Rút đơn tố cáo lừa đảo có bị khởi tố tội lừa đảo không?

1. Rút đơn tố cáo lừa đảo là gì? Có ý nghĩa gì?

"Rút đơn tố cáo lừa đảo" là thuật ngữ dùng để chỉ hành vi của người bị hại (cá nhân hoặc tổ chức) đã nộp đơn tố cáo hành vi lừa đảo chiếm đoạt tài sản đến cơ quan công an hoặc Viện Kiểm sát, nhưng sau đó lại có đơn đề nghị các cơ quan này không tiếp tục xử lý hoặc điều tra vụ việc.

Dưới góc độ pháp lý, việc rút đơn tố cáo hành vi lừa đảo chiếm đoạt tài sản có hai ý nghĩa chính:

Ý nghĩa về mặt tố tụng hình sự (định tội):

Trong các vụ án về tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản (Điều 174 Bộ luật Hình sự), việc rút đơn tố cáo không làm đình chỉ vụ án hoặc miễn trách nhiệm hình sự cho người phạm tội.  

• Tính chất tội phạm: Lừa đảo chiếm đoạt tài sản là một tội phạm thuộc loại tội phạm do cơ quan tố tụng tự khởi tố (không theo yêu cầu của bị hại) và có cấu thành vật chất. Tội phạm được coi là hoàn thành khi đối tượng đã thực hiện hành vi gian dối và đã chiếm đoạt được tài sản, gây ra hậu quả nguy hiểm cho xã hội.  
• Không phụ thuộc ý chí bị hại: Khi hành vi đã cấu thành tội phạm hình sự, việc xử lý không còn phụ thuộc vào ý chí cá nhân của người bị hại. Cơ quan chức năng phải tiếp tục điều tra, truy tố và xét xử để đảm bảo trật tự xã hội và tính nghiêm minh của pháp luật.  

Ví dụ điển hình: Trong vụ án Địa ốc Alibaba, dù một số bị hại có đơn xin giảm nhẹ hình phạt cho Nguyễn Thái Luyện và đồng phạm, việc này không làm thay đổi tội danh Lừa đảo chiếm đoạt tài sản của các bị cáo.  

Ý nghĩa về mặt giải quyết thiệt hại (lượng hình):

Mặc dù không ảnh hưởng đến việc định tội, việc rút đơn tố cáo (thường đi kèm với việc khắc phục hậu quả hoặc bãi nại) vẫn được xem xét ở giai đoạn lượng hình (xác định mức án):

• Tình tiết giảm nhẹ: Nếu việc rút đơn là kết quả của việc người phạm tội hoặc gia đình đã tự nguyện bồi thường thiệt hại, sửa chữa hoặc khắc phục hậu quả (dù nộp trực tiếp hay nhờ người khác nộp thay), hành vi này sẽ được Hội đồng xét xử xem xét là một tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự (Điều 51 BLHS).  
• Căn cứ lượng hình: Việc giảm nhẹ này sẽ căn cứ vào ý thức, thái độ tự nguyện của người phạm tội và mức độ bồi thường có chiếm một tỷ lệ đáng kể so với toàn bộ thiệt hại đã gây ra hay không.
• Yếu tố nhân thân: Trường hợp bị hại có đơn xin giảm nhẹ hình phạt cho bị cáo (như đã xảy ra trong vụ án Địa ốc Alibaba) , Hội đồng Xét xử sẽ xem xét đây là yếu tố nhân thân, thể hiện sự ăn năn, hối cải của bị cáo hoặc sự khoan dung từ phía bị hại, qua đó có thể cân nhắc giảm một phần mức án.  

Tóm lại, trong các vụ án lừa đảo chiếm đoạt tài sản, rút đơn tố cáo chỉ là một biểu hiện về ý chí của người bị hại trong quan hệ dân sự, chứ không có giá trị pháp lý để hủy bỏ việc truy cứu trách nhiệm hình sự đã được khởi tố.

