1. Pháp điển hóa tại các nước thuộc hệ thống pháp luật châu Âu lục địa
Hệ thống pháp luật lục địa (Continetal Law), hệ thống Luật dân sự (Civil Law), hay gọi đơn giản hơn là hệ thống pháp luật Pháp – Đức: Đây là hệ thống pháp luật có nền tảng bắt nguồn từ hệ thống pháp luật của Pháp và pháp luật của một số nước lục địa Châu Âu. Trong đó pháp luật của Pháp là quan trọng nhất và có ảnh hưởng lớn tới pháp luật của các nước khác trong hệ thống pháp luật này. Hệ thống pháp luật của các nước này nhìn chung đều chịu ảnh hưởng của Luật La Mã. Ngày nay, phạm vi ảnh hưởng của hệ thống Civil Law tương đối rộng bao gồm các nước Châu Âu lục địa (Pháp, Đức, Italia…), Quebec (Canada), Louisiana (Mỹ), Nhật Bản và một số nước Châu Mỹ Latinh (Brazin, Vênêduêla…). Chúng dựa trên các khái niệm, phạm trù và quy tắc bắt nguồn từ luật La Mã, với một số ảnh hưởng của giáo luật, đôi khi được bổ sung hoặc sửa đổi phần lớn theo phong tục hoặc văn hóa địa phương. Truyền thống dân luật, mặc dù đã được thế kỷ hóa qua nhiều thế kỷ và đặt trọng tâm hơn vào quyền tự do cá nhân, thúc đẩy sự hợp tác giữa con người với nhau.
Luật châu Âu lục địa được căn cứ trên một hệ thống pháp luật đầu đủ và được "hệ thống hóa" một cách rõ ràng bằng văn bản và có thể thể tiếp cận. Luật châu Âu lục địa chia hệ thống pháp luật làm 3 bộ luật: Thương mại, Dân sự và Hình sự.
Bộ luật được coi là hoàn chỉnh như là kết quả của việc cung cấp đầy đủ các điều luật và nguyên tắc hình thành điểm khởi đầu cho những pháp lí và thực thi công lí. Các qui định đã được hệ thống hóa nổi bật lên với những điều luật cụ thể và các qui tắc ứng xử được tạo ra bởi cơ quan lập pháp hoặc các cơ quan tối cao khác.
Tại nhiều nước thuộc hệ thống pháp luật châu Âu lục địa, pháp điển hóa được xem là bước tiếp theo của hệ thống hóa với bản chất là chuyển hóa các đạo luật và văn bản dưới luật (theo từng lĩnh vực) vào một cuốn sách duy nhất gọi là bộ luật hay bộ pháp điển. Sau khi bộ pháp điển về từng lĩnh vực đã được ban hành, nếu các văn bản pháp luật có sự thay đổi thì nghị viện hoặc một cơ quan do nghị viện ủy quyền sẽ tiên hành sửa đổi lại bộ pháp điển.
Khi đề cập hoạt động pháp điển hóa ở Pháp, mọi người đều thống nhất rằng, thành công lớn nhất của nước Pháp trong công tác này là việc ban hành Bộ luật dân -sự Napoleon năm 1804. Sự thành công thể hiện không chỉ về hình thức mà về cả nội dung, mà minh chứng của nó là sự trường tồn hơn 200 nătn với râ't ít sửa đổi, bổ sung. Chính vì sự thành công của Bộ luật dân sự Napoleon mà nhiều người đôi khi đồng nhát "pháp điển hóa" với việc ban hành các bộ luật.
2. Pháp điển hóa tại các nước thuộc hệ thống pháp luật Anh-Mỹ
Hệ thống pháp luật Anh - Mỹ là một hệ thống luật pháp có nguồn gốc từ Anh và lan rộng sang Australia, Canada, Mỹ và những nước cựu thành viên của Khối thịnh vượng chung Anh. Luật Anh - Mỹ ảnh hưởng đến quá trình ra quyết định trong các trường hợp bất thường trong đó kết quả không thể được xác định dựa trên các đạo luật hiện hành hoặc các quy tắc bằng văn bản của pháp luật.
Cơ sở của luật Anh - Mỹ là theo dõi thực tiễn và các tiền lệ pháp lí do tòa án quốc gia thông qua việc giải thích các quy chế, pháp luật và sự điều hành trước đó. Các quốc gia sử dụng luật Anh - Mỹ (như Viện Quý tộc ở Anh và Quốc hội Mỹ) nắm giữ quyền lực cuối cùng trong việc thông qua hoặc sửa đổi luật.
