Lợi dụng lòng tin lừa đảo chiếm đoạt tài sản có bị phạt tù?

Để làm rõ một hành vi lợi dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản khi nào phạm tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản, khi nào phạm tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản. Chúng ta cần so sánh và phân tích cấu thành tội phạm (dấu hiệu nhận biết) hai tội danh này, cụ thể:

1. So sánh Tội lừa đảo và tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản 

1.1. Những điểm tương đồng giữa hai tội danh

Tội Lừa đảo chiếm đoạt tài sản (Điều 174 Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi 2017) và Tội Lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản (Điều 175) đều là các tội xâm phạm quyền sở hữu hợp pháp của công dân và tổ chức. Hai tội danh này có chung một số yếu tố cấu thành cơ bản:  

Thứ nhất, Khách thể của cả hai tội phạm đều là quyền sở hữu tài sản.  

Thứ hai, về Mặt chủ quan, cả hai tội phạm đều được thực hiện bằng lỗi cố ý trực tiếp. Điều này có nghĩa là người phạm tội nhận thức rõ hành vi của mình là nguy hiểm cho xã hội, thấy trước hậu quả tài sản sẽ bị chiếm đoạt, và mong muốn hậu quả đó xảy ra.  

Thứ ba, về Chủ thể, chủ thể của tội phạm đều là cá nhân có đủ năng lực trách nhiệm hình sự và đạt độ tuổi chịu trách nhiệm hình sự theo quy định của pháp luật Việt Nam (từ 16 tuổi trở lên).  

1.2. Điểm khác biệt cốt lõi: Ý chí chủ quan và Thời điểm nảy sinh ý định chiếm đoạt

Mặc dù có nhiều điểm tương đồng, sự khác biệt căn bản giữa Điều 174 và Điều 175 nằm ở bản chất hành vi khách quan và đặc biệt là thời điểm nảy sinh ý định chiếm đoạt (ý chí chủ quan). Đây là yếu tố then chốt để định tội danh trong thực tiễn xét xử.

Trong Tội Lừa đảo chiếm đoạt tài sản (Điều 174 BLHS), ý định chiếm đoạt của người phạm tội nảy sinh trước khi họ nhận được tài sản. Kẻ phạm tội đã có sẵn mục đích chiếm đoạt và sử dụng thủ đoạn gian dối làm công cụ để khiến người bị hại tin tưởng và tự nguyện chuyển giao tài sản hoặc quyền quản lý tài sản. Hành vi chuyển giao tài sản là kết quả trực tiếp của sự lừa dối.

Ngược lại, trong Tội Lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản (Điều 175 BLHS), việc nhận tài sản ban đầu là hoàn toàn hợp pháp (thông qua các giao dịch như vay, mượn, thuê tài sản) và không có ý định chiếm đoạt. Ý định chiếm đoạt chỉ nảy sinh sau khi người phạm tội đã có tài sản trong tay. Hành vi gian dối (hoặc bỏ trốn, không trả lại tài sản) chỉ là thủ đoạn được sử dụng sau đó để giữ lại tài sản đã nhận một cách hợp pháp trước đó.

Sự phân biệt về thời điểm nảy sinh ý định này có ý nghĩa quan trọng trong việc đánh giá tính chất xảo quyệt và mức độ tiền định của hành vi phạm tội. Điều 174 đòi hỏi một sự chuẩn bị và tính toán lừa dối cao hơn ngay từ đầu.

1.3. Phân biệt về hành vi khách quan và giá trị tài sản tối thiểu

Việc pháp luật quy định ngưỡng giá trị tài sản tối thiểu để truy cứu trách nhiệm hình sự đối với Tội lừa đảo (2.000.000 VND) thấp hơn Tội lạm dụng tín nhiệm (4.000.000 VND) phản ánh chính sách hình sự nghiêm khắc đối với hành vi có tính chất lừa đảo, xảo quyệt. Hơn nữa, quy định về việc khởi tố Tội lừa đảo dưới 2.000.000 VND nếu người phạm tội đã từng bị kết án về các tội xâm phạm quyền sở hữu khác (bao gồm cả Điều 175) cho thấy sự kiên quyết của pháp luật trong việc trừng trị hành vi tái phạm đối với các tội liên quan đến chiếm đoạt tài sản.  

