Bán cổ phần khống để lừa đảo chiếm đoạt tài sản phạm tội gì? đi tù mấy năm?

Trong bối cảnh nền kinh tế ngày càng phát triển, nhu cầu góp vốn đầu tư, mua bán cổ phần, cổ phiếu trong các doanh nghiệp, công ty cổ phần cũng ngày càng trở nên phổ biến. Tuy nhiên, lợi dụng sự thiếu hiểu biết pháp lý của nhà đầu tư và tính chất phức tạp của các giao dịch tài chính, nhiều đối tượng đã thực hiện hành vi bán cổ phần “khống” – tức là rao bán, chuyển nhượng phần vốn không có thật, chưa được phát hành hoặc không thuộc quyền sở hữu của mình – nhằm chiếm đoạt tiền của người khác. Đây là hành vi không chỉ vi phạm nghiêm trọng nguyên tắc minh bạch trong kinh doanh mà còn có thể cấu thành tội phạm hình sự đặc biệt nghiêm trọng.

Vấn đề đặt ra là: Hành vi bán cổ phần khống để chiếm đoạt tiền của người khác bị xử lý như thế nào theo quy định pháp luật? Liệu có bị truy cứu trách nhiệm hình sự? Và nếu có thì bị phạt tù bao nhiêu năm? Dưới góc độ pháp lý, hành vi này thường có đầy đủ dấu hiệu cấu thành tội “Lừa đảo chiếm đoạt tài sản” theo quy định tại Điều 174 Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017), với khung hình phạt cao nhất lên tới tù chung thân, tùy vào số tiền chiếm đoạt và tính chất, mức độ vi phạm.

1. Khái niệm và bản chất của hành vi "Bán cổ phần khống"

1.1. Phân biệt "Bán khống" hợp pháp và "Bán cổ phần khống" lừa đảo

Trong lĩnh vực tài chính, "bán khống" (short selling) là một chiến lược đầu tư hợp pháp, cho phép nhà đầu tư kiếm lợi nhuận từ sự sụt giảm giá của một loại cổ phiếu. Bản chất của hoạt động này là việc nhà đầu tư vay cổ phiếu từ công ty môi giới, bán ra thị trường khi giá đang cao, và sau đó mua lại khi giá đã giảm để hoàn trả cổ phiếu đã vay. Lợi nhuận thu được chính là khoản chênh lệch giữa giá bán và giá mua lại, trừ đi các chi phí vay mượn. Hoạt động này thường được thực hiện thông qua các sàn giao dịch hoặc nhà môi giới tài chính và là một phần của giao dịch ký quỹ, được điều chỉnh bởi các quy định pháp luật về chứng khoán.  

Ngược lại, hành vi "bán cổ phần khống" trong bối cảnh lừa đảo là một hành vi phạm tội hoàn toàn khác. Đây là việc các đối tượng sử dụng thủ đoạn gian dối để chào bán cổ phần, cổ phiếu mà họ không hề sở hữu, không tồn tại hoặc đã được chuyển nhượng cho người khác. Hành vi này không nhằm mục đích đầu tư hay kiếm lời từ chênh lệch giá, mà nhằm mục đích chiếm đoạt toàn bộ số tiền mà người bị hại đã bỏ ra mua cổ phần. Do đó, đây không phải là một giao dịch tài chính hợp pháp mà là một hành vi phạm pháp hình sự.  

1.2. Thủ đoạn gian dối trong hành vi "bán cổ phần khống"

Hành vi "bán cổ phần khống" lừa đảo thường được thực hiện bằng các thủ đoạn tinh vi, mang tính tổ chức và có sự tính toán kỹ lưỡng. Các thủ đoạn phổ biến bao gồm:  