2. Lừa đảo chiếm đoạt tài sản có được rút đơn không?

Có, bởi vì: Bộ luật tố tụng hình sự năm 2015 quy định chi tiết về quy trình tố tụng, bao gồm thẩm quyền tiếp nhận tố giác (Điều 145) và thẩm quyền điều tra (Điều 163). Cụ thể, các cơ quan điều tra và Viện Kiểm sát có trách nhiệm tiếp nhận tố giác về tội phạm. Về thẩm quyền điều tra, Cơ quan điều tra có thẩm quyền điều tra những vụ án xảy ra trên địa phận của mình, hoặc nơi phát hiện tội phạm, nơi người phạm tội cư trú hoặc bị bắt (trong trường hợp hành vi phạm tội được thực hiện tại nhiều địa điểm khác nhau hoặc chưa xác định được nơi xảy ra cụ thể).

Về căn cứ pháp lý thể hiện quyền của người bị hại được phép rút đơn trong vụ án hình sự có liên quan đến tội lừa đảo:

Trong quy trình tố tụng hình sự, không có một căn cứ pháp lý cụ thể nào quy định quyền rút đơn tố cáo của người bị hại trong vụ án lừa đảo chiếm đoạt tài sản. Thay vào đó, pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam quy định về thẩm quyền khởi tố dựa trên tính chất của tội phạm.

Dưới đây là các căn cứ pháp lý liên quan và cách chúng xác định việc người bị hại có thể rút lại yêu cầu khởi tố hay không:

2.1. Căn cứ pháp lý xác định thẩm quyền khởi tố

Tội "Lừa đảo chiếm đoạt tài sản" được quy định tại Điều 174 Bộ luật Hình sự (BLHS) và thuộc nhóm tội phạm mà cơ quan chức năng tự khởi tố theo quy định của Bộ luật Tố tụng Hình sự (BLTTHS).

Căn cứ quan trọng nhất là Khoản 1 Điều 155 BLTTHS 2015:

Phân tích áp dụng cho tội Lừa đảo: Điều 174 BLHS về Tội Lừa đảo chiếm đoạt tài sản không nằm trong danh sách các điều luật được quy định tại Khoản 1 Điều 155 BLTTHS 2015.

Do đó, tội Lừa đảo chiếm đoạt tài sản là loại tội phạm mà cơ quan tiến hành tố tụng có trách nhiệm tự khởi tố khi có dấu hiệu tội phạm, không phụ thuộc vào yêu cầu của bị hại.

2.2. Căn cứ pháp lý về việc đình chỉ vụ án

Vì tội lừa đảo không phụ thuộc vào yêu cầu của bị hại, nên việc rút đơn tố cáo không phải là căn cứ pháp lý để đình chỉ vụ án. Căn cứ tại Khoản 2 Điều 155 BLTTHS 2015:

Ví dụ trong vụ án Địa ốc Alibaba: Dù một số bị hại đã có đơn xin giảm nhẹ hình phạt cho Nguyễn Thái Luyện và đồng phạm, Tòa án vẫn giữ nguyên bản án tù chung thân vì hành vi chiếm đoạt tài sản của các bị cáo đã gây ra hậu quả đặc biệt nghiêm trọng (hơn 2.445 tỷ đồng) và mang tính chất phạm tội có tổ chức, tinh vi. Việc rút đơn không làm thay đổi bản chất của tội danh.  

Tuy nhiên, nếu bị cáo Nguyễn Thái Luyện thành công trong việc khắc phục toàn bộ thiệt hại (từng có người đề nghị nộp thay gần 2.500 tỷ đồng nhưng sau đó rút đơn), đây sẽ là một tình tiết giảm nhẹ vô cùng quan trọng, có thể ảnh hưởng lớn đến mức án cuối cùng.