2. Các thủ đoạn gian dối phổ biến và ví dụ thực tiễn

2.1. Khái niệm "thủ đoạn gian dối" và "lợi dụng lòng tin"

"Thủ đoạn gian dối" là hành vi cốt lõi của Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản. Nó bao gồm việc đưa ra thông tin sai lệch, tạo ra tình huống giả, hoặc che giấu sự thật nhằm làm cho người bị hại tin tưởng một cách sai lầm và tự nguyện giao tài sản. Trong bối cảnh hiện đại, các thủ đoạn gian dối thường lợi dụng lòng tin, sự thiếu hiểu biết về công nghệ, hoặc tâm lý sợ hãi, tham lam của nạn nhân.

2.2. Nhóm thủ đoạn giả mạo cơ quan công quyền và tổ chức chính thống

Các thủ đoạn này thường sử dụng áp lực tâm lý và đe dọa để buộc nạn nhân hành động nhanh chóng, không kịp suy xét.

• Giả danh Cơ quan Công an, Viện kiểm sát, Tòa án: Đối tượng thường sử dụng công nghệ giả mạo số điện thoại của cơ quan chính thức và kịch bản đe dọa nạn nhân rằng họ có liên quan đến các vụ án hình sự nghiêm trọng (rửa tiền, ma túy). Sau đó, chúng yêu cầu nạn nhân chuyển tiền vào tài khoản "bảo mật" để phục vụ điều tra hoặc "xác minh".  
• Giả danh Giáo viên hoặc Nhân viên Y tế: Kẻ gian gọi điện thoại thông báo người thân (con, em) đang gặp tai nạn, cấp cứu nguy kịch. Lợi dụng trạng thái hoảng loạn của nạn nhân, chúng yêu cầu chuyển tiền ngay lập tức để đóng viện phí hoặc phẫu thuật gấp.  
• Giả mạo Tổ chức Tài chính, Ngân hàng và Cơ quan Nhà nước (BHXH): Thủ đoạn này bao gồm việc tạo ra các trang thông tin điện tử giả mạo có giao diện giống hệt trang web chính thức (ví dụ: sử dụng đường dẫn bất thường như vn-cbs.xyz) hoặc sử dụng tin nhắn giả mạo thương hiệu (SMS Brandname). Các tin nhắn này yêu cầu người dùng truy cập link giả mạo, khai báo thông tin cá nhân, tài khoản ngân hàng, mật khẩu và mã OTP, dẫn đến việc bị chiếm quyền quản trị tài khoản và chiếm đoạt tiền.  

2.3. Nhóm thủ đoạn lợi dụng công nghệ số và mạng xã hội

Sự phát triển của công nghệ đã làm gia tăng tính chất xảo quyệt của các hành vi lừa đảo, đặc biệt trên không gian mạng.

