Tội tha trái pháp luật người bị bắt, người đang bị tạm giữ, tạm giam, người đang chấp hành án phạt tù

Cụ thể, hành vi này phá vỡ trật tự quản lý của Nhà nước đối với những người đang bị tước quyền tự do để phục vụ cho công tác điều tra, truy tố, xét xử hoặc thi hành án hình sự.

Hành vi phạm tội không chỉ dừng lại ở việc gây tổn hại đến tính nghiêm minh của pháp luật mà còn tiềm ẩn nguy cơ gây mất an ninh, trật tự xã hội. Việc tha người trái pháp luật có thể dẫn đến hậu quả nghiêm trọng khi người được thả tiếp tục thực hiện các hành vi nguy hiểm cho xã hội, gây ảnh hưởng xấu đến an toàn công cộng và niềm tin của người dân vào hệ thống công lý. Tầm quan trọng của việc xử lý tội danh này nằm ở chỗ nó góp phần củng cố sự liêm chính của bộ máy nhà nước, đảm bảo rằng quyền lực công được trao để thực thi pháp luật không bị lạm dụng cho các mục đích bất hợp pháp.

Tội tha trái pháp luật người bị bắt, người đang bị tạm giữ, tạm giam, người đang chấp hành án phạt tù được xếp vào Chương XXIV, Bộ luật Hình sự năm 2015, mang tên "Các tội xâm phạm hoạt động tư pháp". Vị trí này cho thấy tính chất đặc thù của tội danh, đó là tội phạm về chức vụ được thực hiện trong lĩnh vực tư pháp. Tội phạm xâm phạm hoạt động tư pháp có mục tiêu bảo vệ sự công bằng, khách quan của các quy trình tố tụng, xét xử và thi hành án, đồng thời đảm bảo quyền và lợi ích hợp pháp của các bên liên quan.

1. Cấu thành của tội tha người bị bắt, tạm giam, tạm giữ, chấp hành án phạt tù trái pháp luật

Hành vi cấu thành Tội tha trái pháp luật người bị bắt, người đang bị tạm giữ, tạm giam, người đang chấp hành án phạt tù khi thoả mãn 04 yếu tố sau:

1.1. Khách thể của tội phạm

Khách thể trực tiếp mà tội danh này xâm hại là sự hoạt động đúng đắn, bình thường của các cơ quan tiến hành tố tụng và thi hành án hình sự. Hành vi phạm tội làm gián đoạn, cản trở các quy trình tố tụng, dẫn đến các hậu quả như phải tạm đình chỉ điều tra, hoãn phiên tòa hoặc ảnh hưởng đến công tác thi hành án.

Về bản chất, hành vi tha người trái pháp luật có thể được coi là một hành vi "đánh tháo" người phạm tội ra khỏi sự kiểm soát của Nhà nước, khiến cho mục tiêu đấu tranh phòng, chống tội phạm không đạt được. Điều quan trọng cần nhấn mạnh là tội phạm này được coi là hoàn thành kể từ thời điểm hành vi thuộc mặt khách quan của tội phạm xảy ra, bất kể người bị tha đã thực sự rời đi hay chưa, hay có gây ra hậu quả gì sau đó. Việc tha người đã tự thân là một sự vi phạm nghiêm trọng quy trình tố tụng, làm mất đi tính nghiêm minh của pháp luật. Hậu quả xảy ra sau đó, chẳng hạn như người được tha bỏ trốn hoặc tiếp tục phạm tội, chỉ là yếu tố định lượng để làm tăng mức độ nguy hiểm của hành vi và từ đó, khung hình phạt được áp dụng cũng sẽ nghiêm khắc hơn. Do đó, khách thể chính của tội danh này là sự liêm chính và hiệu quả của hệ thống tư pháp, hơn là sự tổn hại vật chất cụ thể. Tội danh tập trung vào việc bảo vệ quy trình tố tụng và thi hành án hơn là kết quả cuối cùng của vụ việc.

1.2. Mặt khách quan

Mặt khách quan của tội phạm thể hiện ở hành vi "tha trái pháp luật" đối với những người đang bị Nhà nước kiểm soát về quyền tự do thân thể. Hành vi này được thực hiện thông qua hai phương thức chính:

• Lợi dụng chức vụ, quyền hạn: Là hành vi của người có thẩm quyền ra lệnh tha người nhưng đã lợi dụng thẩm quyền đó để ra lệnh tha không đúng căn cứ pháp luật.
• Lạm quyền: Là hành vi của người không có thẩm quyền ra lệnh tha nhưng vẫn tự ý tha người đang do mình quản lý.

