Trường hợp nào thay đổi Kiểm sát viên, Kiểm tra viên trong tố tụng hình sự

Trong quá trình giải quyết vụ án hình sự, vai trò của Kiểm sát viên và Kiểm tra viên là vô cùng quan trọng, đảm bảo việc tuân thủ pháp luật và tính khách quan trong hoạt động tố tụng. Tuy nhiên, để bảo đảm tính khách quan và công bằng tuyệt đối, pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam đã quy định cụ thể các trường hợp phải tiến hành thay đổi người tiến hành tố tụng này. Việc thay đổi Kiểm sát viên, Kiểm tra viên không phải là tùy tiện mà phải dựa trên những căn cứ rõ ràng nhằm loại trừ mọi nghi ngờ về khả năng họ có thể bị ảnh hưởng hoặc thiên vị khi thực hiện nhiệm vụ.  

1. Căn cứ pháp lý về việc thay đổi Kiểm sát viên, Kiểm tra viên

Văn bản pháp luật có giá trị pháp lý cao nhất và là cơ sở trực tiếp điều chỉnh các vấn đề liên quan đến việc thay đổi Kiểm sát viên, Kiểm tra viên trong tố tụng hình sự là Bộ luật Tố tụng hình sự số 101/2015/QH13, sửa đổi, bổ sung năm 2021 và 2025 (sau đây gọi tắt là BLTTHS). Mọi phân tích và hướng dẫn về các trường hợp, thẩm quyền và thủ tục thay đổi đều phải dựa trên các quy định tại văn bản này. Để hiểu rõ tại sao sự vô tư, khách quan của Kiểm sát viên (KSV) và Kiểm tra viên (KTV) lại mang tính bắt buộc, cần làm rõ vai trò pháp lý của họ trong quá trình giải quyết vụ án hình sự.

Theo quy định tại Điều 42 BLTTHS, Kiểm sát viên (KSV) là người được Viện trưởng Viện kiểm sát phân công thực hành quyền công tố và kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong tố tụng hình sự. KSV giữ một vai trò kép, vừa là bên buộc tội (thực hành quyền công tố), đại diện cho Nhà nước để truy tố người phạm tội ra trước Tòa án, vừa là cơ quan giám sát hoạt động của các cơ quan tư pháp khác (kiểm sát điều tra, kiểm sát xét xử) nhằm đảm bảo pháp luật được chấp hành nghiêm chỉnh. Với quyền hạn lớn như phê chuẩn các lệnh bắt, tạm giam, quyết định truy tố bị can, và tranh luận tại phiên tòa, bất kỳ sự thiếu khách quan nào từ KSV cũng có thể dẫn đến hậu quả nghiêm trọng như truy tố oan hoặc bỏ lọt tội phạm, làm sai lệch bản chất vụ án.   

Theo Điều 44 BLTTHS, Kiểm tra viên (KTV) là người được bổ nhiệm để giúp KSV trong việc thực hành quyền công tố và kiểm sát hoạt động tư pháp. Nhiệm vụ của KTV bao gồm các hoạt động hỗ trợ trực tiếp cho KSV như ghi biên bản hỏi cung, lấy lời khai, lập hồ sơ kiểm sát, giao nhận các văn bản tố tụng. Mặc dù KTV hoạt động dưới sự phân công và chỉ đạo của KSV, công việc của họ có tác động trực tiếp đến việc thu thập, hình thành hồ sơ vụ án. Do đó, sự thiếu khách quan của KTV có thể làm sai lệch thông tin, tài liệu mà KSV sử dụng để đưa ra các quyết định tố tụng quan trọng. Vì lý do này, pháp luật coi KSV và KTV là một khối chức năng và áp dụng các yêu cầu nghiêm ngặt về tính khách quan cho cả hai chức danh này.   

2. Ai có quyền đề nghị thay đổi Kiểm sát viên, Kiểm tra viên?

Pháp luật tố tụng hình sự trao quyền đề nghị thay đổi KSV, KTV cho một loạt các chủ thể tham gia tố tụng, biến nguyên tắc khách quan từ một tiêu chuẩn trừu tượng thành một quyền pháp lý cụ thể và có thể thực thi. Việc trao quyền rộng rãi này thể hiện tinh thần dân chủ và đảm bảo rằng những người chịu ảnh hưởng trực tiếp nhất từ sự thiên vị có công cụ để tự bảo vệ.

Các chủ thể có quyền đề nghị thay đổi bao gồm:

• Người bị tạm giữ
• Bị can  
• Bị cáo 
• Người bị hại
• Nguyên đơn dân sự, bị đơn dân sự và người đại diện hợp pháp của họ
• Người bào chữa
• Người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người bị hại, đương sự.