• Lừa đảo bằng công nghệ Deepfake và Deepvoice: Kẻ gian sử dụng trí tuệ nhân tạo để tạo video hoặc giọng nói giả mạo người thân, cấp trên, khiến người nhận tin rằng đó là cuộc gọi thật và thực hiện chuyển tiền khẩn cấp. Công nghệ này làm giảm khả năng nhận biết của nạn nhân.  
• Mô hình Lừa đảo Cộng tác viên (CTV) Trực tuyến: Đây là thủ đoạn lợi dụng lòng tham và lòng tin từng bước (Layered Trust). Ban đầu, đối tượng lừa đảo tuyển CTV online, trả hoa hồng đầy đủ cho các đơn hàng hoặc nhiệm vụ giá trị nhỏ. Khi nạn nhân đã tin tưởng, chúng yêu cầu ứng tiền cho các đơn hàng giá trị cao hơn, sau đó chiếm đoạt số tiền ứng này (thường từ vài triệu đến vài trăm triệu đồng).  
• Giả mạo Biên lai Chuyển khoản (Fake Bill): Trong giao dịch mua bán trực tuyến, kẻ gian sử dụng phần mềm tạo dựng biên lai thanh toán giả mạo (bill) để chứng minh rằng họ đã chuyển khoản qua Internet Banking. Người bán, vì tin vào ảnh bill giả, đồng ý giao hàng, từ đó bị chiếm đoạt tài sản.  
• Lừa đảo Dịch vụ Khôi phục Tài khoản/SIM: Lợi dụng tâm lý lo lắng của người dùng khi tài khoản mạng xã hội bị khóa, hoặc sử dụng chiêu trò đe dọa "khóa SIM" vì chưa chuẩn hóa thuê bao. Kẻ gian yêu cầu cung cấp thông tin cá nhân để "kiểm tra," từ đó chiếm quyền kiểm soát SIM, dẫn đến mất các tài khoản liên kết và OTP ngân hàng.  

2.4. Nhóm thủ đoạn lừa đảo đầu tư và tài chính phức tạp (Scam)

Nhóm này thường mang tính chất "có tổ chức" và "chuyên nghiệp," nhắm vào các giao dịch tiền tệ, chứng khoán, và tín dụng.

• Lừa đảo Đầu tư Chứng khoán/Tiền ảo/Forex: Kẻ gian tổ chức hội nghị, quảng cáo các khoản lợi nhuận khổng lồ và dễ dàng rút vốn. Họ không cung cấp thông tin đầy đủ về giấy phép hoặc mã số thuế, và yêu cầu nạn nhân chuyển tiền dưới hình thức phí đăng ký, ký quỹ. Khi nạn nhân thắng lớn, hệ thống sẽ gây khó khăn, yêu cầu nộp thêm tiền thuế hoặc phí bảo đảm để chiếm đoạt toàn bộ số vốn.  
• Lừa đảo Tình yêu - Đầu tư (Romance Scam): Thủ đoạn này kết hợp việc xây dựng mối quan hệ tình cảm giả tạo với việc dẫn dụ nạn nhân tham gia đầu tư vào các sàn giao dịch tài chính giả mạo do kẻ lừa đảo kiểm soát.  
• Lợi dụng Nhu cầu Đổi ngoại tệ: Xuất hiện các đối tượng lợi dụng nhu cầu đổi ngoại tệ (đặc biệt là USD) của người dân trên không gian mạng để thực hiện hành vi lừa đảo.  

3. Phân tích các tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự tội lừa đảo 

3.1. Tổng quan về khung hình phạt tăng nặng

Điều 174 BLHS quy định bốn khung hình phạt chính, với mức hình phạt tăng dần theo giá trị tài sản chiếm đoạt và sự xuất hiện của các tình tiết tăng nặng định khung. Khung hình phạt cao nhất (Khoản 4) áp dụng hình phạt tù từ 12 năm đến 20 năm, hoặc tù chung thân. Các tình tiết tăng nặng định tính đóng vai trò quan trọng trong việc xác định khung hình phạt nghiêm khắc hơn.

3.2. Giải thích các tình tiết định tính theo hướng dẫn của HĐTP

Pháp luật hình sự Việt Nam chú trọng đến bản chất và quy mô tổ chức của hành vi phạm tội thông qua việc định nghĩa các tình tiết tăng nặng sau:

"Có tổ chức"

Tình tiết "có tổ chức" được áp dụng khi hành vi lừa đảo có sự câu kết chặt chẽ giữa từ hai người trở lên, trong đó có sự phân công vai trò rõ ràng giữa chủ mưu, người thực hành, người giúp sức, và người xúi giục, được điều hành bởi một người hoặc một nhóm người thống nhất. Trong bối cảnh tội phạm công nghệ cao, "có tổ chức" thường đi kèm với việc tạo lập các tài khoản doanh nghiệp "ma," sử dụng mạng máy tính, viễn thông và phương tiện điện tử để thực hiện hành vi lừa đảo quy mô lớn.  