Đối tượng bị tha trái pháp luật bao gồm bốn nhóm: người bị bắt, người đang bị tạm giữ, người đang bị tạm giam và người đang chấp hành án phạt tù. Việc phân loại đối tượng này rất quan trọng vì mỗi trạng thái pháp lý (tạm giữ, tạm giam, chấp hành án) đều có các quy định cụ thể khác nhau của pháp luật tố tụng hình sự và thi hành án hình sự. Tội phạm được coi là hoàn thành kể từ thời điểm hành vi tha trái pháp luật được thực hiện.

1.3. Chủ thể của tội phạm

Chủ thể của tội danh này là chủ thể đặc biệt. Họ phải là người có chức vụ, quyền hạn trong các cơ quan tiến hành tố tụng hình sự (cơ quan điều tra, Viện kiểm sát, Tòa án) hoặc những người có trách nhiệm trong việc quản lý, canh gác, dẫn giải người bị giam, giữ, thi hành án tại các cơ sở giam giữ.

Về độ tuổi và năng lực trách nhiệm hình sự, chủ thể của tội phạm phải là người có đầy đủ năng lực trách nhiệm hình sự và từ đủ 16 tuổi trở lên, vì tội danh này không thuộc nhóm các tội nghiêm trọng hoặc đặc biệt nghiêm trọng mà người từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi phải chịu trách nhiệm hình sự.

1.4. Mặt chủ quan

Tội phạm được thực hiện với lỗi cố ý (cố ý trực tiếp hoặc cố ý gián tiếp). Người phạm tội nhận thức rõ hành vi tha người của mình là trái pháp luật, nhưng vẫn mong muốn thực hiện hoặc để mặc cho hậu quả xảy ra. Động cơ và mục đích phạm tội không phải là dấu hiệu bắt buộc của cấu thành tội phạm cơ bản, nhưng có ý nghĩa quan trọng trong việc xem xét tính chất và mức độ nguy hiểm của hành vi. Động cơ có thể là vì tư lợi, thù oán cá nhân, hoặc bị đe dọa.

2. Khung hình phạt tội tha trái pháp luật người bị bắt, người đang bị tạm giữ, tạm giam, người đang chấp hành án phạt tù

Nội dung Điều 378 Bộ Luật Hình sự năm 2015 quy định về tội danh này như sau:

Điều 378. Tội tha trái pháp luật người bị bắt, người đang bị tạm giữ, tạm giam, người đang chấp hành án phạt tù

1. Người nào lợi dụng chức vụ, quyền hạn hoặc lạm quyền tha trái pháp luật người bị bắt, người đang bị tạm giữ, tạm giam, người đang chấp hành hình phạt tù, thì bị phạt cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc phạt tù từ 06 tháng đến 03 năm.

2. Phạm tội thuộc một trong các trường hợp sau đây, thì bị phạt tù từ 02 năm đến 07 năm:

a) Tha trái pháp luật người bị bắt, người đang bị tạm giữ, tạm giam, người đang chấp hành án phạt tù về tội phạm rất nghiêm trọng hoặc tội phạm đặc biệt nghiêm trọng;

b) Người được tha trái pháp luật bỏ trốn hoặc có hành vi cản trở việc điều tra, truy tố, xét xử hoặc tiếp tục thực hiện tội phạm ít nghiêm trọng hoặc tội phạm nghiêm trọng;

c) Người được tha trái pháp luật trả thù người tiến hành tố tụng, người tham gia tố tụng;

d) Tha trái pháp luật từ 02 người đến 05 người.

3. Phạm tội thuộc một trong các trường hợp sau đây, thì bị phạt tù từ 05 năm đến 10 năm:

a) Tha trái pháp luật 06 người trở lên;

b) Người được tha trái pháp luật thực hiện tội phạm rất nghiêm trọng hoặc tội phạm đặc biệt nghiêm trọng.

4. Người phạm tội còn bị cấm đảm nhiệm chức vụ nhất định từ 01 năm đến 05 năm.

Tại điểm u, Điều 2 Bộ luật hình sự sửa đổi, bổ sung năm 2017 có hiệu đính điều 378 như sau: "u) Thay thế cụm từ “người đang chấp hành hình phạt tù” bằng cụm từ “người đang chấp hành án phạt tù” tại khoản 1, cụm từ “người tiến hành tố tụng” bằng cụm từ “người có thẩm quyền tiến hành tố tụng” tại điểm c khoản 2 Điều 378;"

Bộ luật hình sự sửa đổi bổ sung năm 2025 không sửa đổi bất kỳ nội dung nào liên quan đến Điều 378.

