1. Khái niệm, đặc điểm chế tài áp dụng đối với hành vi cạnh tranh không lành mạnh.
Chế tài là một trong những phần không thể thiếu của mỗi văn bản quy phạm pháp luật bên cạnh giả định và quy định. Chế tài mang đến những hình thức xử lí đối với từng loại hành vi vi phạm pháp luật và đạo đức kinh doanh. Hành vi cạnh tranh không lành mạnh là hành vi sẽ gấy ảnh hưởng rất to lớn đến xã hội vì thế những cần có những chế tài điều chỉnh là vô cùng cần thiết.
Hiện nay, khoa học pháp lý không đưa ra khái niệm chế tài đối với hành vi cạnh tranh không lành mạnh, nhưng căn cứ vào chế tài nói chung, có thể hiểu:
“Chế tài đối với hành vi cạnh tranh không lành mạnh là những hình thức trách nhiệm pháp lý được Nhà nước áp dụng đối với các chủ thể kinh doanh, buộc các chủ thể đó phải gánh chịu những hậu quả bất lợi do đã có hành vi hạn chế cạnh tranh không lành mạnh gây ra thiệt hại cho các chủ thể kinh doanh và các chủ thể khác”.
Ngoài đặc điểm chung của chế tài, chế tài đối với hành vi cạnh tranh không lành mạnh theo pháp luật Việt Nam còn có những đặc điểm riêng:
Thứ nhất, chủ thể bị áp dụng chế tài là các doanh nghiệp, hiệp hội ngành nghề hoạt động ở Việt Nam.
Thứ hai, bên bị áp dụng chế tài phải gây ra thiệt hại cho bên kia khi thực hiện hành vi cạnh tranh không lành mạnh
Thứ ba, chế tài đối với hành vi cạnh tranh không lành mạnh được quy định trong các văn bản pháp luật khác nhau, thuộc các ngành luật khác nhau: Luật Cạnh tranh năm 2018, Bộ luật hình sự năm 2015, Bộ luật Dân sự năm 2015, Luật sở hữu trí tuệ năm 2005,…
Thứ tư, việc xử lý hành vi cạnh tranh không lành mạnh thuộc thẩm quyền của nhiều cơ quan khác nhau.
2. Vai trò, ý nghĩa của chế tài đối với hành vi cạnh tranh không lành mạnh.
Cạnh tranh không lành mạnh sẽ mang đến những diễn biến tiêu cực cho sự phát triển kinh tế, vì thế việc xuất hiện những chế tài điều chỉnh hành vi này đem lại nhiều gái trị to lớn đối với xã hội.
Thứ nhất, việc quy định những chế tài và áp dụng một cách cụ thể sẽ trước tiên bảo vệ được các đối thủ kinh doanh, doanh nghiệp trong thị trường tránh khỏi những bất lợi trong kinh doanh do hành vi cạnh tranh KLM mang lại
Thứ hai, các chế tài sẽ giúp bảo vệ được quyền lợi cũng như các điều kiện khác người tiêu dùng, khi đó người tiêu dùng sẽ tiếp cận được với những sản phẩm phù hợp với giá thành hợp lí, đồng thời bảo vệ sức khỏe người tiêu dùng trước những hành vi xấu trong cạnh tranh của các thương nhân.
Thứ ba, những chế tài sẽ vừa mang tính răn đe, vừa giáo dục những thương nhân, doanh nghiệp trong thị trường, từ đó tạo môi trường kinh doanh lành mạnh, các bên cạnh tranh một cách công bằng dựa theo chính thực lực của doanh nghiệp.
3. Các chế tài đối với các hành vi cạnh tranh không lành mạnh.
3.1 Chế tài dân sự.
Cạnh tranh không lành mạnh là lĩnh vực thuộc luật tư, xâm hại trực tiếp đến quyền và lợi ích chủ thể của các đối thủ cạnh tranh. Pháp luật dân sự là một trong những nguồn quan trọng hỗ trơ cho Luật Cạnh tranh đặc biệt là chế định bồi thường thiệt hại của pháp luật chống cạnh tranh không lành mạnh. Chức năng chủ yếu của bồi thường thiệt hại là khôi phục, đền bù, nhằm bù đắp những tổn thất về vật chất và tinh thần mà bên mang quyền phải gánh chịu do hành vi vi phạm các quy tắc trong kinh doanh của bên kia gây ra. Theo đó, các doanh nghiệp bị thiệt hại từ hành vi cạnh tranh không lành mạnh có thể sử dụng các quy định của pháp luật dân sự để yêu cầu bồi thường thiệt hại.
Luật Cạnh tranh năm 2018 có quy định: “Tổ chức, cá nhân có hành vi vi phạm về cạnh tranh… nếu gây thiệt hại đến lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân thì phải bồi thường thiệt hại theo quy định của pháp luật” tuy nhiên mới dừng lại ở tính chất chỉ dẫn nên khi áp dụng chế tài này phải dẫn chiếu đến pháp luật dân sự. Vấn đề khởi kiện đòi bồi thường thiệt hại đối với hành vi cạnh tranh không lành mạnh sẽ được áp dụng theo các quy định về trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng tại Chương XX Bộ luật dân sự năm 2015 và pháp luật có liên quan.