"Có tính chất chuyên nghiệp"

Tình tiết này đòi hỏi hai dấu hiệu chính: (1) người phạm tội thực hiện hành vi chiếm đoạt một cách thường xuyên, lặp đi lặp lại (thường là từ hai lần trở lên), và (2) lấy việc phạm tội làm nguồn thu nhập chính, hoặc chuẩn bị công cụ, phương tiện một cách kỹ lưỡng nhằm mục đích phạm tội.

Hiện tại, việc áp dụng cần có hướng dẫn cụ thể và thống nhất hơn để phân biệt rõ ràng giữa "có tính chất chuyên nghiệp" và tình tiết tăng nặng "phạm tội 02 lần trở lên" (tái phạm), tránh việc áp dụng chồng chéo, không đúng nguyên tắc của BLHS.  

"Sử dụng thủ đoạn xảo quyệt, nguy hiểm"

Đây là tình tiết tăng nặng định khung tại Khoản 2 Điều 174. Mặc dù BLHS không có văn bản hướng dẫn riêng cho Điều 174, căn cứ vào tinh thần của Nghị quyết 03/2020/NQ-HĐTP và thực tiễn xét xử, thủ đoạn "xảo quyệt" có thể được hiểu là:

1. Mức độ tinh vi cao: Thủ đoạn đạt đến mức độ đặc biệt tinh vi, che giấu sự thật một cách khéo léo, gây khó khăn cực độ cho cơ quan điều tra trong việc phát hiện và thu thập chứng cứ (ví dụ: lừa đảo xuyên quốc gia, sử dụng công nghệ Deepfake, tạo hàng nghìn tài khoản giả mạo).  
2. Lợi dụng tối đa sự yếu thế/tin tưởng: Lợi dụng tín ngưỡng, tâm linh (bói toán, giải hạn online) , hoặc giả mạo hoàn toàn cán bộ công quyền để tạo áp lực tâm lý cực lớn lên nạn nhân.  
3. Chiếm đoạt tài sản đặc biệt: Chiếm đoạt tiền hoặc tài sản được sử dụng vào mục đích xóa đói, giảm nghèo hoặc các mục đích nhân đạo khác.  

Hành vi "xảo quyệt" đã được nâng cấp đáng kể trong thời đại công nghệ, khiến các vụ lừa đảo lớn gần đây dễ dàng bị truy tố theo khung hình phạt nghiêm khắc hơn.

3.3. Tác động của các tình tiết tăng nặng lên mức hình phạt

Các tình tiết tăng nặng định khung như "có tổ chức," "chuyên nghiệp," và "xảo quyệt" có tác động quyết định đến việc áp dụng mức hình phạt cao hơn, thể hiện rõ qua cấu trúc của Điều 174:

• Khung 1 (02 đến 07 năm tù): Chiếm đoạt tài sản từ 2 triệu đến dưới 50 triệu VND (hoặc dưới 2 triệu VND nhưng có đủ điều kiện khởi tố).
• Khung 2 (05 đến 12 năm tù): Chiếm đoạt từ 50 triệu đến dưới 200 triệu VND, hoặc có tổ chức, có tính chất chuyên nghiệp, dùng thủ đoạn xảo quyệt, nguy hiểm, hoặc phạm tội 02 lần trở lên, v.v.
• Khung 3 (12 đến 20 năm tù): Chiếm đoạt từ 200 triệu đến dưới 500 triệu VND (hoặc các tình tiết đặc biệt nghiêm trọng khác).
• Khung 4 (12 đến 20 năm tù hoặc tù chung thân): Chiếm đoạt từ 500 triệu VND trở lên.