Đối với hành vi tha trái pháp luật người bị bắt, người đang bị tạm giữ, tạm giam, người đang chấp hành án phạt tù, nếu không thuộc các trường hợp quy định tại khoản 2 và 3, người phạm tội sẽ bị phạt cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc phạt tù từ 06 tháng đến 03 năm. Đây là khung hình phạt áp dụng cho hành vi thỏa mãn cấu thành tội phạm cơ bản.

2.1. Các tình tiết định khung tăng nặng

Để xử lý nghiêm khắc hơn những hành vi gây hậu quả nghiêm trọng hoặc có tính chất phức tạp, Điều 378 BLHS quy định các khung hình phạt tăng nặng:

Khung 2: Phạt tù từ 02 năm đến 07 năm. Áp dụng khi hành vi phạm tội thuộc một trong các trường hợp sau:

• Tha trái pháp luật người bị truy cứu về tội phạm rất nghiêm trọng hoặc đặc biệt nghiêm trọng.
• Người được tha trái pháp luật bỏ trốn hoặc có hành vi cản trở việc điều tra, truy tố, xét xử hoặc tiếp tục thực hiện tội phạm ít nghiêm trọng hoặc tội phạm nghiêm trọng.
• Người được tha trái pháp luật trả thù người tiến hành tố tụng, người tham gia tố tụng.
• Tha trái pháp luật từ 02 người đến 05 người.

Khung 3: Phạt tù từ 05 năm đến 10 năm. Áp dụng khi hành vi phạm tội gây ra hậu quả đặc biệt nghiêm trọng, bao gồm:

• Tha trái pháp luật 06 người trở lên.
• Người được tha trái pháp luật thực hiện tội phạm rất nghiêm trọng hoặc tội phạm đặc biệt nghiêm trọng.

2.2. Hình phạt bổ sung và tình tiết giảm nhẹ

Ngoài hình phạt chính, người phạm tội còn có thể bị áp dụng hình phạt bổ sung là cấm đảm nhiệm chức vụ nhất định từ 01 năm đến 05 năm. Hình phạt này thể hiện sự nghiêm khắc của pháp luật đối với những hành vi lạm dụng quyền lực công, đồng thời ngăn ngừa người phạm tội tái phạm.

Về tình tiết giảm nhẹ, người phạm tội có thể được xem xét theo các quy định chung tại Điều 51 Bộ luật Hình sự. Các tình tiết như "tự nguyện sửa chữa, bồi thường thiệt hại" hoặc "phạm tội lần đầu và ít nghiêm trọng" có thể được áp dụng để giảm nhẹ trách nhiệm hình sự.

2.3. Phân tích hình phạt thông qua vụ án thực tiễn 

Vụ án cựu Đại tá Phùng Anh Lê, cựu Trưởng Công an quận Tây Hồ, là một ví dụ điển hình minh họa cho tội danh "Tha trái pháp luật người bị tạm giữ" . Vụ án bắt nguồn từ cáo buộc ông Lê đã nhận 110 triệu đồng để chỉ đạo cấp dưới thả nghi phạm Nguyễn Hữu Tài ra khỏi nhà tạm giữ mà không tuân theo quy trình pháp luật. Mặc dù ông Lê kiên quyết phủ nhận các cáo buộc, Tòa án đã sử dụng lời khai thành khẩn của các bị cáo cấp dưới như Nguyễn Đức Châu, Vũ Công Ngọc và Lê Đình Trung để chứng minh hành vi phạm tội.

Phân tích bản án cho thấy, vụ án này là một chuỗi hành vi phạm tội phức tạp, không chỉ dừng lại ở việc tha người trái pháp luật. Hành vi tha người trái pháp luật được thực hiện trong bối cảnh lợi dụng chức vụ, quyền hạn và là một phần của hành vi nhận hối lộ. Điều này cho thấy tội danh này thường không đứng độc lập mà là hệ quả trực tiếp của các hành vi tham nhũng, biến hoạt động tư pháp thành một công cụ để trục lợi cá nhân hoặc nhóm. Hành vi phạm tội của các bị cáo đã "vi phạm điều lệnh và quy định pháp luật trong hoạt động tố tụng hình sự, gây ảnh hưởng đến uy tín của cơ quan công an". Sự thừa nhận này của Tòa án cho thấy tính chất nghiêm trọng của loại tội phạm này trong việc làm suy yếu niềm tin của nhân dân.

