Các trường hợp chủ sở hữu không được ngăn cấm người khác sử dụng đối tượng sở hữu công nghiệp

 Trong bối cảnh nền kinh tế tri thức ngày càng phát triển, quyền sở hữu công nghiệp giữ vai trò trụ cột trong việc thúc đẩy đổi mới sáng tạo, bảo hộ thành quả nghiên cứu cũng như tạo dựng lợi thế cạnh tranh bền vững cho doanh nghiệp. Thông thường, khi một tổ chức hoặc cá nhân được cấp văn bằng bảo hộ, họ có quyền độc quyền chiếm hữu, sử dụng và định đoạt đối tượng sở hữu công nghiệp, đồng thời có quyền ngăn cấm mọi hành vi xâm phạm từ phía chủ thể khác. Tuy nhiên, để bảo đảm sự cân bằng giữa lợi ích chính đáng của chủ sở hữu và quyền tiếp cận, khai thác hợp lý của xã hội, pháp luật cũng đặt ra những ngoại lệ quan trọng, theo đó chủ sở hữu không thể – và không được – ngăn cấm người khác sử dụng đối tượng sở hữu công nghiệp trong một số trường hợp nhất định.

1. Cơ sở pháp lý và ý nghĩa của việc không ngăn cấm sử dụng đối tượng sở hữu công nghiệp

Luật Sở hữu trí tuệ 2005, sửa đổi, bổ sung 2022 có hiệu lực từ ngày 01 tháng 01 năm 2023 đánh dấu một bước tiến quan trọng trong việc hoàn thiện khuôn khổ pháp lý sở hữu trí tuệ của Việt Nam. Việc sửa đổi này là cần thiết để hài hòa hóa pháp luật quốc gia với các cam kết quốc tế trong các Hiệp định thương mại tự do thế hệ mới mà Việt Nam là thành viên, bao gồm Hiệp định đối tác toàn diện và tiến bộ xuyên Thái Bình Dương, Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam - Liên minh Châu Âu, và Hiệp định đối tác kinh tế toàn diện khu vực.

Mục tiêu chính của Luật Sở hữu trí tuệ 2005, sửa đổi, bổ sung 2022 không chỉ là tăng cường tính đầy đủ của nội dung bảo hộ mà còn là nâng cao tính hiệu quả của cơ chế thực thi quyền, đáp ứng các chuẩn mực do Hiệp định về các khía cạnh liên quan đến thương mại của quyền Sở hữu trí tuệ của tổ chức thương mại thế giới đặt ra. Tuy nhiên, việc tăng cường quyền độc quyền khai thác đối với sáng chế, kiểu dáng công nghiệp, và quyền độc quyền sử dụng đối với nhãn hiệu phải luôn đi kèm với việc xác định rõ các giới hạn pháp lý. Sự cân bằng này là yếu tố cốt lõi, đảm bảo rằng độc quyền sở hữu trí tuệ, dù cần thiết để khuyến khích sáng tạo, không được biến thành rào cản quá mức đối với thương mại, cạnh tranh, và đổi mới xã hội.

Điều 125 Luật Sở hữu trí tuệ 2005, sửa đổi, bổ sung 2022 khẳng định rằng quyền sở hữu trí tuệ không mang tính tuyệt đối mà được điều chỉnh bởi các nhóm hành vi không bị coi là xâm phạm, bao gồm cơ chế “hết quyền” - theo đó quyền ngăn cấm của chủ thể chấm dứt khi họ không còn kiểm soát kinh tế đối với sản phẩm đã được bán hợp pháp, tạo điều kiện cho hàng hóa lưu thông tự do sau lần bán đầu tiên; nhóm hành vi sử dụng phi thương mại - cho phép các hoạt động nghiên cứu, học tập hoặc sử dụng cá nhân khi không gây thiệt hại kinh tế đáng kể cho chủ sở hữu; và nhóm ngoại lệ vì lợi ích công cộng - trao cho Nhà nước hoặc bên thứ ba quyền sử dụng đối tượng sở hữu trí tuệ phục vụ an ninh, quốc phòng, y tế và những nhu cầu cấp thiết khác của xã hội. Sự phân loại này thiết lập một nền tảng pháp lý rõ ràng nhằm bảo vệ bên thứ ba trước nguy cơ bị coi là xâm phạm, đồng thời duy trì sự cân bằng hợp lý giữa quyền lợi chính đáng của chủ sở hữu và yêu cầu phát triển tri thức, khoa học và lợi ích chung của cộng đồng.