• Thành lập công ty "ma" hoặc nâng khống vốn điều lệ: Đối tượng lừa đảo lợi dụng danh nghĩa công ty cổ phần để tạo vỏ bọc hợp pháp, thu hút niềm tin của các nhà đầu tư. Sau đó, họ thực hiện hành vi kê khống vốn điều lệ lên một con số khổng lồ, tạo ra một lượng cổ phần "ảo" để chào bán ra thị trường. Điển hình là vụ án FLC, bị can đã chỉ đạo nâng khống vốn góp của Công ty Faros từ 1.5 tỷ đồng lên tới 4.300 tỷ đồng.  
• Tạo dựng hồ sơ, tài liệu giả: Để tạo niềm tin cho nhà đầu tư, các đối tượng làm giả hoặc kê khai sai sự thật các tài liệu pháp lý quan trọng cần có trong hồ sơ chào bán cổ phiếu. Việc làm giả bản cáo bạch, báo cáo tài chính, quyết định của Đại hội đồng cổ đông hay các giấy tờ xác nhận khác là những thủ đoạn gian dối cốt lõi để lừa gạt nạn nhân.  
• Giả mạo giao dịch, tạo thanh khoản "ảo": Một số vụ án cho thấy các đối tượng còn thuê người giả ký kết hợp đồng mua bán cổ phần với số tiền lớn để tạo ra hình ảnh về một giao dịch sôi động, có nhiều người mua bán, từ đó lừa nhà đầu tư khác. Thủ đoạn này tạo ra một sự "chứng thực" giả tạo về tính hợp pháp và giá trị của cổ phần, khiến nạn nhân càng dễ dàng sa bẫy.  

1.3. Hồ sơ đăng ký chào bán cổ phiếu ra công chúng: Cơ sở của hành vi gian dối

Hồ sơ đăng ký chào bán cổ phiếu lần đầu ra công chúng (IPO) được quy định chặt chẽ trong Luật Chứng khoán và các văn bản hướng dẫn. Việc làm giả các tài liệu này chính là thủ đoạn gian dối để chiếm đoạt tài sản. Theo quy định tại Nghị định 155/2020/NĐ-CP, hồ sơ IPO bao gồm nhiều loại giấy tờ quan trọng, như được tổng hợp trong bảng sau:  

Việc làm giả hoặc kê khai sai sự thật các tài liệu này đã tạo ra một "vỏ bọc" hợp pháp hoàn hảo cho hành vi lừa đảo. Bằng cách làm giả các con số, các báo cáo, các đối tượng khiến người bị hại tin rằng họ đang đầu tư vào một doanh nghiệp uy tín, có tiềm năng, trong khi thực tế tài sản mà họ bỏ ra lại được chuyển vào túi của kẻ gian.  

2. Cấu thành tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản (Điều 174 BLHS)

Hành vi "bán cổ phần khống" để chiếm đoạt tài sản có đầy đủ các dấu hiệu cấu thành Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản được quy định tại Điều 174 Bộ luật Hình sự năm 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2017, 2025.  

2.1. Phân tích 4 yếu tố cấu thành tội phạm

Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản được cấu thành từ bốn yếu tố cơ bản, mỗi yếu tố đều phải được chứng minh để truy cứu trách nhiệm hình sự:

2.2. Các tình tiết định khung và hình phạt

Mức hình phạt đối với Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản phụ thuộc vào giá trị tài sản chiếm đoạt và các tình tiết định khung tăng nặng, được quy định chi tiết tại Điều 174 Bộ luật Hình sự:

• Khung 1: Phạt cải tạo không giam giữ đến 3 năm hoặc phạt tù từ 6 tháng đến 3 năm. Áp dụng khi tài sản chiếm đoạt trị giá từ 2 triệu đồng đến dưới 50 triệu đồng hoặc dưới 2 triệu đồng nhưng có các tình tiết như đã bị xử phạt hành chính về hành vi chiếm đoạt tài sản mà còn vi phạm.  
• Khung 2: Phạt tù từ 2 năm đến 7 năm. Áp dụng khi tài sản chiếm đoạt trị giá từ 50 triệu đồng đến dưới 200 triệu đồng hoặc có các tình tiết tăng nặng như có tổ chức, có tính chất chuyên nghiệp, tái phạm nguy hiểm, lợi dụng chức vụ, quyền hạn hoặc dùng thủ đoạn xảo quyệt. 
• Khung 3: Phạt tù từ 7 năm đến 15 năm. Áp dụng khi tài sản chiếm đoạt trị giá từ 200 triệu đồng đến dưới 500 triệu đồng hoặc lợi dụng thiên tai, dịch bệnh.  
• Khung 4: Phạt tù từ 12 năm đến 20 năm hoặc tù chung thân. Đây là khung hình phạt nghiêm khắc nhất, áp dụng khi tài sản chiếm đoạt trị giá từ 500 triệu đồng trở lên hoặc lợi dụng hoàn cảnh chiến tranh, tình trạng khẩn cấp.  