Từ vụ án Phùng Anh Lê, có thể thấy rõ hậu quả pháp lý đối với các cá nhân phạm tội. Ông Lê, người được xác định là chủ mưu, bị đề nghị mức án 9-10 năm tù và sau đó bị tuyên phạt 7 năm 6 tháng tù. Bên cạnh hình phạt chính, các hình phạt bổ sung như cấm đảm nhiệm chức vụ cũng được áp dụng, nhằm loại bỏ những người vi phạm ra khỏi hệ thống công quyền, đảm bảo sự trong sạch của bộ máy nhà nước.

Về mặt xã hội, tác động của các vụ án như vụ Phùng Anh Lê là rất lớn. Việc một cựu quan chức cấp cao trong ngành công an bị xét xử và tuyên án vì hành vi vi phạm pháp luật nghiêm trọng đã làm tổn hại đến hình ảnh và uy tín của lực lượng công an, một trong những cơ quan bảo vệ pháp luật quan trọng nhất. Tòa án đã chính thức thừa nhận rằng hành vi của các bị cáo đã "làm mất niềm tin trong nhân dân". Điều này cho thấy rằng việc xử lý nghiêm minh các vụ án xâm phạm hoạt động tư pháp không chỉ là để trừng phạt cá nhân mà còn là để khôi phục và củng cố lòng tin của người dân vào một nền tư pháp công bằng và minh bạch.

3. So sánh với tội danh tương tự

3.1. Tội danh dễ bị nhầm lẫn

Trong Chương XXIV của Bộ luật Hình sự, có một số tội danh có thể gây nhầm lẫn với Tội tha trái pháp luật người bị bắt, người đang bị tạm giữ, tạm giam, người đang chấp hành án phạt tù.

Tội lợi dụng chức vụ, quyền hạn bắt, giữ, giam người trái pháp luật (Điều 377 BLHS): Hai tội danh này đều là tội phạm về chức vụ, có chủ thể đặc biệt, xâm phạm hoạt động tư pháp và được thực hiện với lỗi cố ý. Tuy nhiên, điểm khác biệt cơ bản nằm ở hành vi khách quan:

• Điều 377 là hành vi bắt, giữ, giam người trái pháp luật , tức là khởi đầu một quá trình tố tụng không đúng quy định.
• Điều 378 là hành vi tha người trái pháp luật , tức là kết thúc một quá trình tố tụng (dù đúng hay sai) một cách không đúng luật.
• Đối tượng của Điều 377 là người dân nói chung, kể cả người vô tội, trong khi Điều 378 chỉ áp dụng cho những người đang chịu sự kiểm soát của Nhà nước.

Tội bắt, giữ hoặc giam người trái pháp luật (Điều 157 BLHS): Đây là tội danh dễ bị nhầm lẫn nhất, mặc dù về bản chất có sự khác biệt rõ ràng. Cả hai tội đều xâm phạm quyền tự do thân thể của con người. Tuy nhiên, sự phân biệt nằm ở yếu tố chủ thể:

• Điều 157: Có chủ thể là bất kỳ người nào có đủ năng lực trách nhiệm hình sự (chủ thể thường). Hành vi là bắt, giữ, giam người mà không có thẩm quyền hoặc trái trình tự, thủ tục.
• Điều 378: Có chủ thể là người có chức vụ, quyền hạn (chủ thể đặc biệt).

Việc phân biệt rõ ràng các tội danh trên là nền tảng để định tội danh chính xác, tránh oan sai hoặc bỏ lọt tội phạm. Mỗi tội danh phản ánh một mức độ và bản chất vi phạm khác nhau, đòi hỏi phải áp dụng đúng điều luật để đảm bảo tính nghiêm minh, công bằng của pháp luật.

3.2. Mối liên kết với quy trình tố tụng và thi hành án

Để xác định một hành vi có phải là "thả người trái pháp luật" hay không, cần phải dựa vào các quy trình tố tụng hình sự và thi hành án đã được quy định chi tiết. Hành vi này chỉ có thể xảy ra khi một người đang bị quản lý, giam giữ hợp pháp.

Theo Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, việc bắt, tạm giữ, tạm giam người có tội phải tuân thủ nghiêm ngặt các quy định về căn cứ, thẩm quyền và thời hạn. Chẳng hạn, biện pháp tạm giam chỉ được áp dụng khi có căn cứ chứng tỏ bị can, bị cáo sẽ gây khó khăn cho việc điều tra, truy tố, xét xử hoặc sẽ tiếp tục phạm tội. Thẩm quyền ra lệnh tạm giam thuộc về các cơ quan tiến hành tố tụng và phải được Viện kiểm sát cùng cấp phê chuẩn trước khi thi hành. Việc tha người trái pháp luật chính là sự vi phạm trực tiếp các thủ tục pháp lý bắt buộc này.

