Trình tự, thủ tục xem xét yêu cầu thi hành bản án, quyết định hình sự của Tòa án nước ngoài đối với công dân Việt Nam bị từ chối dẫn độ

Trong bối cảnh toàn cầu hóa và sự gia tăng của tội phạm xuyên quốc gia, hợp tác tư pháp quốc tế (Tương trợ Tư pháp - TTTP) đã trở thành một trụ cột không thể thiếu trong hệ thống pháp luật của mỗi quốc gia. Việt Nam, với vị thế là thành viên tích cực của nhiều điều ước quốc tế, luôn phải cân bằng giữa việc duy trì chủ quyền pháp lý quốc gia (thể hiện qua nguyên tắc không dẫn độ công dân) và trách nhiệm đảm bảo công lý quốc tế.

Trình tự, thủ tục công nhận và cho thi hành bản án hình sự của Tòa án nước ngoài đối với công dân Việt Nam bị từ chối dẫn độ, được quy định chi tiết tại Bộ luật Tố tụng hình sự (BLTTHS) 2015 sửa đổi, bổ sung 2025 và Luật Tương trợ Tư pháp 2007 sửa đổi, bổ sung 2025. Quy định tại Điều 501 BLTTHS, cấu trúc pháp lý, quy trình tố tụng đặc thù, và các yếu tố rủi ro liên quan đến việc công nhận và cho thi hành các phán quyết hình sự nước ngoài.

1. Cơ sở pháp lý và nguyên tắc cơ bản của tương trợ tư pháp quốc tế tại Việt Nam

Tương trợ Tư pháp về Hình sự (TTTPHS) là một hoạt động hợp tác quốc tế thiết yếu, được định nghĩa là việc Việt Nam và nước ngoài dành cho nhau sự hỗ trợ thông qua các cơ quan nhà nước có thẩm quyền. Sự hỗ trợ này bao gồm việc thực hiện các hoạt động tố tụng cụ thể như xác minh, điều tra, thu thập chứng cứ, hoặc thực hiện các thủ tục tố tụng khác nhằm giải quyết các vụ việc, vụ án hình sự có yếu tố nước ngoài. Đối tượng áp dụng của Luật TTTPHS bao gồm các cơ quan, tổ chức, cá nhân Việt Nam, cũng như các cơ quan, tổ chức, cá nhân nước ngoài liên quan đến hoạt động này.

Về nguyên tắc nguồn luật, hệ thống pháp luật Việt Nam đặt ra một trật tự ưu tiên nghiêm ngặt. TTTP được thực hiện trước hết theo quy định của Luật Tương trợ tư pháp năm 2007 (Luật TTTP 2007) sửa đổi, bổ sung 2025. Trường hợp Luật này không quy định, các quy định của pháp luật tố tụng dân sự, pháp luật tố tụng hình sự, và các quy định pháp luật khác có liên quan của Việt Nam sẽ được áp dụng bổ sung.

Mặt khác, việc áp dụng pháp luật nước ngoài bị giới hạn nghiêm ngặt. Theo quy định, việc áp dụng pháp luật nước ngoài chỉ được thực hiện nếu có quy định trong các điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên. Sự ưu tiên áp dụng nội luật và giới hạn nghiêm ngặt việc áp dụng ngoại luật phản ánh lập trường bảo vệ chủ quyền pháp lý quốc gia. Việt Nam, với hệ thống pháp luật thuộc nhóm Luật Dân sự (luật thành văn), ưu tiên tính thành văn và sự thống nhất của nội luật.

Trong bối cảnh hợp tác tư pháp quốc tế luôn tiềm ẩn nguy cơ xung đột pháp luật, việc giới hạn áp dụng luật nước ngoài chỉ thông qua điều ước cho phép Việt Nam kiểm soát được rủi ro xung đột, từ đó đảm bảo tính dự đoán được và ổn định của hệ thống pháp luật trong nước. Do đó, các yêu cầu ủy thác tư pháp cần được điều chỉnh tối đa để phù hợp với thủ tục tố tụng của Việt Nam, thay vì yêu cầu Việt Nam tuân thủ thủ tục tố tụng của nước yêu cầu.

2. Cơ chế công nhận và cho thi hành bản án, quyết định hình sự của tòa án nước ngoài

2.1. Khác biệt cơ bản giữa dẫn độ và thi hành bản án hình sự nước ngoài

Việt Nam thiết lập hai cơ chế hợp tác hình sự quốc tế rõ ràng: Dẫn độ và Thi hành Bản án Hình sự nước ngoài. Dẫn độ tội phạm là hoạt động hợp tác trực tiếp, theo đó một quốc gia (quốc gia được yêu cầu) chuyển giao một cá nhân đang hiện diện trên lãnh thổ của mình cho quốc gia khác (quốc gia yêu cầu) để xét xử hoặc thi hành bản án đã có hiệu lực đối với hành vi phạm tội của cá nhân này.