Hành vi cạnh tranh không lành mạnh luôn gây thiệt hại cho đối thủ cạnh tranh nên bên bị thiệt hại luôn có quyền được đòi bồi thường nếu có đủ căn cứ để chứng minh lỗi của bên kia và thiệt hại do ho gây ra. Yêu cầu bồi thường thiệt hại là một quyền mặc định được pháp luật thừa nhận nhằm bảo vệ quyền lợi hợp pháp cho các chủ thể kinh doanh. Vì vậy, chế tài bồi thường thiệt hại có thể áp dụng đồng thời với các chế tài khác.
Trong lĩnh vực pháp luật dân sự những chế tài được áp dụng đối với hành vi cạnh tranh không lành mạnh sẽ phụ thuộc vào mức độ hậu quả của hành vi, tùy vào những thiệt hại xảy ra mà chủ thể vi phạm có thể bị áp dụng các chế tài như bồi thương thiệt hại, chủ yếu các quan hệ vi phạm cạnh tranh là những vi phạm ngàoi hợp đồng nên khi áp dụng tố tụng cạnh tranh thì bồi thường thiệt hại thường được xác định là những thiệt hại ngoài hợp đồng. Việc có những chế tài dân sự góp phần rất lớn trong bảo vệ quyền và lợi ích của chủ thể bị vi phạm, ngoài ra theo quy định của BLDS 2015 thì chế tài bồi thường thiệt hại cìn có thể đồng thời áp dụng với các chế tài khác. Việc quy định ấy sẽ đảm bảo tối đa nhất quyền và lới ích hợp pháp của các bên.
3.2 Chế tài hình sự.
Mặc dù các quy phạm pháp luật về xử lý vi phạm được quy định trong Luật Cạnh tranh năm 2018 không có chế tài hình sự. Tuy nhiên, nếu hành vi cạnh tranh không lành mạnh có cấu thành tội phạm thì vẫn sẽ bị xử lý theo quy định của Bộ luật hình sự. Việc truy cứu trách nhiệm hình sự đối với các hành vi cạnh tranh không lành mạnh được quy định tại Chương XVIII “Các tội xâm phạm trật tử quản lý kinh tế” của Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017), biểu hiện dưới các tội danh như: Tội sản xuất, buôn bán hàng giả (Điều 192); Tội sản xuất, buôn bán hàng giả là lương thực, thực phẩm, phụ gia thực phẩm (Điều 193); Tội sản xuất, buôn bán hàng giải là thuốc chữa bệnh, thuốc phòng bệnh (Điều 194); Tội sản xuất, buôn bán hàng giả là thức ăn dùng để chăn nuôi, phân bón, thuốc thú y, thuốc bảo vệ thực vật, giống cây trồng, vật nuôi (Điều 195); Tội quảng cáo gian dối (Điều 197); Tội lừa dối khách hàng (Điều 198); Tội cố ý công bố thông tin sai lệch hoặc che giấu thông tin trong hoạt động chứng khoán (Điều 209); Tội sửa dụng thông tin nội bộ để mua bán chứng khoán (Điều 210); Tội thao túng thị trường chứng khoán (Điều 211).
Những hành vi cấu thành tội phạm được quy định nêu trên có thể bị áp dụng các chế tài như: Phạt tiền đối với những hành vi vi phạm ở mức độ ít nghiêm trọng, ngoài ra chủ thể của hành vi còn có thể bị áp dụng các hình phạt như cải tạo không giam giữ, tù có thời hạn, trung thân hoặc tử hình. Ngoài các hình phạt dành cho chủ thể là cá nhân nêu trên thì cá nhân và pháp nhân còn có thể bị áp dụng các hình phạt khác như: cấm kinh doanh, hoạt động trong một số lĩnh vực nhất định, cấm huy động vốn,... tùy vào hành vi phạm tội và những quy định của pháp luật.
Luật cạnh tranh 2018 cũng có quy định về mức phạt tiền tối đa đối với hành vi vi phạm pháp luật cạnh tranh KLM là 2 tỉ đồng, quy định này đồng thời hướng dẫn cho các quy định về hình phạt tiền áp dụng với những quy định luật khác.
Những quy định về chế tài hình sự của BLHS cho thấy tính nghiệm khắc cần thiết đối với những hành vi vi phạm cạnh tranh KLM, những hành vi có thể gây nguy hiểm cho xã hội, ảnh hưởng tới các quyền và lợi ích hợp pháp của các chủ thể khác sẽ phải chịu những chế tài tương ứng theo quy định của pháp luật. xét về bản chất thì các chế tài cạnh tranh là sự xâu chuỗi, mối quan hệ liên kết chặt chẽ với các chế tài thuộc nhiều ngành luật khác nhau, tuy nhiên việc có những quy định cụ thể về xử phạt hành chính cũng là bước đệm cho sự thay đổi tư duy của các nhà làm luât. Những quy định về các chế tài đôi khi còn rời rạc, khó tìm kiếm và áp dụng một cách đầy đủ và cụ thể nhất, liệu nhà làm luật có nên hợp nhất những quy định về chế tài thành một phần của Luật cạnh tranh hay ban hành những văn bản hướng dẫn thi hành một cách cụ thể hơn nữa giúp cho việc áp dụng được dễ dàng, triệt để nhất.
