1. Nguồn luật hình sự là gì?

Nguồn luật hình sự là phương thức tồn tại của luật hình sự, là hình thức bên ngoài chứa đựng nội dung, đồng thời là hình thức xác định phạm vi giới hạn của luật hình sự về không gian, thời gian và đối tượng chịu tác dộng trong một giai đoạn lịch sử cụ thể.

2. Nguồn luật hình sự của Cộng hoà Pháp

Pháp luật của Cộng hoà Pháp có thể được xem là một trong những điển hình của pháp luật các nước thuộc hệ thống châu Âu lục địa. Trên phương diện lý luận, người Pháp tiếp cận luật hình sự dưới hai giác độ mà họ gọi là “droit pénal general” (luật hình sự chung) và “droit pénal special” (luật hình sự chuyên biệt hay luật hình sự đặc biệt). Cách tiếp cận này thực ra không xa lạ với người Việt Nam bởi trong quan niệm của người Việt, luật hình sự Việt Nam cũng được chia tách thành hai phần là phần chung và phần các tội phạm cụ thể.

Về vấn đề nguồn luật hình sự, do pháp luật Pháp thuộc hệ thống luật thành văn nên nguồn cơ bản của luật hình sự Pháp cũng là luật thành văn. Nước Pháp là quốc gia có truyền thống pháp điển hoá pháp luật. Bộ luật hình sự đầu tiên của Pháp ra đời ngay từ thế kỷ XVIII (năm 1791) sau thắng lợi của cuộc cách mạng tư sản Pháp. Đến năm 1810, dưới triều đại của Napôlêông đệ nhất (Napoléon), Bộ luật hình sự thứ hai được ban hành. Bộ luật này đã được sửa đổi nhiều lần trong suốt thế kỷ XIX và thế kỷ XX, sau đó, được thay thế bằng Bộ luật hình sự mới năm 1992 có hiệu lực thi hành từ ngày 01-3-1994.

2.1. Bộ luật hình sự năm 1992 là nguồn quan trọng nhất của luật hình sự Pháp

Theo một số nhà nghiên cứu, Bộ luật hình sự năm 1992 là nguồn quan trọng nhất của luật hình sự Pháp hiện hành. Bộ luật hình sự Pháp năm 1992 có cấu trúc gồm hai phần, phần một chứa đựng các quy tắc lập pháp và phần hai chứa đựng các quy tắc có nguồn gốc lập quy.

Phần một có 05 quyển:

1) Quyển 1 quy định những vấn đề chung;

2) Quyển 2 quy định tội phạm xâm phạm đến con người;

3) Quyển 3 quy định tội phạm xâm phạm tài sản;

4) Quyển 4 quy định các tội phạm chống lại Nhà nưốc và an ninh công cộng;

5) Quyển 5 quy định các trọng tội và khinh tội chưa được quy định trong ba quyển trên.

Phần hai Bộ luật hình sự Pháp gồm sáu quyển quy định các tội vi cảnh được ban hành theo các Sắc lệnh của Hội đồng Nhà nước Pháp.

Nghiên cứu nguồn luật hình sự Pháp, cần thấy một điều là không chỉ có Bộ luật hình sự hiện hành mà ngay cả các văn bản pháp luật được ban hành trước Bộ luật hình sự, thậm chí, các văn bản luật ban hành trước Cách mạng Pháp cũng có thể được xem là nguồn của luật hình sự trong một số trường hợp đặc biệt với những điều kiện có tính chất hạn chế. Tuy nhiên, theo tác giả Misêtơ - Lôrơ Rátxát (Michèle- Laure Rassat), giáo sư trường Đại học Pari XII thì ảnh hưởng của luật cũ đối với luật hình sự Pháp hiện hành, nhất là trong lĩnh vực luật quy định các tội phạm cụ thể ("droit pénal special") hầu như là rất mờ nhạt và không đáng kể.