2. Các trường hợp chủ sở hữu không được ngăn cấm người khác sử dụng đối tượng đối tượng sở hữu công nghiệp

2.1. Đối với chủ sở hữu đối tượng sở hữu công nghiệp và tổ chức, cá nhân

Khoản 2 Điều 125 Luật sở hữu trí tuệ 2005, sửa đổi, bổ sung 2022 quy định chủ sở hữu đối tượng sở hữu công nghiệp và tổ chức, cá nhân được trao quyền sử dụng hoặc quyền quản lý chỉ dẫn địa lý không có quyền cấm người khác thực hiện hành vi thuộc các trường hợp sau đây:

- Sử dụng sáng chế, kiểu dáng công nghiệp, thiết kế bố trí nhằm phục vụ nhu cầu cá nhân hoặc mục đích phi thương mại  hoặc nhằm mục đích đánh giá, phân tích, nghiên cứu, giảng dạy, thử nghiệm, sản xuất thử hoặc thu thập thông tin để thực hiện thủ tục xin phép sản xuất, nhập khẩu, lưu hành sản phẩm;

- Lưu thông, nhập khẩu, khai thác công dụng của sản phẩm do chủ sở hữu, người được chuyển giao quyền sử dụng, kể cả chuyển giao quyền sử dụng theo quyết định bắt buộc, người có quyền sử dụng trước đối tượng sở hữu công nghiệp theo quy định của Luật này đưa ra thị trường, kể cả thị trường nước ngoài;

- Sử dụng sáng chế, kiểu dáng công nghiệp, thiết kế bố trí chỉ nhằm mục đích duy trì hoạt động của các phương tiện vận tải của nước ngoài đang quá cảnh hoặc tạm thời nằm trong lãnh thổ Việt Nam;

- Sử dụng sáng chế, kiểu dáng công nghiệp do người có quyền sử dụng trước thực hiện theo quy định tại Điều 134 của Luật này;

- Sử dụng sáng chế do người được cơ quan nhà nước có thẩm quyền cho phép thực hiện theo quy định tại Điều 145 và Điều 146 của Luật này;

- Sử dụng thiết kế bố trí khi không biết hoặc không có nghĩa vụ phải biết thiết kế bố trí đó được bảo hộ;

- Sử dụng nhãn hiệu trùng hoặc tương tự với chỉ dẫn địa lý được bảo hộ nếu nhãn hiệu đó đã đạt được sự bảo hộ một cách trung thực trước ngày nộp đơn đăng ký chỉ dẫn địa lý đó;

- Sử dụng một cách trung thực tên người, dấu hiệu mô tả chủng loại, số lượng, chất lượng, công dụng, giá trị, nguồn gốc địa lý và các đặc tính khác của hàng hóa, dịch vụ.

Như vậy, khoản 2 Điều 125 Luật sở hữu trí tuệ 2005, sửa đổi, bổ sung 2022 quy định rằng chủ sở hữu không được cấm người khác sử dụng đối tượng sở hữu công nghiệp trong những trường hợp phục vụ mục đích cá nhân, phi thương mại hoặc nghiên cứu – thử nghiệm, miễn là không gây thiệt hại đến việc khai thác thương mại của chủ sở hữu. Chẳng hạn, một sinh viên kỹ thuật được phép mô phỏng lại một sáng chế để phục vụ bài thực hành tại trường hoặc một cá nhân tự in 3D một kiểu dáng công nghiệp chỉ để sử dụng trong gia đình (mục đích cá nhân, phi thương mại).

Ngoài ra, việc lưu thông, nhập khẩu hoặc khai thác sản phẩm đã được chủ sở hữu hoặc người được phép đưa ra thị trường cũng không bị xem là xâm phạm; ví dụ, một cửa hàng bán lẻ hợp pháp nhập khẩu đồng hồ chính hãng từ nước ngoài không bị coi là vi phạm quyền sở hữu công nghiệp theo cơ chế “cạn kiệt quyền”. Trường hợp phương tiện vận tải nước ngoài quá cảnh tại Việt Nam, như máy bay sử dụng thiết kế bố trí mạch tích hợp đã được bảo hộ, cũng được phép vận hành mà không bị giới hạn. Bên cạnh đó, người có quyền sử dụng trước, theo Điều 134, vẫn có thể tiếp tục khai thác sáng chế hoặc kiểu dáng mà họ đã sử dụng hợp pháp trước ngày nộp đơn đăng ký; ví dụ, một cơ sở sản xuất nhỏ đã áp dụng một quy trình kỹ thuật trước khi sáng chế được đăng ký thì vẫn tiếp tục sử dụng quy trình đó.