Tương tự, hành vi "thả người đang chấp hành án phạt tù" là sự vi phạm các quy định của Luật Thi hành án hình sự 2019. Luật này quy định rõ ràng về quy trình tiếp nhận, quản lý và giam giữ phạm nhân. Người chấp hành án phải chịu sự quản lý giam giữ, giáo dục cải tạo [10]. Bất kỳ hành vi nào làm cho người đang chấp hành án được trả tự do mà không tuân theo các quy trình hợp pháp (ví dụ: quyết định tha tù trước thời hạn có điều kiện, đặc xá, hoặc quyết định của tòa án) đều cấu thành tội danh này.

4. Phân tích khó khăn, vướng mắc và đề xuất hoàn thiện pháp luật

Một trong những vướng mắc lớn nhất trong thực tiễn là sự thiếu thống nhất trong nhận thức và áp dụng Điều 378 giữa các cơ quan tố tụng. Việc phân biệt giữa hành vi "lợi dụng chức vụ, quyền hạn" và "lạm quyền" đôi khi rất khó khăn, đặc biệt khi hành vi được thực hiện dưới sự chỉ đạo của cấp trên. Tình trạng này có thể dẫn đến việc định tội danh không chính xác, gây ảnh hưởng đến tính công bằng của bản án.

Mặc dù tội danh này không đòi hỏi hậu quả xảy ra để cấu thành tội phạm cơ bản, nhưng việc xác định hậu quả để áp dụng các khung hình phạt tăng nặng lại gặp nhiều thách thức. Ví dụ, để chứng minh mối quan hệ nhân quả giữa hành vi tha người và việc người đó bỏ trốn hoặc tiếp tục phạm tội là rất phức tạp, đòi hỏi quá trình điều tra, thu thập chứng cứ phải hết sức tỉ mỉ và chặt chẽ.

Sự thiếu vắng các văn bản hướng dẫn chi tiết từ các cơ quan tư pháp trung ương như Nghị quyết của Hội đồng Thẩm phán TAND Tối cao hoặc Thông tư liên tịch của liên ngành tư pháp là một vấn đề nghiêm trọng. Khi không có hướng dẫn cụ thể, việc áp dụng pháp luật hoàn toàn phụ thuộc vào nhận định chủ quan của từng cá nhân cán bộ tố tụng, dễ dẫn đến những sai sót không đáng có và thiếu sự thống nhất trong các vụ án có tính chất tương tự.

Từ những vướng mắc trên, đề xuất kiến nghị hoàn thiện pháp luật về tội danh này nưh sau:

1. Sửa đổi, bổ sung để khắc phục các vướng mắc trong thực tiễn, cần thiết phải có những đề xuất hoàn thiện pháp luật. Đề xuất quan trọng nhất là việc ban hành một văn bản hướng dẫn thống nhất từ các cơ quan tư pháp trung ương, như một Nghị quyết của Hội đồng Thẩm phán TAND Tối cao, để giải thích và hướng dẫn cụ thể các dấu hiệu của tội danh này, đặc biệt là các tình tiết định khung tăng nặng. Văn bản này cần làm rõ các khái niệm như "lợi dụng chức vụ" và "lạm quyền" trong bối cảnh cụ thể của tội danh, cũng như các tiêu chí xác định hậu quả.
2. Tầm quan trọng của minh bạch và trách nhiệm giải trình niềm tin của công chúng vào hệ thống tư pháp là tài sản vô giá. Các vụ án xâm phạm hoạt động tư pháp đã chứng minh rằng sự thiếu minh bạch và thiếu trách nhiệm giải trình có thể làm xói mòn tài sản này. Do đó, việc xây dựng và củng cố một nền tư pháp minh bạch, công khai và có trách nhiệm giải trình là ưu tiên hàng đầu.
3. Tăng cường cơ chế kiểm tra chéo các cơ quan tư pháp cần tăng cường cơ chế kiểm tra và giám sát lẫn nhau. Vai trò của Viện kiểm sát trong việc phê chuẩn các lệnh tố tụng và giám sát hoạt động điều tra, thi hành án cần được nâng cao để đảm bảo không có hành vi vi phạm nào có thể xảy ra và không bị phát hiện.
4. Xây dựng văn hóa pháp quyền cuối cùng, một nền tảng văn hóa pháp quyền mạnh mẽ, trong đó mọi cán bộ đều nhận thức rõ và tôn trọng các giá trị của pháp luật, đạo đức công vụ, là yếu tố quyết định để ngăn chặn tội phạm này. Việc xử lý nghiêm minh các vụ án vi phạm là cần thiết, nhưng việc phòng ngừa thông qua giáo dục và xây dựng văn hóa liêm chính mới là giải pháp bền vững.