3.3 Chế tài hành chính.
Chế tài hành chính là loại chế tài được sử dụng phổ biến trơng các quan hệ xã hội, trong lĩnh vực cạnh tranh hay hành vi cạnh tranh không lành mạnh nói riêng nhà làm luật cũng đã quy định rất cụ thể về các trường hợp tùy vào mức độ hành vi cũng như hậu quả phát sinh mà chịu những chế tài hành chính tương ứng.
Xử lý vi phạm hành chính là việc các cơ quan nhà nước có thẩm quyền áp dụng các biện pháp nhất định để xử lý các hành vi cạnh tranh không lành mạnh mà chưa đến mức truy cứu trách nhiệm hình sự. Khái niệm trách nhiệm hành chính được xem xét theo nghĩa hẹp của trách nhiệm pháp lý. Trách nhiệm hành chính là hậu quả của vi phạm hành chính, thể hiện ở sự áp dụng bởi các cơ quan Nhà nước hoặc người có thẩm quyền áp dụng chế tài hành chính đối với chủ thể vi phạm theo thủ tục do pháp luật về xử lý vi phạm hành chính quy định.
Theo quy định tại Khoản 2, 3, 4 Điều 110 Luật Cạnh tranh năm 2018, các hình thức chế tài xử lý vi phạm về cạnh tranh không lành mạnh chủ yếu là các chế tài hành chính, được quy định trong các văn bản pháp luật mang tính xử phạt và khắc phục hậu quả do hành vi vi phạm gây ra. Nghị định 75/2019/NĐ-CP do Chính phủ ban hành đã có những quy định về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực cạnh tranh.
Về hình phạt chính, mức phạt tiền tối đa đối với hành vi vi phạm quy định về cạnh tranh không lành mạnh là 2.000.000.000 đồng. Mức phạt này đã tăng gấp 10 lần từ 200 triệu đồng (Nghị định 71/2014/NĐ-CP) lên 2 tỷ đồng (Nghị định 75/2019/NĐ-CP). Ngoài quy định về tăng mức tiền phạt, Nghị định 75/2019/NĐ-CP cũng đã quy định từng mức phạt riêng, cụ thể, rõ ràng cho từng hành vi vi phạm quy định về cạnh tranh. Nhưng cách thức quy định mức phạt tiền nàu là cách thức truyền thống, quy định theo khung tiền phạt đã được định trước. Song sự thay đổi này cho thấy sự quan tâm của các nhà làm luật đối với hành vi cạnh tranh không lành mạnh cũng như ý định kiểm soát, hạn chế các vi phạm về cạnh tranh không lành mạnh trên thị trường.
Tại Khoản 2 Điều 110 Luật Cạnh tranh năm 2018 có quy định tổ chức, cá nhân vi phạm pháp luật về cạnh tranh phải bị phạt cảnh cáo hoặc phạt tiền. Tuy nhiên, Luật Cạnh tranh năm 2018 cũng như Nghị định số 75/2019/NĐ-CP thì không thấy các quy định áp dụng hình phạt xử phạt cảnh cáo đối với các tổ chức, cá nhân thực hiện hành vi cạnh tranh không lành mạnh và trên thực tế cũng chủ yếu áp dụng phạt tiền đối với các hành vi vi phạm.
Về các hình thức phạt bổ sung gồm: tước quyền sử dụng giấy phép, chứng chỉ hành nghề hoặc đình chỉ hoạt động từ 06 tháng đến 12 tháng; tịch thu tang vật, phương tiện được sử dụng để thực hiện hành vi vi phạm, bao gồm cả tịch thu khoản lợi nhuận thu được từ việc thực hiện hành vi vi phạm; thu hồi giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp hoặc văn bản tương đương. Ở đây có một vấn đề cần lưu tâm là chưa có một văn bản nào đề cập đến việc quy định cách thức xác định khoản lợi nhuận thu được từ việc thực hiện hành vi vi phạm.
Ngoài ra, đối tượng vi phạm còn có thể bị áp dụng biện pháp khắc phục hậu quả như buộc cải chính công khai.
Cơ quan có thẩm quyền xử phạt các hành vi vi phạm pháp luật cạnh tranh là Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia, Thanh tra hoặc Chánh thanh tra Bộ Công thương, trong đó Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia là cơ quan mới được thành lập trên cơ sở hợp nhất Cục Cạnh tranh và Bảo vệ người tiêu dùng với Hội đồng Cạnh tranh.