Ngược lại, thủ tục Thi hành Bản án Hình sự Nước ngoài theo BLTTHS 2015 sửa đổi, bổ sung 2025 là một cơ chế đặc thù, được kích hoạt khi yêu cầu dẫn độ không thể thực hiện. Cơ chế này được xem là giải pháp "hậu dẫn độ" hoặc "dự phòng", áp dụng đối với công dân Việt Nam bị Tòa án nước ngoài kết án nhưng bị từ chối dẫn độ. Sự cần thiết của cơ chế này bắt nguồn từ nguyên tắc chủ quyền của Việt Nam (thường không dẫn độ công dân của mình), đòi hỏi quốc gia phải tạo ra một khuôn khổ pháp lý để tiếp nhận và thi hành hình phạt mà công dân đó đã bị tuyên án ở nước ngoài, qua đó vừa duy trì trách nhiệm quốc tế vừa bảo vệ quyền lợi công dân. Cơ chế này khác biệt hoàn toàn với dẫn độ ở chỗ, dẫn độ là việc chuyển giao người (cá nhân) để xử lý tại nước ngoài, trong khi thi hành án là việc chuyển giao quyền thi hành bản án về cho Việt Nam, cho phép công dân chấp hành án tại quê nhà. Do đó, đối với các nước yêu cầu, nếu yêu cầu dẫn độ công dân Việt Nam bị từ chối, họ có thể chuyển sang yêu cầu thi hành án theo quy định BLTTHS. Đây là lộ trình pháp lý bắt buộc phải được tư vấn kỹ lưỡng.

2.2. Điều kiện bắt buộc để bản án hình sự nước ngoài được xem xét thi hành  

Điều 500 BLTTHS 2015 sửa đổi, bổ sung 2025 đóng vai trò là "người gác cổng" pháp lý, đặt ra ba điều kiện bắt buộc mà nếu thiếu một trong số đó, Tòa án Việt Nam sẽ từ chối xem xét yêu cầu thi hành án. Để bản án hình sự của Tòa án nước ngoài đối với công dân Việt Nam bị từ chối dẫn độ có thể được thi hành tại Việt Nam, các điều kiện sau phải được đáp ứng đồng thời:

• Yêu cầu chính thức (Văn bản yêu cầu): Phải có văn bản yêu cầu chính thức từ cơ quan có thẩm quyền của nước ngoài. Điều kiện này đảm bảo yêu cầu được thực hiện thông qua kênh ngoại giao hoặc tư pháp chính thức, nâng vấn đề lên thành một sự hợp tác pháp lý cấp nhà nước.
• Nguyên tắc tội phạm kép: Đây là điều kiện cốt lõi đảm bảo sự tương thích pháp lý và bảo vệ chính sách hình sự quốc gia. Hành vi phạm tội mà công dân Việt Nam bị kết án ở nước ngoài bắt buộc phải cấu thành tội phạm theo quy định của Bộ luật Hình sự nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Nguyên tắc này ngăn chặn việc công nhận và thi hành các bản án dựa trên hành vi không bị coi là tội phạm hoặc có tính chất trái ngược với các nguyên tắc cơ bản của pháp luật hình sự Việt Nam.
• Tính chung thẩm: Bản án, quyết định hình sự của Tòa án nước ngoài đối với công dân Việt Nam đã phải có hiệu lực pháp luật và không còn bất kỳ thủ tục tố tụng nào đối với người đó. Điều kiện này nhằm loại bỏ các xung đột pháp lý tiềm tàng nếu bản án vẫn đang trong quá trình kháng cáo hoặc phúc thẩm ở nước ngoài, đảm bảo tính ổn định của quyết định pháp lý.

3. Trình tự, thủ tục xem xét yêu cầu thi hành bản án, quyết định hình sự của Tòa án nước ngoài đối với công dân Việt Nam bị từ chối dẫn độ 

Trình tự, thủ tục xem xét yêu cầu thi hành bản án tại các khoản 1, 2 và 3 Điều 501 BLTTHS 2015 sửa đổi, bổ sung 2025 là một quy trình tư pháp được thiết kế để đảm bảo tính minh bạch, sự kiểm sát chặt chẽ của Viện Kiểm sát và quyền tự bảo vệ của người bị yêu cầu thi hành án.

3.1. Thẩm quyền và thời hạn xét xử sơ bộ (khoản 1) 

Tòa án nhân dân (TAND) cấp tỉnh đã ra quyết định từ chối dẫn độ là cơ quan duy nhất có thẩm quyền xem xét yêu cầu này. Việc tập trung thẩm quyền tại TAND cấp tỉnh đã xử lý yêu cầu dẫn độ ban đầu giúp đảm bảo tính liên tục và có đầy đủ hồ sơ pháp lý về bối cảnh từ chối dẫn độ.