Như vậy, do Điều 174 Bộ Luật Hình sự không nằm trong danh sách các tội phạm khởi tố theo yêu cầu của bị hại (Khoản 1 Điều 155 BLTTHS), nên khi người bị hại rút đơn tố cáo hành vi lừa đảo chiếm đoạt tài sản, cơ quan điều tra không có căn cứ pháp lý để đình chỉ vụ án theo Khoản 2 Điều 155. Quá trình điều tra, truy tố và xét xử vẫn phải được tiếp tục để xử lý hành vi phạm tội nghiêm trọng.

Tóm lại, đối với tội danh lừa đảo chiếm đoạt tài sản (Điều 174 Bộ luật Hình sự), câu trả lời là việc rút đơn tố cáo của bị hại không làm đình chỉ quá trình tố tụng hình sự.

3. Quy trình tố tụng hình sự liên quan đến tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản

Để hiểu rõ, dễ hình dung về quy trình tố tụng, Luật Minh Khuê phân tích quy trình tố tụng này dựa trên vụ án lừa đảo chiếm đoạt tài sản của công ty Địa ốc Alibaba. Quy trình tố tụng được chia thành các giai đoạn tố tụng như sau:

3.1. Giai đoạn tiếp nhận cố cáo và việc xử lý

Quá trình tố tụng hình sự đối với tội Lừa đảo chiếm đoạt tài sản thường bắt đầu bằng việc tiếp nhận tố giác về tội phạm.

Thẩm quyền tiếp nhận tố giác (Điều 145 BLTTHS 2015):

Theo Khoản 2 Điều 145 BLTTHS 2015, tố cáo về tội phạm lừa đảo chiếm đoạt tài sản có thể được nộp tại các cơ quan sau:  

1. Cơ quan điều tra: Công an có thẩm quyền nơi xảy ra vụ việc hoặc nơi cư trú của người bị tố giác.  
2. Viện Kiểm sát: Có trách nhiệm tiếp nhận tố giác, tin báo về tội phạm.  
3. Các cơ quan, tổ chức khác: Theo quy định, bao gồm cả các hình thức trình báo và cung cấp thông tin qua mạng (ví dụ: qua Ứng dụng VNeID).  

Một số thách thức trong trong việc tiếp nhận và xử lý đơn tố cáo tội lừa đảo: Do người bị hại trải dài khắp các tỉnh thành trong cả nước, giai đoạn tiếp nhận và xử lý tố cáo là một thách thức hành chính khổng lồ. Sự quá tải này không chỉ gây chậm trễ trong việc tổng hợp hồ sơ ban đầu mà còn tiềm ẩn nguy cơ sai sót trong việc định danh và xác minh thiệt hại của từng bị hại. Sự phức tạp về mặt địa lý và số lượng đơn thư cho thấy sự cần thiết phải nâng cấp các công cụ quản lý hồ sơ điện tử để xử lý hiệu quả các đại án có tính chất liên tỉnh và quy mô nạn nhân lớn.  

3.2. Hoạt động điều tra và thu thập chứng cứ

Giai đoạn điều tra tập trung vào việc thu thập chứng cứ để chứng minh hai yếu tố then chốt của tội Lừa đảo chiếm đoạt tài sản: hành vi "gian dối" và "mục đích chiếm đoạt" ngay từ đầu.

Thẩm quyền điều tra (Khoản 4 Điều 163 BLTTHS 2015): Thẩm quyền điều tra hành vi lừa đảo chiếm đoạt tài sản thuộc về Cơ quan điều tra có thẩm quyền tại địa bàn xảy ra tội phạm. Trong trường hợp vụ án phức tạp, xảy ra tại nhiều địa điểm như vụ Alibaba (Đồng Nai, Bà Rịa - Vũng Tàu, Bình Thuận), thẩm quyền điều tra có thể được xác định tại nơi phát hiện tội phạm, nơi người phạm tội cư trú hoặc bị bắt.  

Chứng minh Hành vi "Gian dối" và "Chiếm đoạt": Cơ quan điều tra đã thu thập chứng cứ, đánh giá chứng cứ dựa trên hành vi vi phạm để đửa ra kết luận cuối cùng.