Luật cũng cho phép một số trường hợp sử dụng vì lý do đặc biệt, như người được Nhà nước cho phép sử dụng sáng chế theo quyết định bắt buộc để đáp ứng nhu cầu xã hội khẩn cấp theo Điều 145 và 146; ví dụ, một công ty dược được cấp phép sản xuất thuốc theo sáng chế đã bảo hộ nhằm đáp ứng nhu cầu phòng dịch. Đối với thiết kế bố trí, người sử dụng không bị coi là vi phạm nếu họ không biết và không có nghĩa vụ phải biết thiết kế đó đang được bảo hộ, chẳng hạn một doanh nghiệp nhập khẩu linh kiện điện tử từ nhà cung cấp nước ngoài nhưng không được thông báo về quyền bảo hộ của thiết kế bố trí bên trong.

Ngoài ra, nhãn hiệu được bảo hộ trước ngày chỉ dẫn địa lý được nộp đơn cũng tiếp tục được sử dụng hợp pháp; ví dụ, một thương hiệu “Thanh Hà” đã được đăng ký nhãn hiệu từ lâu vẫn được dùng ngay cả khi sau đó có chỉ dẫn địa lý “Thanh Hà” cho vải thiều được bảo hộ. Cuối cùng, pháp luật cũng cho phép sử dụng trung thực các thông tin mô tả như tên gọi, số lượng, chất lượng, công dụng, nguồn gốc… miễn là không gây nhầm lẫn; ví dụ, doanh nghiệp có thể ghi “muối biển Bạc Liêu” để mô tả nơi sản xuất, nếu đây chỉ là thông tin sự thật chứ không nhằm lợi dụng một chỉ dẫn địa lý đã được bảo hộ.

2.2. Đối với chủ sở hữu bí mật kinh doanh

Khoản 3 Điều 125 Luật sở hữu trí tuệ 2005, sửa đổi, bổ sung 2022 quy định chủ sở hữu bí mật kinh doanh không có quyền cấm người khác thực hiện các hành vi sau đây:

- Bộc lộ, sử dụng bí mật kinh doanh thu được khi không biết và không có nghĩa vụ phải biết bí mật kinh doanh đó do người khác thu được một cách bất hợp pháp;

- Bộc lộ dữ liệu bí mật nhằm bảo vệ công chúng theo quy định tại khoản 1 Điều 128 của Luật này;

- Sử dụng dữ liệu bí mật quy định tại Điều 128 của Luật này không nhằm mục đích thương mại;

- Bộc lộ. sử dụng bí mật kinh doanh được tạo ra một cách độc lập;

- Bộc lộ, sử dụng bí mật kinh doanh được tạo ra do phân tích, đánh giá sản phẩm được phân phối hợp pháp với điều kiện người phân tích, đánh giá không có thỏa thuận khác với chủ sở hữu bí mật kinh doanh hoặc người bán hàng.

Khoản 3 Điều 125 Luật sở hữu trí truệ 2005, sửa đổi, bổ sung 2022 xác lập một nhóm giới hạn quan trọng đối với quyền của chủ sở hữu bí mật kinh doanh, theo đó chủ sở hữu không có quyền ngăn cấm người khác bộc lộ hoặc sử dụng bí mật kinh doanh nếu họ không biết và không có nghĩa vụ phải biết rằng bí mật đó có được từ hành vi bất hợp pháp. Điều này bảo đảm sự công bằng đối với người tiếp nhận thông tin một cách ngay tình; ví dụ, một nhân viên nhận tài liệu kỹ thuật từ đối tác mà không hề biết rằng đối tác đã chiếm đoạt thông tin này từ doanh nghiệp khác thì hành vi sử dụng trong phạm vi công việc của người nhân viên sẽ không bị coi là vi phạm.