Tòa án phải tiến hành xem xét yêu cầu của nước ngoài trong thời hạn 30 ngày kể từ ngày nhận được yêu cầu. Mốc thời gian này là một quy định nghiêm ngặt, nhằm thúc đẩy quá trình xử lý nhanh chóng, phù hợp với yêu cầu của hợp tác tư pháp quốc tế.

3.2. Cấu trúc phiên họp và thành phần bắt buộc (khoản 2)

Phiên họp xét duyệt phải được tổ chức bằng Hội đồng gồm ba Thẩm phán. Cấu trúc này nhấn mạnh tính chất quan trọng và phức tạp của việc công nhận phán quyết nước ngoài, đòi hỏi sự đánh giá chuyên môn và thận trọng cao.

Phiên họp yêu cầu sự có mặt bắt buộc của các bên để cân bằng quyền lợi:

• Kiểm sát viên Viện kiểm sát nhân dân (VKSND) cùng cấp: Vai trò của Kiểm sát viên là kiểm sát tính hợp pháp của toàn bộ quy trình tố tụng tại Tòa án và phát biểu quan điểm độc lập về cơ sở pháp lý cho việc thi hành bản án, đảm bảo nguyên tắc kiểm sát tư pháp.
• Người bị yêu cầu thi hành án: Công dân Việt Nam bị yêu cầu thi hành bản án phải có mặt. Sự có mặt này là sự đảm bảo quyền đối diện và tham gia vào quá trình xét xử có ảnh hưởng trực tiếp đến quyền tự do của họ.
• Luật sư hoặc Người đại diện: Việc yêu cầu Luật sư hoặc người đại diện của người bị yêu cầu thi hành án có mặt (nếu có) củng cố quyền bào chữa, giúp người bị yêu cầu hiểu rõ và thực hiện đầy đủ quyền tố tụng của mình trong môi trường pháp lý phức tạp này.

3.3. Trình tự diễn biến tại phiên họp (khoản 3)

Trình tự tố tụng được tiến hành theo bốn bước rõ ràng, đảm bảo mọi khía cạnh pháp lý và thực tiễn đều được đưa ra xem xét trước khi Hội đồng quyết định:

• Trình bày của Hội đồng: Sau khi khai mạc, một thành viên của Hội đồng sẽ trình bày tóm tắt nội dung yêu cầu của nước ngoài, kèm theo phân tích về cơ sở pháp lý mà Tòa án Việt Nam dự kiến áp dụng để cho thi hành bản án.
• Quan điểm của Viện kiểm sát: Kiểm sát viên trình bày quan điểm chính thức của VKS về việc cho thi hành hay từ chối bản án, quyết định hình sự. Đây là một ý kiến tham khảo quan trọng mang tính pháp lý cao, có vai trò kiểm tra tính khách quan của yêu cầu.
• Trình bày của Bên bị Yêu cầu: Công dân Việt Nam và Luật sư của họ được quyền trình bày ý kiến, đưa ra các lập luận bảo vệ hoặc phản đối yêu cầu thi hành án. Đây là cơ hội cuối cùng để bên bị ảnh hưởng bảo vệ quyền lợi của mình.
• Ra Quyết định Sơ bộ: Hội đồng tiến hành thảo luận kín và quyết định theo đa số việc chấp thuận hoặc không chấp thuận cho thi hành bản án đối với người bị yêu cầu. Quyết định này là cơ sở để chuyển sang giai đoạn chuyển đổi hình phạt hoặc kháng nghị.

4. Quy tắc chuyển đổi hình phạt, kháng nghị và thi hành án

4.1. Quy tắc chuyển đổi hình phạt và thời hạn thi hành (khoản 4)

Quyết định cho thi hành phải là một hành vi chuyển đổi pháp lý, ghi rõ thời hạn chấp hành án tại Việt Nam.

Nguyên tắc phù hợp (điểm a khoản 4): Nếu tính chất và thời hạn của hình phạt do nước ngoài đã tuyên tương thích (về tính chất và thời hạn) với pháp luật hình sự Việt Nam, thời hạn phải thi hành án sẽ được quyết định tương ứng.

Nguyên tắc không tăng nặng (điểm b khoản 4): Trường hợp tính chất hoặc thời hạn của hình phạt nước ngoài không phù hợp pháp luật Việt Nam (ví dụ: hình phạt không tồn tại trong hệ thống pháp luật Việt Nam), Tòa án phải quyết định chuyển đổi hình phạt sao cho phù hợp với Bộ luật Hình sự Việt Nam. Điều này khẳng định quyền tự chủ và thẩm quyền của Việt Nam trong việc áp dụng hình phạt. Đặc biệt, hình phạt được chuyển đổi tuyệt đối không được dài hơn hình phạt đã tuyên của Tòa án nước ngoài. Quy tắc này là một nguyên tắc bảo vệ công dân tối cao và nhân đạo, ngăn chặn sự áp dụng các tiêu chuẩn hình sự khắc nghiệt hơn từ nước ngoài.