Ví dụ trong vụ án Alibaba lừa đảo, cơ quan điều tra nhận thấy việc Alibaba thành lập mạng lưới công ty con, quảng cáo sai sự thật về pháp lý dự án (từ đất nông nghiệp sang đất ở), và sử dụng các cam kết thu mua ảo để tạo niềm tin cho người mua. Điều tra cũng phải xác định rõ các bị cáo (Nguyễn Thái Luyện và 22 đồng phạm) đã sử dụng bao nhiêu pháp nhân (12 công ty con) và rao bán bao nhiêu dự án (58 dự án) để thực hiện hành vi lừa đảo.  

Thẩm định và kê biên tài sản phức tạp: Trong quá trình điều tra, việc kê biên tài sản, chủ yếu là các lô đất nông nghiệp đã bị phân lô trái phép, đã gặp nhiều khó khăn kỹ thuật. Tài sản kê biên có nguồn gốc pháp lý mơ hồ và phức tạp về mặt hiện trạng (có cây tràm, xà cừ, trụ điện, nhà tạm, chuồng bò, giếng nước), gây khó khăn cho việc định giá và làm chậm quá trình thanh lý tài sản để bồi thường cho bị hại.  

3.3. Đánh giá quyết định khởi tố nị can và truy tố

Quyết định khởi tố bị can đối với Nguyễn Thái Luyện và đồng phạm được đưa ra dựa trên kết luận hành vi đã cấu thành tội Lừa đảo chiếm đoạt tài sản theo Điều 174 BLHS.  

• Căn cứ pháp lý khởi tố: Tội Lừa đảo chiếm đoạt tài sản là loại tội phạm mà cơ quan tiến hành tố tụng tự khởi tố khi có đủ căn cứ và không phụ thuộc vào yêu cầu của bị hại (do Điều 174 BLHS không nằm trong danh sách các tội khởi tố theo yêu cầu của bị hại tại Khoản 1 Điều 155 BLTTHS).  
• Xác định vai trò chủ mưu và đồng phạm: Cơ quan điều tra đã xác định Nguyễn Thái Luyện là chủ mưu, người chỉ đạo toàn bộ hệ thống các công ty con để thực hiện hành vi chiếm đoạt. Việc phân loại vai trò đồng phạm, từ vai trò tổ chức, chỉ đạo đến vai trò giúp sức của các nhân viên và giám đốc công ty con, là cần thiết để đảm bảo việc truy tố chính xác và đúng người, đúng tội. Sự hiện diện của mạng lưới công ty con cung cấp căn cứ pháp lý vững chắc cho tình tiết tăng nặng "phạm tội có tổ chức."  
• Giai đoạn truy tố: Sau khi kết thúc điều tra, Viện Kiểm sát sẽ ra Cáo trạng, truy tố các bị can trước Tòa án. Trong các đại án kinh tế phức tạp qua mạng, Viện Kiểm sát còn có thể truy tố thêm các tội danh liên quan như "Đưa hoặc sử dụng trái phép thông tin mạng máy tính, mạng viễn thông" (Điều 288 BLHS) nếu đối tượng cầm đầu sử dụng công nghệ để thực hiện hành vi phạm tội.
• Giai đoạn xét xử: Toà án sẽ xét xử sơ thẩm hoặc phúc thẩm (nếu có kháng cáo) theo quy trình tố tụng dựa trên tất cả chứng cứ mà cơ quan điều tra đã thu thập được và cáo trạng của Viện Kiểm Sát - Đặc biệt, dựa trên của trình tranh tụng tại toà án để đưa ra phán quyết cuối cùng.

Tóm lại, người bị hại trong vụ án hình sự về tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản nếu đã được khắc phục hậu quả của hành vi lừa đảo thì có quyền rút đơn tố cáo. Việc rút đơn tố cáo này không phải là căn cứ miễn trách nhiệm hình sự hoặc không khởi tố vụ án hình sự mà chỉ được xem là một tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự đối với người phạm tội.