Bên cạnh đó, pháp luật cho phép bộc lộ dữ liệu bí mật nhằm bảo vệ công chúng, theo khoản 1 Điều 128; chẳng hạn, cơ quan y tế có quyền công bố một phần dữ liệu bí mật về tác dụng phụ nghiêm trọng của thuốc để cảnh báo người tiêu dùng, dù dữ liệu đó vốn thuộc bí mật kinh doanh của doanh nghiệp dược. Đồng thời, việc sử dụng dữ liệu bí mật mà không nhằm mục đích thương mại, như sử dụng dữ liệu an toàn thuốc trong chương trình đào tạo sinh viên y khoa, cũng không bị xem là hành vi xâm phạm. Các quy định này thể hiện sự cân bằng giữa quyền sở hữu trí tuệ và lợi ích xã hội, đặc biệt trong các trường hợp liên quan đến sức khỏe cộng đồng và lợi ích công.

Luật cũng cho phép bộc lộ hoặc sử dụng bí mật kinh doanh được tạo ra một cách độc lập, nghĩa là người khác tự nghiên cứu và phát hiện ra thông tin mà không dựa vào bí mật của chủ sở hữu; ví dụ, hai công ty cùng phát triển một công thức bảo quản thực phẩm theo hai quy trình độc lập, và công ty thứ hai có quyền sử dụng công thức của mình mà không bị hạn chế. Ngoài ra, người tiêu dùng hoặc tổ chức có quyền phân tích, đánh giá sản phẩm được đưa ra thị trường hợp pháp để rút ra các thông tin kỹ thuật, miễn là họ không có thỏa thuận bảo mật với chủ sở hữu; ví dụ, một công ty mua hợp pháp một loại chip điện tử và tiến hành “reverse engineering” để tìm ra cấu trúc hoạt động nhằm mục đích nghiên cứu cải tiến công nghệ của chính họ.

Hành vi này được xem là hợp pháp vì thông tin được tạo ra từ quá trình phân tích độc lập. Quy định này khuyến khích cạnh tranh lành mạnh và thúc đẩy đổi mới, bởi doanh nghiệp không được bảo hộ tuyệt đối đối với thông tin đã được “giải mã” bằng năng lực kỹ thuật hợp pháp của người khác. Những trường hợp trên cho thấy bí mật kinh doanh chỉ được bảo vệ trong phạm vi hợp lý, tránh việc chủ sở hữu lạm dụng quyền để hạn chế nghiên cứu, học hỏi hoặc phân tích sản phẩm vốn đã được lưu thông hợp pháp trên thị trường.

4. Những rào cản và trách nhiệm pháp lý khi lạm quyền ngăn cấm 

4.1. Rủi ro khi chủ sở hữu kiện tụng đối với hành vi không xâm phạm quyền

Quyền độc quyền sở hữu công nghiệp cho phép chủ sở hữu thực hiện các biện pháp tự vệ, bao gồm cả việc khởi kiện dân sự hoặc yêu cầu xử lý hành chính. Tuy nhiên, nếu việc khởi kiện hoặc yêu cầu xử lý này được thực hiện một cách vô căn cứ, nhằm mục đích cản trở cạnh tranh đối với các hành vi thuộc phạm vi miễn trừ của Điều 125 Luật SHTT, chủ sở hữu quyền SHTT sẽ phải đối mặt với các rủi ro pháp lý ngược lại. Luật SHTT Việt Nam (Điều 10) quy định rõ ràng về trách nhiệm pháp lý khi lạm dụng quyền: nếu hành vi lạm dụng thủ tục pháp lý (như khởi kiện, yêu cầu tạm dừng nhập khẩu, hoặc yêu cầu xử phạt hành chính) được xác định là gây thiệt hại cho tổ chức, cá nhân khác, bên bị thiệt hại có quyền yêu cầu Tòa án buộc bên lạm dụng phải bồi thường, bao gồm cả chi phí hợp lý để thuê luật sư. Việc chuyển trách nhiệm bồi thường chi phí luật sư sang bên lạm dụng quyền đã tạo ra một yếu tố răn đe tài chính quan trọng, buộc chủ sở hữu quyền phải thực hiện "kiểm tra áp lực" kỹ lưỡng để đánh giá khả năng đối thủ áp dụng thành công các phòng vệ theo Điều 125 trước khi quyết định khởi kiện. Nếu thất bại trong việc chứng minh tính xâm phạm tuyệt đối, rủi ro bị bồi thường chi phí luật sư ngược lại là rất cao.