Tại các nước thuộc hệ thống pháp luật Anh - Mỹ, pháp điên hóa được hiểu là việc cho ra đời, bổ sung, cập nhật thường xuyên các tập án lệ, những tình huống, vụ việc pháp lý cụ thể đã có tiền lệ theo từng lĩnh vực của đời sông. Thống qua việc đưa ra các tập pháp điển về án lệ, các nhà pháp điên thực sự tham gia vào việc lập pháp và pháp điển hóa pháp luật. Công việc này rất được chú trọng, được tiên hành thường xuyên và thường được thực hiện bởi tòa án và những cơ quan trực tíêp thực thi pháp luật.
Tại Hoa Kỳ, xuất phát từ tính chát của hệ thống pháp luật chủ yếu dựa trên án lệ, việc xây dựng các văn bản quy phạm pháp luật thành văn đồ sộ không được chú trọng. Chính vì vậy, việc pháp điên hóa theo nghĩa là hoạt động lập pháp - xây dựng các đạo luật mới, hầu như không được thực hiện ở Hoa Kỳ, ngoại trừ một số bang có truyền thống chịu ảnh hưởng của hệ thống pháp luật châu Âu lục địa.
3. Pháp điển hóa tại các nước xã hội chủ nghĩa
Tại các nước xã hội chủ nghĩa trước đây, điển hình là Liên xô (cũ): Người ta quan niệm, pháp điển hóa pháp luật theo hai cấp độ là hệ thống hóa và pháp điển hóa như ở các nước thuộc hệ thống pháp luật châu Âu lục địa. Trên thực tế ở Liên xô (cũ) việc pháp điển hóa pháp luật chưa được thực hiện một cách quy củ và khoa học; không phải do một cơ quan chuyên trách thực hiện mà chủ yếu do các bộ, ngành tiên hành. Tình hình đó dẫn đến việc mỗi bộ, ngành thực hiện pháp điển hóa theo cách riêng của mình. Điều này làm cho giá trị pháp lý, khoa học, cũng như vai trò thực tiễn của các bộ pháp điển của Liên Xô (cũ) thường không cao.
Trong giai đoạn chuyển đổi hiện nay, tại Liên bang Nga và các nước Đông Âu, quá trình pháp điển hóa cũng đang được khởi động và đẩy nhanh tiến độ. Mục tiêu của pháp điển hóa là nhằm xây dựng hệ thống các quy định cùng một lĩnh vực, hiện đại hóa pháp luật, tạo hành lang pháp lý để các nước này chuyển đổi sang nền kinh tế thị trường. Quan niệm về pháp điển hóa ở các nước này chủ yếu theo cách truyền thống, tức là xây dựng pháp luật một cách có hệ thống, theo trục các bộ luật lớn.
Tại Trung Quốc và một số quốc gia châu Á chịu ảnh hưởng của truyền thống lập pháp châu Âu lục địa (ví dụ như: Nhật Bản, Hàn Quốc, Inđônêxia,...), pháp điển hóa chủ yếu được tiến hành dưới hình thức tập hợp các quy định rải rác trong các văn bản để đưa vào một văn bản thống nhất, duy nhất; làm cho các quy định của luật luôn thích hợp với sự biến động không ngừng của đời sống kinh tế - xã hội đất nước. Tại Trung Quốc, tồn tại xu hướng phổ biến là các bộ luật lớn chỉ chứa các quy phạm chung, còn các luật chuyên ngành thực hiện việc điều chỉnh toàn bộ các quan hệ xã hội thuộc chuyên ngành đó. Chẳng hạn Luật xử lý vi phạm hành chính chỉ bao gồm các quy tắc chung về xử lý vi phạm, còn các hành vi vi phạm cũng như các biện pháp xử lý cụ thể cho mỗi hành vi được quy định trong các luật khác nhau (Luật giao thông đường bộ, Luật môi trường...).
4. Nhận xét chung về hình thức pháp điển hóa
Có thể thấy sự khác biệt tương đối rõ cách thức tiến hành pháp điển hóa ở các nước khác nhau, mặc dù mục tiêu cuối cùng đểu nhằm làm cho hệ thống pháp luật được minh bạch, gọn gàng, việc tìm kiếm, tra cứu pháp luật được dễ dàng, thuận tiện.