Một điểm đặc biệt quan trọng cần lưu ý là bản thân KSV và KTV có nghĩa vụ pháp lý phải tự mình từ chối tiến hành tố tụng khi nhận thấy mình thuộc một trong các trường hợp bị thay đổi theo quy định tại Điều 49 và Điều 52 BLTTHS, mà không cần chờ có yêu cầu từ các bên khác. Đây là một biểu hiện của đạo đức công vụ và trách nhiệm nghề nghiệp.

3. Trường hợp nào thay đổi Kiểm sát viên, Kiểm tra viên trong tố tụng hình sự

Điều 52 BLTTHS quy định các trường hợp mang tính nguyên tắc, áp dụng chung cho tất cả những người có thẩm quyền tiến hành tố tụng, bao gồm cả KSV và KTV. Đây là những quy định nền tảng nhằm loại bỏ các yếu tố có thể ảnh hưởng đến sự vô tư, khách quan trong quá trình giải quyết vụ án.

3.1. Trường hợp 1: Đồng thời là đương sự hoặc người thân thích của đương sự

Căn cứ khoản 1, Điều 49 BLTTHS, KSV, KTV phải từ chối tiến hành tố tụng hoặc bị thay đổi nếu họ đồng thời là bị hại, đương sự; hoặc là người đại diện, người thân thích của bị hại, đương sự, bị can, bị cáo. Để áp dụng chính xác quy định này, cần làm rõ hai khái niệm pháp lý:

• "Đương sự" trong tố tụng hình sự: Được định nghĩa tại Điểm g, Khoản 1, Điều 4 BLTTHS 2015, "đương sự" bao gồm: Nguyên đơn dân sự, Bị đơn dân sự, và Người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan đến vụ án hình sự.   
• "Người thân thích": Được định nghĩa cụ thể và đầy đủ tại Điểm e, Khoản 1, Điều 4 BLTTHS 2015. Danh sách này bao gồm: vợ, chồng; bố đẻ, mẹ đẻ, bố chồng, mẹ chồng, bố vợ, mẹ vợ, bố nuôi, mẹ nuôi, con đẻ, con nuôi; ông nội, bà nội, ông ngoại, bà ngoại; anh ruột, chị ruột, em ruột; cụ nội, cụ ngoại; bác ruột, chú ruột, cậu ruột, cô ruột, dì ruột; cháu ruột. Đây là danh sách áp dụng riêng cho tố tụng hình sự và có tính liệt kê đầy đủ.   

Quy định này vận hành dựa trên một giả định không thể bác bỏ về sự thiên vị. Pháp luật không yêu cầu phải chứng minh rằng KSV, KTV có thực sự thiên vị hay không. Chỉ cần sự tồn tại của một trong các mối quan hệ nêu trên là đủ để cấu thành căn cứ thay đổi bắt buộc. Cách tiếp cận này nhằm mục đích loại bỏ không chỉ sự thiên vị thực tế mà còn cả sự hoài nghi về thiên vị, qua đó bảo vệ hình ảnh công bằng và uy tín của hệ thống tư pháp.

3.2. Trường hợp 2: Đã tham gia tố tụng với tư cách khác trong vụ án

Căn cứ khoản 2, Điều 49 BLTTHS, KSV, KTV phải bị thay đổi nếu trước đó họ đã tham gia tố tụng trong chính vụ án đó với một trong các tư cách sau: người bào chữa, người làm chứng, người giám định, người định giá tài sản, người phiên dịch, người dịch thuật. Quy định này dựa trên nguyên tắc "bảo toàn vai trò tố tụng". Mỗi vai trò trong một vụ án hình sự có chức năng, góc nhìn và mục đích riêng.

Một người đã tham gia với tư cách người làm chứng, người đã hình thành quan điểm và cung cấp thông tin từ góc độ của một nhân chứng, sẽ không thể giữ được sự vô tư, khách quan tuyệt đối khi chuyển sang vai trò của KSV – người phải đánh giá toàn bộ chứng cứ của vụ án, bao gồm cả lời khai của chính mình trước đó. Việc thay đổi trong trường hợp này là bắt buộc để ngăn chặn xung đột vai trò và nguy cơ "ô nhiễm nhận thức", đảm bảo mỗi chức năng tố tụng được thực hiện bởi một cá nhân có cái nhìn độc lập, chưa bị ảnh hưởng bởi các vai trò khác.