2.2. Các đạo luật khác quy định về tội phạm và hình phạt ngoài bộ luật hình sự là nguồn luật hình sự của Pháp

Bên cạnh Bộ luật hình sự, nguồn của luật hình sự Pháp còn bao gồm các văn bản pháp luật khác. Có luật gia Pháp chia các văn bản pháp luật này thành ba loại là các đạo luật, các văn bản pháp luật tương đương với đạo luật và các văn bản có tính cách lập quy. Các đạo luật quy định về tội phạm và hình phạt ngoài Bộ luật hình sự gồm có:

1) Bộ luật tố tụng hình sự ("Code de procedure penal"). Trong Quyển V của Bộ luật này có một loạt các quy định mang tính nguồn luật hình sự như hình phạt cấm lưu trú, vấn đề án treo, xoá án tích...;

2) Bộ luật quân pháp năm 1982 ("Code de justice militaire"),

3) Các đạo luật (Bộ luật) chuyên ngành như Bộ luật chung về thuế quan, Bộ luật hải quan, Bộ luật sức khoẻ cộng đồng, Bộ luật lao động, Bộ luật vể rừng, Bộ luật nông thôn, Luật về các doanh nghiệp hoạt động thương mại năm 1966, ...

Các văn bản tương đương với luật bao gồm văn bản do Chính phủ và Tổng thống nước Cộng hoà ban hành trong những trường hợp đặc biệt. Thông thường, những văn bản này chỉ có hiệu lực trong một khoảng thời gian ngắn khi xảy ra những biến động chính trị lớn ở Pháp, chẳng hạn như các văn bản được ban hành bởi Chính phủ Visi (Vichy) từ năm 1940 đến năm 1944 trong thời kỳ bị Đức quốc xã chiếm đóng. Các văn bản dưới luật ở Pháp gọi là các văn bản có tính pháp quy (Zes règlements), được thể hiện dưới các hình thức như sắc lệnh, Nghị định hoặc Thông tư.

2.3. Các điều ước quốc tế mà Nhà nước Pháp ký kết tham gia là nguồn luật hình sự của Pháp

Theo quy định của Điều 55 Hiến pháp Pháp thì các điều ước quốc tế mà Nhà nước Pháp ký kết hoặc tham gia có giá trị cao hơn các đạo luật được ban hành trong nước. Điều này cũng có nghĩa rằng, xét về mặt giá trị và hiệu lực pháp lý, các văn bản pháp luật hình sự do các cơ quan nhà nước có thẩm quyền của Pháp ban hành nói trên, kể cả Bộ luật hình sự, đều phải đặt dưới các điều ước quốc tế và điều ước quốc tế cũng được xem là một loại nguồn của luật hình sự Pháp. Trong cuốn "Droit pénal special", học giả Misêlơ - Lôrơ Rátxát (Michèle-Laure Rassat) có nhận xét rằng: “Về thực chất, luật hình sự chuyên biệt của Pháp chẳng mấy liên quan đến các điều ước quốc tế nơi mà các quy định thường chỉ dừng lại ở các phương thức trấn áp chung chung hay các thủ tục, trình tự thi hành một loại hình phạt nào đó”. Cũng theo học giả này thì các điều ước quốc tế thực sự có ảnh hưởng đến nguồn luật hình sự Pháp là các điều ước trong khuôn khổ của Liên minh châu Âu, nhất là Công ước châu Âu về bảo vệ các quyền con người và các quyền tự do nền tảng.

2.4. Những nguyên tắc cơ bản của pháp luật là nguồn của luật hình sự nước Pháp

Loại nguồn tiếp theo của luật hình sự pháp là những nguyên tắc cơ bản của pháp luật ("les principes généraux du droit"). Học giả Uynphrít Giăngđiđiê (Wilfrid Jeandidier) định nghĩa: các nguyên tắc cơ bản của pháp luật là những quy phạm bất thành văn được rút ra từ thực tiễn xét xử trên tinh thần quy định của luật thành văn. Trong lĩnh vực luật hình sự, các nguyên tắc cơ bản của pháp luật thường được kể đến là nguyên tắc tính có lỗi của người phạm tội, nguyên tắc người phạm tội phải là người có năng lực trách nhiệm hình sự và trong trạng thái tự do ý chí khi thực hiện hành vi phạm tội, nguyên tắc bình đẳng giữa mọi công dân, nguyên tắc về quyền sở hữu tài sản... Đây là nguồn gián tiếp của luật hình sự Pháp.