Ngoài hình phạt chính, người phạm tội còn có thể phải chịu hình phạt bổ sung như phạt tiền từ 10 triệu đồng đến 100 triệu đồng, cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định, hoặc tịch thu một phần hoặc toàn bộ tài sản.  

3. Án lệ và thực tiễn xét xử vụ án "Bán cổ phần khống"

Các vụ án lừa đảo chiếm đoạt tài sản bằng thủ đoạn "bán cổ phần khống" cho thấy mức độ phức tạp và thiệt hại to lớn mà loại tội phạm này gây ra.

3.1. Phân tích án lệ và bản án điển hình

Các vụ án trên cho thấy rõ bản chất của hành vi lừa đảo bằng cách "bán cổ phần khống" hoặc huy động vốn gian dối. Thủ đoạn chung là lợi dụng danh nghĩa pháp nhân, làm giả hồ sơ, và tạo ra các tài sản "ảo" (cổ phần, trái phiếu) để lừa gạt nhà đầu tư. Hậu quả là số tiền chiếm đoạt lên tới hàng trăm, hàng nghìn tỷ đồng, gây thiệt hại đặc biệt nghiêm trọng cho xã hội.  

3.2. Đánh giá tính chất và thủ đoạn tinh vi

Những vụ án điển hình cho thấy tội phạm lừa đảo ngày nay đã đạt đến mức độ tinh vi mới, không chỉ đơn thuần là lừa đảo cá nhân nhỏ lẻ mà còn sử dụng cả hệ thống pháp nhân doanh nghiệp. Các đối tượng thành lập công ty, xây dựng bộ máy hoạt động bài bản theo mô hình có tổ chức và phân công vai trò rõ ràng từ người cầm đầu đến nhân viên.  

Thủ đoạn lừa đảo không chỉ dừng lại ở việc tạo ra các tài sản không tồn tại mà còn bao gồm việc tạo ra các giao dịch giả mạo để tạo lòng tin. Sự lừa dối này khiến các nhà đầu tư mất cảnh giác, tin rằng họ đang tham gia vào một giao dịch hợp pháp và sinh lời, trong khi thực tế họ đang giao tài sản cho kẻ lừa đảo.  

4. Mối quan hệ giữa các văn bản pháp luật và quy trình tố tụng

4.1. Mối quan hệ giữa Bộ luật Hình sự, Luật Doanh nghiệp, và Luật Chứng khoán

Các hành vi vi phạm pháp luật doanh nghiệp và chứng khoán có thể trở thành cơ sở để truy cứu trách nhiệm hình sự về tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản. Luật Doanh nghiệp và Luật Chứng khoán quy định hành lang pháp lý cho các hoạt động kinh tế hợp pháp. Tuy nhiên, khi các hành vi vi phạm các luật này, như nâng khống vốn điều lệ hay huy động vốn trái phép, được thực hiện với thủ đoạn gian dối nhằm mục đích chiếm đoạt tài sản, chúng sẽ cấu thành tội phạm hình sự theo Bộ luật Hình sự.  

Việc vi phạm quy định về chào bán cổ phiếu, huy động vốn, hoặc kê khai tài chính chính là những biểu hiện cụ thể của thủ đoạn gian dối – một dấu hiệu bắt buộc của tội lừa đảo. Điều này cho thấy sự cần thiết của cơ chế phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan quản lý nhà nước như Ủy ban Chứng khoán Nhà nước và các cơ quan tố tụng hình sự. Việc phát hiện sớm các vi phạm về doanh nghiệp và chứng khoán có thể giúp ngăn chặn kịp thời các hành vi lừa đảo chiếm đoạt tài sản ở quy mô lớn.

4.2. Quy trình tố tụng và khó khăn trong thực tiễn

Quy trình tố tụng đối với tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản bắt đầu từ việc bị hại gửi đơn tố giác tội phạm kèm theo các tài liệu, chứng cứ đến cơ quan công an hoặc viện kiểm sát có thẩm quyền. Sau khi tiếp nhận, cơ quan điều tra sẽ tiến hành xác minh, điều tra, và nếu có đủ căn cứ sẽ ra quyết định khởi tố vụ án, khởi tố bị can, sau đó chuyển hồ sơ sang viện kiểm sát để truy tố và cuối cùng là đưa ra xét xử tại tòa án.  

