do người của pháp nhân gây ra. Do đó, phải vận dụng quy định tại Điều 618 Bộ luật dân sự trước đây (nay là Điều 597 Bộ luật dân sự năm 2015) để giải quyết vấn đề bồi thường thiệt hại. Tuy nhiên, trong phần quyết định, Hội đồng xét xử lại vận dụng Điều 623 ((nay là điều 601 Bộ luật dân sự năm 2015) về bồi thường thiệt hại do nguồn nguy hiểm cao độ gây ra để giải quyết vấn đề bồi thường là không chính xác.

Thứ hai, trong một số vụ việc, Hội đồng xét xử còn mâu thuẫn với nhau trong việc xác định căn cứ loại trừ trách nhiệm bồi thường thiệt hại. Nguyên nhân của mâu thuẫn này là do Hội đồng xét xử còn chưa nhận định đúng thiệt hại do nguồn nguy hiểm cao độ gây ra hay do hành vi gây ra.

4. Vụ án xác định thiệt hại do nguồn nguy hiểm cao độ gây ra hay do hành vi gây ra.

“Vào lúc 0h30 phút ngày 27/5/2007 tại ngã ba Pháp Vân - Ngọc Hồi xảy ra vụ tai nạn giao thông giữa xe môtô mang biển kiểm soát 29U5 - 1102 do anh Nguyễn Đức Thi điều khiển, phía sau chở chị Nguyễn Ngọc Tú và chị Nguyễn Thị Thắm; xe đi theo đường Ngọc Hồi, chiều Văn Điển hướng Đuôi Cá va chạm với xe ôtô mang biển kiểm soát 29V - 7689 của Công ty TNHH Xây dựng Thưong Mai và Du lịch Minh Lan do anh Nguyễn Huy Thường (lái xe của Công ty) điều khiển đi đường Giải Phóng chiều Đuôi Cá hướng Văn Điển chuyển hướng rễ trái vào Pháp Vân về hướng Yên Sở. Xe môtô đâm vào bánh sau xe ôtô; hậu quả làm anh Thi bị thương nặng được đưa đi cấp cứu tại bệnh viện nhưng đã chết vào hồi 03h cùng ngày; chị Tú và chị Thắm bị thương. Xe môtô bị hư hỏng nhẹ.

Cơ quan Cảnh sát Điều tra Công an quận Hoàng Mai đã xác định nguyên nhân vụ tai nạn giao thông là do nạn nhân Nguyễn Đức Thi điều khiển xe môtô mang biển kiểm soát 29U5-1102 vượt đèn đỏ, không giảm tốc độ khi đến đường giao nhau, chở quá số người quy định, vi phạm Điều 11, Điều 22 và Điều 28 Luật Giao thông đường bộ. Do đó, Cơ quan Cảnh sát Điều tra - Công an quận Hoàng Mai quyết định không khởi tố vụ án hình sự đối với vụ án hình sự về tai nạn giao thông đường bộ xảy ra tại ngã ba Pháp Vân, phường Hoàng Liệt, quận Hoàng Mai, Hà Nội. Vào ngày 27/05/2007. Ngày 20/3/2008, ông Nguyễn Văn Quân là bố của nạn nhân Nguyễn Đức Thi khởi kiện yêu cầu Công ty TNHH Xây dựng Thương mại và Du lịch Minh Lan bồi thường thiệt hại.

Vụ việc đã được Tòa án nhân dân quận Thanh Xuân xét xử sơ thẩm bằng Bản án dân sự sơ thẩm số 04/20009/DSST ngày 03-06-2009, sau đó Tòa án nhân thân thành phố Hà Nội xét xử phúc thẩm bằng Bản án dân sự phúc thẩm số 217/2009/DS-PT ngày 24-08-2009.

Trân trọng!