3.3. Trường hợp 3: Đã tiến hành tố tụng trong vụ án đó ở cấp tố tụng khác

Đây là một nguyên tắc cơ bản của tố tụng, thể hiện rõ nhất trong các quy định dành cho Thẩm phán và cũng được xem là một căn cứ rõ ràng cho thấy sự thiếu khách quan theo Khoản 3, Điều 49 BLTTHS. Theo đó, một người đã tiến hành tố tụng ở một cấp xét xử sẽ không được tham gia tiến hành tố tụng ở cấp xét xử cao hơn đối với chính vụ án đó.

Ví dụ, một KSV đã được phân công thực hành quyền công tố và kiểm sát điều tra, truy tố ở giai đoạn sơ thẩm thì không thể được phân công làm KSV giữ quyền công tố tại phiên tòa phúc thẩm của cùng vụ án.

Nguyên tắc này nhằm đảm bảo rằng quá trình phúc thẩm là một sự xem xét, đánh giá lại thực sự khách quan bởi một người có thẩm quyền mới, không bị ràng buộc hay chi phối bởi các quyết định, quan điểm đã có của mình ở cấp dưới. Điều này ngăn chặn tình trạng "bảo vệ quan điểm", khi một người có xu hướng bảo vệ các kết luận ban đầu của mình thay vì xem xét lại một cách công tâm.

3.4. Trường hợp 4: Đã ra quyết định tố tụng trái pháp luật rõ ràng

Trường hợp này không được quy định thành một khoản riêng tại Điều 49 nhưng là một ví dụ điển hình và thuyết phục của "căn cứ rõ ràng khác cho thấy họ có thể không vô tư trong khi làm nhiệm vụ" theo Khoản 3, Điều 49 BLTTHS.

Cần nhấn mạnh yếu tố "trái pháp luật rõ ràng". Điều này không ám chỉ các sai sót nhỏ về thủ tục hay các quyết định tố tụng mà sau này bị cấp trên hủy bỏ. Nó đề cập đến những hành vi vi phạm pháp luật nghiêm trọng, không thể chối cãi, thể hiện sự yếu kém về năng lực hoặc sự cố ý làm trái pháp luật của người tiến hành tố tụng.

Ví dụ: KSV ra quyết định không khởi tố vụ án mặc dù có đầy đủ dấu hiệu tội phạm mà không có căn cứ pháp lý; hoặc KSV phê chuẩn một lệnh bắt người khi không có bất kỳ chứng cứ ban đầu nào.

Những hành vi như vậy cho thấy người tiến hành tố tụng không đủ tư cách để tiếp tục giải quyết vụ án một cách khách quan và công bằng.

3.5. Trường hợp 5: Có căn cứ rõ ràng khác cho thấy không khách quan

Căn cứ khoản 3, Điều 49 BLTTHS quy định "dự phòng" của pháp luật, nhằm bao quát các tình huống xung đột lợi ích đa dạng, phức tạp không thể liệt kê hết được. Tuy nhiên, pháp luật đặt ra một yêu cầu rất cao: phải có "căn cứ rõ ràng" (clear grounds). Điều này có nghĩa là yêu cầu thay đổi phải dựa trên những tình tiết, sự kiện khách quan, có thể kiểm chứng được, chứ không thể dựa trên sự suy diễn, nghi ngờ chủ quan hay ác cảm cá nhân.

Các ví dụ thực tiễn có thể bao gồm: KSV và luật sư bào chữa cho bị cáo là đối tác kinh doanh trong một công ty; KSV có những phát ngôn công khai trên báo chí hoặc mạng xã hội thể hiện định kiến, thành kiến đối với bị can, bị cáo trước khi có bản án; KSV và bị hại có mối quan hệ tình cảm thân thiết ngoài hôn nhân.

Việc yêu cầu phải có "căn cứ rõ ràng" đặt trách nhiệm chứng minh lên người đề nghị thay đổi, nhằm ngăn chặn việc lạm dụng quy định này để trì hoãn tố tụng hoặc "lựa chọn" KSV theo ý muốn.

4. Thủ tục, thẩm quyền quyết định thay đổi Kiểm sát viên, Kiểm tra viên

Thủ tục và thẩm quyền quyết định việc thay đổi KSV, KTV được quy định cụ thể tại Khoản 2, Điều 52 BLTTHS. Quy trình này có sự khác biệt rõ rệt tùy thuộc vào thời điểm đưa ra yêu cầu: trước khi mở phiên tòa hoặc tại phiên tòa.

4.1. Thủ tục đề nghị trước khi mở phiên tòa

Yêu cầu thay đổi phải được lập thành văn bản (đơn đề nghị) và gửi đến Viện kiểm sát đang thụ lý, giải quyết vụ án. Trong đơn, người đề nghị cần nêu rõ họ tên KSV, KTV cần thay đổi, lý do đề nghị thay đổi (viện dẫn cụ thể các quy định tại Điều 49, Điều 52 BLTTHS) và các tài liệu, chứng cứ kèm theo (nếu có).