Tuy nhiên, trong thực tiễn, việc tố tụng các vụ án lừa đảo, đặc biệt là các vụ án "bán cổ phần khống" quy mô lớn, gặp nhiều khó khăn. Một trong những vấn đề lớn nhất là việc xác định và thu thập lời khai của bị hại. Nhiều vụ án có số lượng bị hại lên đến hàng trăm, thậm chí hàng nghìn người, gây áp lực lớn cho cơ quan điều tra trong việc triệu tập và lấy lời khai đầy đủ. Việc thiếu thống nhất trong việc xác định tổng giá trị tài sản chiếm đoạt khi không thể lấy lời khai của tất cả bị hại cũng là một vướng mắc. Một số quan điểm cho rằng chỉ có thể truy tố dựa trên số tiền của những người đã có lời khai, trong khi quan điểm khác lại cho rằng có thể dựa trên lời khai của bị cáo và các tài liệu, chứng cứ khác. Sự thiếu thống nhất này có thể dẫn đến việc xử lý không tương xứng với hậu quả thực tế của vụ án, gây thiệt hại lớn cho xã hội và làm giảm niềm tin vào pháp luật.  

4.3. Vấn đề bồi thường thiệt hại và giảm án

Theo quy định của pháp luật dân sự và hình sự, người phạm tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản phải bồi thường toàn bộ thiệt hại đã gây ra cho bị hại. Việc bồi thường này là một phần trách nhiệm bắt buộc, có thể được thực hiện bằng tiền hoặc hiện vật.  

Hành vi hoàn trả lại toàn bộ số tiền chiếm đoạt được coi là một tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự theo quy định tại điểm b, khoản 1, Điều 46 Bộ luật Hình sự. Tuy nhiên, việc hoàn trả này chỉ làm giảm nhẹ hình phạt, chứ không xóa bỏ trách nhiệm hình sự của người phạm tội. Điều này đảm bảo rằng người phạm tội vẫn phải chịu trách nhiệm trước pháp luật về hành vi của mình.  

Trong thực tiễn, một vấn đề gây tranh luận là việc xử lý số tiền mà bị cáo đã tự nguyện khắc phục hậu quả trước khi bị khởi tố. Có quan điểm cho rằng số tiền này được trừ vào tổng số tiền bị khởi tố, nhưng cũng có quan điểm khác cho rằng số tiền đó chỉ được coi là tình tiết giảm nhẹ, không ảnh hưởng đến giá trị tài sản bị truy cứu. Sự thiếu thống nhất này làm cho việc áp dụng pháp luật trở nên không đồng bộ, gây ra khó khăn cho các cơ quan tố tụng.  

5. Đánh giá Hiệu quả và đề xuất giải pháp

5.1. Đánh giá tính hiệu quả của pháp luật hiện hành

Pháp luật Việt Nam đã có các quy định tương đối đầy đủ để xử lý Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản, đặc biệt là với việc bổ sung các khung hình phạt chi tiết theo giá trị tài sản chiếm đoạt và các tình tiết tăng nặng. Điều này cho phép cơ quan tố tụng áp dụng các chế tài nghiêm khắc đối với tội phạm quy mô lớn. Tuy nhiên, trên thực tế, tội phạm lừa đảo vẫn gia tăng với thủ đoạn ngày càng tinh vi , cho thấy việc thực thi pháp luật vẫn còn gặp nhiều vướng mắc cần được khắc phục.  

5.2. Các vướng mắc trong thực tiễn tố tụng

Vướng mắc về Định tội danh: Trong thực tiễn xét xử, đôi khi vẫn xảy ra sự nhầm lẫn giữa Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản (Điều 174) và các tội danh khác như Tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản (Điều 175). Điểm khác biệt mấu chốt nằm ở thời điểm phát sinh thủ đoạn gian dối: trong tội lừa đảo, thủ đoạn gian dối có trước khi người phạm tội nhận được tài sản, trong khi ở tội lạm dụng tín nhiệm, tài sản được nhận một cách hợp pháp trước, sau đó người phạm tội mới nảy sinh ý định chiếm đoạt và sử dụng thủ đoạn gian dối. Việc định tội danh không chính xác có thể dẫn đến xử lý oan sai, bỏ lọt tội phạm, hoặc áp dụng hình phạt không phù hợp, gây ảnh hưởng tiêu cực đến uy tín của các cơ quan tư pháp.  