Khi các yếu tố định tính nghiêm trọng xuất hiện, như "có tổ chức" hoặc "xảo quyệt," ngay cả khi giá trị tài sản chiếm đoạt chưa đạt ngưỡng cao nhất, mức hình phạt vẫn được đẩy lên khung 2 hoặc khung 3. Trong thực tiễn xét xử, các bị cáo phạm tội theo Khoản 1 Điều 174 vẫn có thể được xem xét hưởng án treo theo Nghị quyết 02/2018/NQ-HĐTP , nhưng khả năng này gần như không xảy ra đối với các trường hợp phạm tội có các tình tiết tăng nặng định khung tại Khoản 2 trở lên. 

4. Các văn bản hướng dẫn và án lệ, bản án thực tiễn

Nguồn luật cơ bản để định tội danh và xét xử Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản là Điều 174 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017). Ngoài ra, các quy định tại Chương XVI (Các tội xâm phạm sở hữu) và các quy định chung của BLHS về trách nhiệm hình sự, tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ cũng được áp dụng.

Hội đồng Thẩm phán Tòa án Nhân dân Tối cao ban hành các Nghị quyết nhằm thống nhất áp dụng pháp luật, đặc biệt quan trọng đối với các tội danh phức tạp như Tội lừa đảo:

• Nghị quyết số 02/2018/NQ-HĐTP ngày 15/5/2018: Hướng dẫn áp dụng Điều 65 BLHS về án treo. Nghị quyết này xác định các tiêu chí cho phép người phạm tội, đặc biệt trong các vụ án khung 1 Điều 174, được hưởng án treo, như trường hợp của các bị cáo T và C bị tuyên án treo 10 tháng và 8 tháng tù.  
• Nghị quyết số 03/2019/NQ-HĐTP ngày 22/3/2019: Hướng dẫn áp dụng Điều 324 BLHS về Tội rửa tiền. Nghị quyết này quy định rõ Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản (Đ.174) là một trong những tội phạm nguồn của hành vi rửa tiền. Điều này hàm ý rằng, các vụ án lừa đảo quy mô lớn không chỉ bị xử lý về tội chiếm đoạt mà còn có thể bị xử lý kèm theo tội rửa tiền nếu có hành vi hợp thức hóa tài sản bất hợp pháp.  
• Nghị quyết số 03/2020/NQ-HĐTP ngày 30/12/2020: Hướng dẫn về Tội tham nhũng và một số tội phạm khác. Mặc dù không trực tiếp hướng dẫn Điều 174, Nghị quyết này cung cấp cơ sở để giải thích các tình tiết định tính phức tạp như "dùng thủ đoạn xảo quyệt, nguy hiểm" khi áp dụng cho các tội phạm xâm phạm sở hữu.  

Thực tiễn xét xử và án lệ là cơ sở để xác định ranh giới và cách thức áp dụng Điều 174 trong các tình huống cụ thể.

Án lệ số 57/2023/AL (Về hành vi Gian dối nhằm tiếp cận tài sản trong Tội Cướp giật tài sản) là án lệ quan trọng giúp phân biệt Tội lừa đảo (Đ.174) với Tội cướp giật (Đ.171).  

• Tình huống pháp lý: Án lệ giải quyết trường hợp bị cáo dùng thủ đoạn gian dối (ví dụ: dùng tiền âm phủ bên trong xấp tiền thật) để người giao hàng cho kiểm tra tài sản (điện thoại iPhone), nhưng sau đó lợi dụng sơ hở khi người giao hàng kiểm tiền thì tăng ga bỏ chạy để chiếm đoạt tài sản.  
• Giải pháp pháp lý: Tòa án xác định hành vi này là Tội Cướp giật tài sản.  
• Ý nghĩa: Án lệ này củng cố nguyên tắc cốt lõi của Đ.174: Hành vi lừa đảo phải khiến nạn nhân hoàn toàn tự nguyện chuyển giao quyền sở hữu. Nếu gian dối chỉ là thủ đoạn để tiếp cận tài sản, và hành vi chiếm đoạt thực sự xảy ra bằng hành vi bạo lực hoặc tẩu thoát nhanh (vũ lực đối với tài sản), thì tội danh sẽ chuyển thành Cướp giật (Đ.171).