Tùy thuộc vào đặc điểm của mỗi quốc gia, mỗi khu vực hay vùng lãnh thổ mà việc pháp điển hóa ở từng nơi, từng giai đoạn được triển khai ở mức độ và theo những cách khác nhau. Các cách pháp điển hóa đang được áp dụng phổ biến là:
Pháp điển hóa nội dung ("substantive codification") là việc xây dựng một bộ luật trên cơ sở tập hợp các quy định hiện hành, loại bỏ các quy định không phù hợp; bổ’ sung, dự liệu những quy định mới để đáp ứng sự điều chỉnh pháp luật đối với các quan hệ xã hội đang phát triển.
Cách pháp điển này gắn bó chặt chẽ với hoạt động lập pháp. Pháp điển hóa đồng thời là quá trình soạn thảo văn bản pháp luật mới trên cơ sở rà soát các quy phạm hiện hành, luật hóa một số quy định dưới luật hoặc có tính quy phạm được thừa nhận trong xã hội, dự liệu và xây dựng những quy định mới phù hợp với yêu cầu của xã hội.
Đây là cách tiến hành pháp điển ở Pháp giai đoạn đầu Cách mạng tư sản và hiện vẫn đang được áp dụng ở Trung Quốc, Đức, Nga và một số nước đang tiến hành chuyển đổi ở châu Âu.
Pháp điển hóa hình thức ("formal codification") là việc tập hợp, sắp xếp các quy phạm pháp luật đang có hiệu lực pháp luật thành các bộ pháp điển theo từng chủ đề với những sửa đổi, điều chỉnh cần thiết về mặt kỹ thuật nhằm làm cho các quy định này phù hợp với nhau, nhưng vẫn bảo đảm trật tự pháp lý của các quy định. Việc sửa đổi, điều chỉnh trong quá trình pháp điển hóa chỉ nhằm mục đích tạo nên sự hài hòa giữa các quy định, bảo đảm trật tự của bộ pháp điển mà không nhằm tạo ra những chính sách pháp luật mới. Với cách pháp điển này, các quy định pháp luật đang có hiệu lực được tôn trọng một cách tối đa. Đây là cách tiên hành pháp điển đang được áp dụng ở Cộng hòa Pháp và Hoa Kỳ (ở cấp độ chính quyền Liên bang).
5. Lợi ích của pháp điển hóa
- Tiện lợi trong việc tìm kiếm và áp dụng pháp luật: Người tra cứu, sử dụng khi tìm kiếm các quy định hiện hành có liên quan đến một lĩnh vực cụ thể chỉ cần truy cập một văn bản pháp luật duy nhất, thay vì phải lần theo rất nhiều văn bản khác nhau cùng các lần sửa đổi, bổ’ sung của chúng; qua đó, làm giảm chi phí cho xã hội, góp phần nâng cao sự tin tưởng của người dân vào hệ thống pháp luật. Xuất phát từ quan điểm pháp luật phải là công cụ của mọi người, mọi chủ thể, trong đó có các cơ quan hành chính áp dụng luật, các cá nhân, tổ chức trong xã hội thực hiện luật, các cơ quan tư pháp căn cứ vào pháp luật để xét xử...; do vậy, pháp điện hóa góp phần đơn giản hóa, minh bạch hóa hệ thống pháp luật, hạn chế tình trạng không hiểu và không biết về pháp luật; đối nghịch lại với một hệ thống pháp luật rườm rà có thể bị lợi dụng để trục lợi. Nói cách khác, pháp điển hóa chính là phương thức cần thiết để góp phần "đưa pháp luật vào cuộc sống" một cách hiệu quả.
- Duy trì tính hệ thống của pháp luật: Pháp điển hóa giúp các cơ quan nhà nước quản lý một cách có hiệu quả hệ thống văn bản quy phạm pháp luật do mình ban hành; làm đơn giản hóa pháp luật, giảm đáng kể số lượng các văn bản quy phạm pháp luật; làm tăng tính liên kết của hệ thống pháp luật, hạn chế sự trùng lặp, chồng chéo hay mâu thuẫn giữa quy định pháp luật thuộc các văn bản khác nhau về cùng một lĩnh vực; từ đó, nâng cao chất lượng của công tác lập pháp.
LUẬT MINH KHUÊ (Sưu tầm & Biên tập)