4.2. Hướng dẫn xác định ranh giới giữa sử dụng hợp pháp 

Để phân định rõ ràng ranh giới giữa sử dụng hợp pháp theo Điều 125 Luật Sở hữu trí tuệ 2005, sửa đổi, bổ sung 2022 và hành vi xâm phạm quyền, các nhà tư vấn pháp lý cần áp dụng khung kiểm tra ba bước: trước hết, đánh giá mục đích sử dụng nhằm xác định liệu hành vi có thuộc các trường hợp phi thương mại, nghiên cứu khoa học hoặc nhu cầu cá nhân – những trường hợp được miễn trừ; tiếp theo, kiểm tra trạng thái hàng hóa theo nguyên tắc hết quyền để xác định liệu sản phẩm đã được chủ sở hữu hoặc người được họ cho phép đưa ra thị trường ở bất kỳ quốc gia nào hay chưa, bởi nếu điều kiện này được đáp ứng thì quyền ngăn cấm chấm dứt, trừ khi hàng hóa đã bị thay đổi đáng kể; và cuối cùng, xác định tính chất sử dụng nhãn hiệu, xem việc sử dụng các dấu hiệu mô tả như tên, địa chỉ, đặc tính hay tính tương thích có được thực hiện “một cách trung thực” hay không, tức không tạo ra nhầm lẫn về nguồn gốc thương mại. Nhờ khung kiểm tra này, việc đánh giá hành vi sử dụng đối tượng sở hữu công nghiệp trở nên nhất quán, minh bạch và đúng định hướng pháp lý.

4.3. Trách nhiệm pháp lý của chủ sở hữu khi lạm dụng quyền độc quyền

Ngoài trách nhiệm dân sự về bồi thường thiệt hại, hành vi lạm dụng quyền độc quyền còn có thể bị xem xét dưới góc độ pháp luật cạnh tranh. Nếu việc lạm dụng quyền ngăn cấm (ví dụ: đe dọa hoặc khởi kiện các đối thủ cạnh tranh hợp pháp dựa trên các ngoại lệ Điều 125) cấu thành hành vi cạnh tranh không lành mạnh hoặc lạm dụng vị trí độc quyền trên thị trường, chủ sở hữu Sở hữu trí tuệ có thể phải chịu chế tài hành chính hoặc thậm chí hình sự (nếu hành vi vi phạm pháp luật cạnh tranh nghiêm trọng).

Kết luận

Các trường hợp chủ sở hữu không được ngăn cấm người khác sử dụng đối tượng sở hữu công nghiệp được quy tại Khoản 2 và Khoản 3 Điều 125 Luật sở hữu trí tuệ 2005, sửa đổi, bổ sung 2022 cho thấy các giới hạn quyền ngăn cấm không phải là sự tùy nghi mà là nền tảng pháp lý cốt lõi xác định ranh giới hợp lý của quyền độc quyền. Việt Nam, thông qua việc áp dụng nguyên tắc hết quyền quốc tế đối với sáng chế, kiểu dáng công nghiệp, và nhãn hiệu, đã thể hiện sự cam kết đối với tự do thương mại và cạnh tranh, đồng thời sử dụng các ngoại lệ nghiên cứu như một công cụ chính sách để thúc đẩy đổi mới tích lũy. Đối với các tổ chức và cá nhân, việc nắm vững Điều 125 là yêu cầu bắt buộc đối với mọi chiến lược thực thi và phòng vệ sở hữu trí tuệ. Khi tư vấn về các vụ kiện tiềm năng, việc sử dụng các tiêu chí "không nhằm mục đích thương mại," "hết quyền quốc tế," và "sử dụng trung thực" làm công cụ phân tích rủi ro chính là điều cần thiết. Đặc biệt, rủi ro pháp lý về việc bị buộc bồi thường chi phí luật sư ngược lại khi lạm dụng quyền (theo Điều 10 Luật sở hữu trí tuệ 2005, sửa đổi, bổ sung 2022) là một cảnh báo cao nhất, khuyến cáo chủ sở hữu quyền sở hữu trí tuệ phải thận trọng và đảm bảo cơ sở pháp lý vững chắc trước khi thực hiện bất kỳ hành vi ngăn cấm vô căn cứ nào.

Mọi vướng mắc bạn vui lòng trao đổi trực tiếp với bộ phận luật sư tư vấn pháp luật trực tuyến qua tổng đài 24/7 gọi số: 1900.6162 hoặc gửi qua email  để nhận được sự tư vấn, hỗ trợ từ Luật Minh Khuê.

Rất mong nhận được sự hợp tác!

Trân trọng./.