Vướng mắc trong Thu hồi tài sản: Vấn đề khó khăn nhất trong các vụ án lừa đảo là việc thu hồi tài sản đã bị chiếm đoạt. Đặc biệt, khi tài sản đã được chuyển cho người thứ ba một cách ngay tình, việc buộc họ phải nộp lại để bồi thường cho bị hại vẫn còn nhiều quan điểm trái chiều. Một mặt, cần bảo vệ quyền lợi của người bị hại, nhưng mặt khác, cũng cần đảm bảo quyền lợi hợp pháp của người thứ ba ngay tình. Sự thiếu thống nhất này gây ra rủi ro pháp lý lớn và làm giảm hiệu quả của công tác thi hành án, khiến nhiều tài sản không thể thu hồi.  

5.3. Đề xuất giải pháp hoàn thiện pháp luật và thực thi

Để nâng cao hiệu quả phòng chống và xử lý tội phạm lừa đảo, đặc biệt là trong lĩnh vực tài chính, cần thực hiện một số giải pháp đồng bộ:

• Hoàn thiện pháp luật: Cần sớm ban hành các văn bản hướng dẫn áp dụng pháp luật một cách toàn diện, thống nhất và chi tiết hơn. Các văn bản này cần giải thích cụ thể các dấu hiệu định tội, định khung hình phạt, và đưa ra hướng dẫn rõ ràng để giải quyết các vướng mắc trong thực tiễn, đặc biệt là vấn đề xác định giá trị tài sản và xử lý tài sản đã chuyển cho người thứ ba.  
• Nâng cao năng lực thực thi: Cần tăng cường đào tạo, bồi dưỡng nghiệp vụ cho các điều tra viên, kiểm sát viên, thẩm phán để trang bị kiến thức chuyên sâu về tội phạm kinh tế và tội phạm công nghệ cao. Điều này giúp họ nhận diện và xử lý chính xác các thủ đoạn lừa đảo tinh vi trong giao dịch chứng khoán, tiền tệ. 
• Tăng cường phối hợp: Cần thiết lập một cơ chế phối hợp hiệu quả hơn giữa các cơ quan quản lý nhà nước (như Ủy ban Chứng khoán Nhà nước) và các cơ quan tố tụng. Sự phối hợp này sẽ giúp sớm phát hiện các dấu hiệu vi phạm từ các hoạt động doanh nghiệp và thị trường, từ đó kịp thời ngăn chặn và xử lý các hành vi có dấu hiệu hình sự, bảo vệ nhà đầu tư và sự ổn định của thị trường.  

Kết luận

Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản bằng thủ đoạn "bán cổ phần khống" là một loại tội phạm phức tạp, gây ra hậu quả đặc biệt nghiêm trọng cho cả cá nhân và toàn xã hội. Mặc dù pháp luật Việt Nam đã có những quy định chặt chẽ tại Điều 174 Bộ luật Hình sự, nhưng việc thực thi vẫn còn gặp nhiều vướng mắc trong thực tiễn.

Bản chất của hành vi "bán cổ phần khống" là sự lạm dụng niềm tin và sự thiếu hiểu biết của nhà đầu tư, sử dụng các thủ đoạn tinh vi như làm giả hồ sơ, kê khống vốn điều lệ để biến một hành vi phạm pháp thành một giao dịch có vẻ hợp pháp. Việc xử lý loại tội phạm này không chỉ đòi hỏi sự kiên quyết của các cơ quan tư pháp mà còn yêu cầu sự hoàn thiện của hành lang pháp lý, đảm bảo sự thống nhất và hiệu quả trong mọi giai đoạn tố tụng.

Để xây dựng một thị trường tài chính minh bạch, bền vững và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của các nhà đầu tư, việc giải quyết triệt để các vướng mắc trong việc định tội danh, xác định giá trị tài sản, và thu hồi tài sản bị chiếm đoạt là vô cùng cấp bách. Điều này không chỉ là trách nhiệm của các cơ quan chức năng mà còn đòi hỏi sự chung tay của toàn xã hội, nâng cao nhận thức và cảnh giác để phòng ngừa hiệu quả loại tội phạm này.

Khi quý khách có thắc mắc về quy định pháp luật, vui lòng liên hệ đến hotline 19006162 hoặc gửi thư tư vấn đến địa chỉ email: lienhe@luatminhkhue.vn để được tư vấn.