Thực tiễn xét xử cho thấy mức độ nghiêm khắc của Tội lừa đảo, đặc biệt trong các vụ án kinh tế phức tạp:

• Lừa đảo Tài chính Ngân hàng: Vụ án bị cáo Võ Kim A đã dùng hành vi gian dối chiếm đoạt 5.045.000.000 đồng của người bị hại, số tiền sau đó được sử dụng để tất toán khoản vay của chính bị cáo tại Ngân hàng SHB.  
• Lừa đảo huy động vốn: Vụ án bị cáo Nguyễn Thị C đã chiếm đoạt tổng cộng 3.313.000.000 đồng của 15 người bị hại bằng thủ đoạn cam kết sử dụng tiền đúng mục đích vay, nhưng thực chất chiếm đoạt để sử dụng cá nhân.  

Các bản án sơ thẩm đã tuyên phạt các bị cáo mức án tù giam nghiêm khắc (ví dụ: bị cáo Nguyễn Văn Đ 09 năm tù; bị cáo Hoàng N.Đ 12 năm tù; bị cáo Đặng Văn Q 15 năm tù) , khẳng định rằng việc áp dụng hình phạt tù có thời hạn là xu hướng chủ đạo đối với các hành vi lừa đảo chiếm đoạt tài sản có giá trị lớn hoặc có tổ chức.  

Kết luận

Nghiên cứu sâu về Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản theo pháp luật Việt Nam cho thấy khung pháp lý hình sự đã được xây dựng chặt chẽ, tuy nhiên, việc định tội danh ngày càng phức tạp do sự phát triển của công nghệ và các thủ đoạn phạm tội tinh vi.

Sự khác biệt cốt lõi giữa Tội lừa đảo (Điều 174) và Tội lạm dụng tín nhiệm (Điều 175) nằm ở thời điểm nảy sinh ý định chiếm đoạt, với Điều 174 nhấn mạnh tính tiền định và xảo quyệt ngay từ đầu, dẫn đến ngưỡng truy cứu trách nhiệm hình sự thấp hơn.

Các thủ đoạn gian dối hiện đại đang chuyển dịch từ các mô hình truyền thống (giả danh công quyền) sang các mô hình công nghệ cao (Deepfake, fake bill, lừa đảo đầu tư Forex/Crypto), đòi hỏi các cơ quan tư pháp phải áp dụng linh hoạt và nghiêm khắc các tình tiết tăng nặng định tính như "có tổ chức" và "sử dụng thủ đoạn xảo quyệt". Việc áp dụng các tình tiết này ảnh hưởng lớn đến khung hình phạt, thường đẩy mức phạt lên Khung 2, 3 hoặc 4, giảm thiểu khả năng được hưởng án treo.

Cuối cùng, các văn bản hướng dẫn và án lệ như Nghị quyết 03/2019/NQ-HĐTP và Án lệ 57/2023/AL đóng vai trò thiết yếu trong việc phân định ranh giới tội phạm và xác định Tội lừa đảo là tội phạm nguồn nguy hiểm trong các hoạt động rửa tiền, qua đó củng cố tính nghiêm minh của pháp luật đối với loại tội phạm này.

Trên đây là ý kiến của chúng tôi về vấn đề của bạn dựa trên các quy định của pháp luật. Mọi vướng mắc bạn vui lòng trao đổi trực tiếp với Luật sư tư vấn pháp luật hình sự trực tuyến qua tổng đài 24/7 gọi số: 1900.6162 để nhận được sự tư vấn, hỗ trợ từ Luật Minh Khuê.