Thẩm quyền giải quyết:

• Viện trưởng Viện kiểm sát cùng cấp với KSV, KTV được đề nghị thay đổi sẽ xem xét và ra quyết định.
• Trường hợp đặc biệt, nếu KSV bị đề nghị thay đổi chính là Viện trưởng Viện kiểm sát, thì thẩm quyền quyết định thuộc về Viện trưởng Viện kiểm sát cấp trên trực tiếp.   

Quy trình này được xem như một cơ chế tự kiểm tra, tự giám sát trong nội bộ ngành Kiểm sát, cho phép giải quyết các vấn đề về khách quan một cách kịp thời trước khi vụ án được đưa ra xét xử công khai, đảm bảo hiệu quả và giữ gìn uy tín của cơ quan công tố.

4.2. Thủ tục đề nghị tại phiên tòa

Yêu cầu có thể được đưa ra bằng lời nói hoặc bằng văn bản trực tiếp tại phiên tòa và phải được trình bày trước Hội đồng xét xử (HĐXX) sau khi phiên tòa bắt đầu nhưng trước khi HĐXX tiến hành phần xét hỏi.

Tại giai đoạn này, thẩm quyền quyết định được chuyển giao hoàn toàn cho Tòa án. Hội đồng xét xử là cơ quan duy nhất có thẩm quyền xem xét và quyết định về yêu cầu thay đổi KSV, sau khi đã nghe ý kiến của KSV bị yêu cầu thay đổi.

Nếu HĐXX chấp nhận yêu cầu thay đổi KSV, HĐXX bắt buộc phải ra quyết định hoãn phiên tòa. Quyết định này là không tùy nghi. Sau khi phiên tòa bị hoãn, Viện trưởng Viện kiểm sát có trách nhiệm cử một KSV khác thay thế để phiên tòa có thể tiếp tục vào một thời điểm khác.   

Sự thay đổi về thẩm quyền từ Viện trưởng sang HĐXX phản ánh nguyên tắc Tòa án là trung tâm của giai đoạn xét xử và có quyền quyết định cao nhất đối với mọi diễn biến tại phiên tòa. Việc bắt buộc hoãn phiên tòa cho thấy pháp luật đánh giá rất nghiêm trọng việc tồn tại một KSV thiếu khách quan tại phiên xử, và cần phải có biện pháp xử lý triệt để để đảm bảo tính công minh của bản án.

4.3. Thời hạn giải quyết yêu cầu

BLTTHS không quy định một thời hạn cụ thể (ví dụ: 03 ngày hay 05 ngày) để Viện trưởng Viện kiểm sát phải ra quyết định đối với yêu cầu thay đổi KSV được đưa ra trước phiên tòa. Tuy nhiên, về nguyên tắc, yêu cầu này phải được giải quyết kịp thời để không làm ảnh hưởng đến tiến độ chung của vụ án. Đối với trường hợp thay đổi tại phiên tòa, việc hoãn phiên tòa và cử người thay thế cũng đòi hỏi sự khẩn trương từ phía Viện kiểm sát để đảm bảo vụ án được xét xử trong thời hạn luật định.

Kết luận

Quy định về việc thay đổi Kiểm sát viên, Kiểm tra viên trong tố tụng hình sự là một cơ chế pháp lý thiết yếu và hiệu quả nhằm đảm bảo nguyên tắc khách quan và công bằng trong toàn bộ quá trình giải quyết vụ án. Các trường hợp thay đổi được pháp luật quy định chặt chẽ, chủ yếu xoay quanh những yếu tố có thể gây ra sự thiên vị, xung đột lợi ích, hoặc nghi ngờ về tính vô tư của người tiến hành tố tụng. Việc áp dụng đúng đắn và nghiêm túc các quy định này không chỉ nâng cao uy tín của cơ quan tố tụng mà còn là bảo đảm quan trọng nhất cho quyền và lợi ích hợp pháp của người tham gia tố tụng, đặc biệt là bị can, bị cáo. Tóm lại, quy định về thay đổi Kiểm sát viên, Kiểm tra viên thể hiện sâu sắc tinh thần thượng tôn pháp luật và mong muốn xây dựng một nền tư pháp trong sạch, vững mạnh.

Mọi thắc mắc quý khách hàng có thể liên hệ trực tiếp Tổng đài tư vấn pháp luật hình sự trực tuyến số Hotline: 1900.6162 để gặp luật sư tư vấn trực tiếp giải đáp các thắc mắc. Chúng tôi rất hân hạnh khi nhận được sự hợp tác của quý khách hàng. Xin chân thành cảm ơn!