4.2. Cơ chế kháng cáo, kháng nghị và hiệu lực (khoản 5, 6, 7) 

Quyết định của TAND cấp tỉnh phải được gửi chậm nhất 10 ngày kể từ ngày ra quyết định cho người bị yêu cầu thi hành, VKSND cùng cấp, và đặc biệt là Bộ Công an. Vai trò của Bộ Công an trong việc tiếp nhận quyết định sớm là để chuẩn bị cho công tác thi hành án hình sự (quản lý, giam giữ).

Người bị yêu cầu có quyền kháng cáo, VKSND cùng cấp có quyền kháng nghị trong 15 ngày. VKSND cấp cao có thời hạn dài hơn là 30 ngày để kháng nghị, thể hiện tầm quan trọng của việc kiểm tra tính chính xác của quyết định ở cấp độ cao hơn.

TAND cấp tỉnh phải gửi hồ sơ và kháng cáo, kháng nghị cho TAND cấp cao trong vòng 07 ngày. TAND cấp cao mở phiên họp xem xét quyết định bị kháng cáo, kháng nghị trong thời hạn 20 ngày kể từ khi nhận được hồ sơ. Quyết định cuối cùng của TAND cấp cao, hoặc quyết định của TAND cấp tỉnh không bị kháng cáo/kháng nghị, sẽ là quyết định có hiệu lực pháp luật thi hành. Cơ chế phúc thẩm này đảm bảo quyết định cuối cùng có tính chung thẩm và chính xác pháp lý cao nhất.

4.3. Thi hành án và xử lý quyết định đặc xá (khoản 8, 9):

Thủ tục thi hành quyết định được thực hiện theo quy định chung của BLTTHS và Luật Thi hành án hình sự.

Nếu nước ngoài có quyết định đặc xá, đại xá hoặc miễn, giảm hình phạt sau khi bản án đã được công nhận và đang thi hành tại Việt Nam, Bộ Công an sẽ là cơ quan đầu mối tiếp nhận thông báo và gửi ngay thông báo đó cho Tòa án, Viện kiểm sát có thẩm quyền để xem xét áp dụng đối với công dân Việt Nam đang thụ án. Điều này thể hiện trách nhiệm nhân đạo liên tục của Việt Nam ngay cả khi bản án đã được nội luật hóa.

5. Kết luận

Quy trình tố tụng xem xét yêu cầu thi hành bản án hình sự nước ngoài theo Điều 501 BLTTHS 2015 được thiết kế như một quy trình tư pháp đặc biệt, thể hiện sự kiểm soát chặt chẽ của Tòa án Việt Nam đối với các quyết định hình sự từ nước ngoài. Thủ tục này bắt đầu bằng việc TAND cấp tỉnh đã từ chối dẫn độ thụ lý yêu cầu và phải tiến hành xem xét trong vòng 30 ngày. Phiên họp xét duyệt được tiến hành bởi Hội đồng gồm ba Thẩm phán, bắt buộc có sự tham gia của Kiểm sát viên và người bị yêu cầu thi hành án (cùng Luật sư nếu có), nhằm đảm bảo đầy đủ các quyền tố tụng và sự kiểm sát của cơ quan công tố. Quyết định của Hội đồng phải tuân thủ nghiêm ngặt nguyên tắc chuyển đổi hình phạt (Khoản 4), trong đó hình phạt chuyển đổi không được dài hơn hình phạt gốc. Sau khi ra quyết định, Tòa án có 10 ngày để thông báo cho các bên và Bộ Công an để thực hiện. Các bên có quyền kháng cáo/kháng nghị trong thời hạn 15 ngày (VKS Cấp cao là 30 ngày). Quyết định chỉ có hiệu lực thi hành khi không còn bị kháng cáo/kháng nghị hoặc khi TAND cấp cao đã ra quyết định cuối cùng sau khi xem xét phúc thẩm (trong vòng 20 ngày kể từ khi nhận hồ sơ), qua đó đảm bảo tính chung thẩm và chính xác pháp lý của quyết định.

Mọi vướng mắc pháp lý vui lòng liên hệ Luật sư tư vấn pháp luật hình sự trực tuyến qua điện thoại gọi: 1900.6162 để được đội ngũ luật sư giàu kinh nghiệm của Công ty luật Minh Khuê tư vấn, giải đáp chi tiết.Chúng tôi rất hân hạnh khi nhận được sự hợp tác của quý khách hàng. Xin chân thành cảm ơn!

Trân trọng./.