2.5. Pháp luật hình sự của nước ngoài là nguồn của luật hình sự Pháp

Pháp là một trong những quốc gia công nhận việc áp dụng pháp luật hình sự của nước ngoài trên phạm vi lãnh thổ nước mình trong một số trường hợp cụ thể nhất định. Trong trường hợp này, theo các học giả Pháp, pháp luật hình sự nước ngoài cũng được xem là nguồn của luật hình sự Pháp. Theo Misêlơ - Lôrơ Rátxát (Michèle-Laure Rassat), pháp luật hình sự nước ngoài được áp dụng ở Pháp trong những trường hợp cụ thể sau đây:

1) Trường hợp một hành vi là trọng tội (“le crime") hoặc thường tội ("le délit") có yêu tố đồng phạm được thực hiện ở lãnh thổ nước ngoài mà hành vi này được điều chỉnh bởi cả luật Pháp và luật nước ngoài thì cơ quan có thẩm quyển Pháp có thể chấp nhận áp dụng pháp luật nước ngoài khi vụ việc được đưa ra xét xử ở Pháp;

2) Trường hợp công dân Pháp thực hiện hành vi phạm tội ở nước ngoài theo luật nước ngoài mà luật Pháp quy định là thường tội ("le délit"), nếu vụ việc được đưa ra xét xử ở Pháp thì cơ quan có thẩm quyền của Pháp cũng có thể áp dụng pháp luật nước ngoài;

3) Trường hợp nước Pháp duy trì áp dụng một số quy định trong luật hình sự Đức ở hai tỉnh Andáxơ (Alsace) và Lôrenơ (Lorraine) giáp Đức để không làm xáo trộn trật tự pháp luật ở hai tỉnh này từ khi chúng trở về tiếp tục là một bộ phận lãnh thổ của Pháp.

2.6. Án lệ và tập quán pháp là nguồn luật hình sự của Pháp

Tuy là nước điển hình của hệ thống luật thành văn (hệ thông luật châu Âu lục địa) song Pháp vẫn coi án lệ - thực tiễn tư pháp (la jurisprudence) và tập quán pháp là các loại nguồn có tính cách phụ trợ của luật hình sự. Về vai trò của tập quán pháp với tư cách là nguồn luật hình sự, Misêlơ - Lôrơ Rátxát (Michèle-Laure Rassat) cho rằng: “các tập quán có ảnh hưởng trực tiếp trong việc giải thích, làm rõ các yếu tố cấu thành tội phạm của một số tội mà những tội này liên quan đến phong tục, tập quán một số vùng ở một thời kỳ nhất định nào đó, chẳng hạn như các tội phạm xâm hại đến thuần phong mỹ tục hay một vài “cách xử sự tồi tệ” ("mauvais traitements") đối với vật nuôi bị cấm theo phong tục của đa số các vùng trên lãnh thổ đất nước...”.

Cũng theo Misêlơ - Lôrơ Rátxát (Michèle-Laure Rassat), án lệ - thực tiễn xét xử được xem là nguồn của luật hình sự khi nó thực hiện các chức năng sau đây:

1) Chức năng định nghĩa các khái niệm pháp lý trừu tượng trong luật thành văn;

2) Chức năng phân biệt, làm rõ nội dung của các tội phạm có cấu thành gần gũi, tương tự nhau;

3) Chức năng thích ứng pháp luật (luật thành văn) với những biến đổi của xã hội do sự phát triển ngày càng nhanh và mạnh của khoa học công nghệ cũng như các yếu tố khác.

2.7. Học thuyết pháp lý là nguồn của luật hình sự nước Pháp

Loại nguồn cuối cùng của luật hình sự Pháp là học thuyết pháp lý. Người Pháp coi học thuyết pháp lý là loại nguồn có tính cách giải thích luật hình sự. Ở Pháp, vai trò của học thuyết pháp lý có ảnh hưởng không đồng đều đến sự phát triển các bộ phận luật hình sự. Các quy phạm được giải thích bởi học thuyết chủ yếu thuộc phần chung còn đối với phần luật hình sự chuyên biệt sự giải thích này phải thông qua hoạt động xét xử của cơ quan toà án. Điều này có nghĩa là, ý nghĩa của học thuyết chỉ tồn tại khi nó gắn liền với án lệ - thực tiễn xét xử và là phương tiện để thực tiễn xét xử chứng minh cho tính đúng đắn của nó khi đưa ra quyết định giải quyết một vụ án hình sự cụ thể.

Có thể thấy quan điểm về nguồn luật hình sự của Pháp khá tương đồng với quan điểm nguồn luật hình sự Việt Nam với đa dạng nguồn luật hình sự.

3. Nguồn luật hình sự của Cộng hoà Liên bang Nga

Pháp luật hình sự Cộng hoà liên bang Nga hiện hành là sự phát triển tiếp nối của pháp luật hình sự Liên bang Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Xôviết trước đây. Tuy đã có sự đổi mới đáng kể về nội dung và kỹ thuật lập pháp song có thể nói, nhiều dấu ấn của truyền thống Xôviết vẫn còn tương đối rõ nét trong luật hình sự Nga hiện nay. Một trong những nét dấu ấn đó liên quan đến vấn đề nguồn luật hình sự. Điều 1 Bộ luật hình sự Liên bang Nga năm 1996 quy định:

“7. Pháp luật hình sự của Liên bang Nga là Bộ luật này. Các đạo luật mới có quy định trách nhiệm hình sự phải được đưa vào Bộ luật này.

2. Bộ luật hình sự của Liên bang Nga được xây dựng trên cơ sở Hiến pháp Liên bang Nga, các nguyên tắc được thừa nhận chung và các quỵ phạm pháp luật quốc tế.

Nội dung quy định của Điều 1 Bộ luật hình sự năm 1996 nêu trên, nhà lập pháp Cộng hoà Liên bang Nga đã khẳng định rõ:

-Các vấn đề liên quan đến trách nhiệm hình sự của người phạm tội phải được quy định bởi hình thức luật (các đạo luật).

-Nguồn luật hình sự trực tiếp duy nhất của Cộng hoà Liên bang Nga là Bộ luật hình sự.

-Các đạo luật mới quy định vấn đề trách nhiệm hình sự của người phạm tội (thực chất là các luật sửa đổi, bổ sung Bộ luật hình sự) phải được đưa vào Bộ luật hình sự.

Bộ luật hình sự của Cộng hoà Liên bang Nga hiện hành được Đuma quốc gia Nga (Hạ nghị viện) thông qua ngày 24-5-1996, được Hội đồng Liên bang (Thượng nghị viện) phê chuẩn ngày 05-6-1996 và có hiệu lực thi hành từ ngày 01-01-1997. Cho đến nay, Bộ luật này đã nhiều lần được sửa đổi, bổ sung bằng các đạo luật được ban hành sau đó.

Bộ luật hình sự Nga năm 1996 được chia thành hai phần là Phần chung và Phần riêng. Phần chung có sáu phần nhỏ vói 15 chương quy định những vấn đề chung nhất của luật hình sự Nga như vấn đề nhiệm vụ, nguyên tắc, hiệu lực Bộ luật hình sự, vấn đề tội phạm, hình phạt, miễn trách nhiệm hình sự, miễn hình phạt, trách nhiệm hình sự của người chưa thành niên và vấn đề biện pháp bắt buộc chữa bệnh. Phần riêng Bộ luật hình sự quy định về các tội phạm cụ thể, loại và mức hình phạt đối với người thực hiện những tội phạm đó.

Trên đây là bài viết của chúng tôi về nội dung "Tìm hiểu nguồn luật hình sự của nước Pháp và nước Nga". Nếu còn vướng mắc, chưa rõ hoặc cần hỗ trợ pháp lý khác bạn vui lòng liên hệ bộ phận tư vấn pháp luật trực tuyến qua tổng đài điện thoại số: 1900 6162 để được giải đáp.

Rất mong nhận được sự hợp tác!

Trân trọng./.

Luật Minh Khuê - Sưu tầm & biên tập