Động cơ đê hèn là gì? Các trường hợp phạm tội vì động cơ đê hèn

Động cơ đê hèn là gì? Thế nào là hành vi phạm tội xuất phát từ động cơ đê hèn? Trong thực tiễn, các vụ án nào được coi là phạm tội vì động cơ đê hèn và bị áp dụng tình tiết tăng nặng này? Đây là những vấn đề không chỉ mang tính lý luận pháp lý mà còn có ý nghĩa quan trọng trong thực tiễn tố tụng, ảnh hưởng trực tiếp đến việc lượng hình, đánh giá nhân thân người phạm tội, cũng như đảm bảo tính công bằng và nghiêm minh của pháp luật.

1. Động cơ đê hèn là gì?

Trong khoa học luật hình sự Việt Nam, Động cơ đê hèn là động lực tâm lý bên trong thúc đẩy người phạm tội thực hiện hành vi, được đánh giá là xuất phát từ ý chí và nhân cách thấp kém, thể hiện sự ti tiện, ích kỷ và đáng khinh thường. Khái niệm này được hướng dẫn chi tiết trong các văn bản tổng kết thực tiễn xét xử, nhấn mạnh sự bội bạc, phản trắc, và hèn nhát của người phạm tội đối với nạn nhân hoặc đối với các chuẩn mực đạo đức xã hội.  

Bản chất cốt lõi của động cơ đê hèn không chỉ nằm ở tính ích kỷ mà còn ở sự coi thường trắng trợn các giá trị đạo đức, danh dự, và nhân phẩm của người khác, đặc biệt là những người có mối quan hệ phụ thuộc, thân thiết, hoặc có công ơn đối với người phạm tội. Việc pháp luật hình sự sử dụng thuật ngữ mang tính đạo đức xã hội nặng nề như "đê hèn" thay vì một thuật ngữ trung lập hơn thể hiện mục tiêu của pháp luật là trừng phạt sự suy đồi về đạo đức cá nhân vượt quá mức thông thường của một tội phạm. Việc xác định tình tiết này phản ánh mức độ nguy hiểm của nhân thân người phạm tội, vượt xa ý định thực hiện tội phạm đơn thuần.  

Trong phân tích pháp lý, cần làm rõ sự khác biệt giữa động cơ đê hèn và động cơ vụ lợi thông thường. Động cơ vụ lợi (tham lam) hướng tới việc đạt được lợi ích vật chất hoặc tài sản. Ngược lại, động cơ đê hèn luôn mang tính chất ti tiện và bội bạc về mặt đạo đức. Ví dụ: hành vi cướp tài sản đơn thuần là vụ lợi, nhưng hành vi giết người nuôi dưỡng để chiếm tài sản lại là Động cơ đê hèn vì có yếu tố phản bội, vi phạm nghiêm trọng quan hệ đạo lý cơ bản, đẩy hành vi phạm tội lên một mức độ nguy hiểm xã hội cao hơn. Đây là một trong những điểm phức tạp nhất, đòi hỏi cơ quan tố tụng phải phân tích kỹ lưỡng tâm lý, lịch sử quan hệ, và bối cảnh xã hội của người phạm tội, chứ không chỉ dựa vào mặt khách quan của hành vi.

2. Ý nghĩa của động cơ đê hèn trong cấu thành tội phạm và hình phạt

Động cơ đê hèn là một tình tiết thuộc mặt chủ quan của tội phạm, đóng vai trò then chốt trong việc xác định mức độ lỗi và ý chí phạm tội. Vai trò pháp lý của tình tiết này có ý nghĩa sâu sắc:  

• Là tình tiết định khung tăng nặng: Đây là vai trò quan trọng nhất trong Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017) (BLHS). Động cơ đê hèn được quy định tại nhiều điều luật thuộc Phần các Tội phạm cụ thể, chuyển hành vi phạm tội từ khung cơ bản sang khung tăng nặng, cho thấy pháp luật coi trọng sự suy đồi đạo đức này như một yếu tố định tính mức độ nghiêm trọng của tội ác.
• Hệ quả hình phạt tối đa: Khi Tòa án xác định tội phạm được thực hiện vì động cơ đê hèn, hình phạt áp dụng sẽ thuộc khung hình phạt nghiêm khắc hơn, thậm chí là khung hình phạt cao nhất của tội danh đó (như tử hình hoặc tù chung thân), nhằm thể hiện sự răn đe đặc biệt đối với hành vi có động lực thấp kém, phản đạo đức.  

Mối quan hệ giữa động cơ đê hèn và hình phạt nghiêm khắc thể hiện cơ chế phản ứng của pháp luật nhằm bảo vệ các chuẩn mực đạo đức xã hội. Nếu một tội phạm gây thiệt hại về vật chất, hình phạt dựa trên thiệt hại; nhưng khi động cơ là "đê hèn," pháp luật ngầm hiểu rằng thiệt hại về đạo đức xã hội (ví dụ: phá vỡ lòng biết ơn và lòng tin gia đình) còn nghiêm trọng hơn cả thiệt hại về vật chất, đòi hỏi hình phạt phải nghiêm khắc nhất để duy trì trật tự đạo đức cộng đồng. Việc xác định chính xác tình tiết này là cầu nối quan trọng giữa luật thực định và triết lý đạo đức xã hội.

3. Đặc điểm của phạm tội vì động cơ đê hèn

 Một là, đó phải là hành vi nguy hiểm cho xã hội đe dọa hoặc thực tế xâm hại đến các quan hệ xã hội được Nhà nước bảo vệ bằng Luật hình sự như: sức khỏe, tính mạng, danh dự, nhân phẩm, quyền tự do của công dân.

Hai là, đó là hành vi phạm tội dưới hình thức lỗi cố ý.Người thực hiện tội phạm vì động cơ đê hèn đều thể hiện tính chất lỗi cố ý của hành vi phạm tội, chỉ có ở lỗi cố ý thì người phạm tội mới mong muốn kết quả xảy ra như mục đích ban đầu đã định.

Ba là, hành vi phạm tội vì động cơ đê hèn do người đủ tuổi chịu trách nhiệm hình sự thực hiện.

Bốn là, hành vi phạm tội vì động cơ đê hèn do người có năng lực trách nhiệm hình sự thực hiện.

Năm là, động cơ thực hiện tội phạm vì động cơ đê hèn mang tính chất xấu xa, ti tiện, hèn hạ, ích kỷ, bội bạc, phản trắc cao.

Sáu là, về nhân thân của những người phạm tội vì động cơ đê hèn. Thực tiễn cho thấy những người thực hiện tội phạm vì động cơ đê hèn thường là những người có nhân thân xấu như: Trình độ văn hóa thấp, khả năng hiểu biết pháp luật yếu, kém, hoàn cảnh gia đình không được hạnh phúc, công việc thì thất thường, không có thu nhập thường xuyên, ổn định.

4. Các trường hợp phạm tội điển hình với động cơ đê hèn

Phạm vi áp dụng của động cơ đê hèn rất rộng, bao trùm các hành vi vi phạm nghiêm trọng lòng tin, đạo lý, và sự nhân nhượng. Các trường hợp điển hình có thể được phân loại thành hai nhóm chính: Bội bạc/Phản trắc và Khai thác sự Yếu thế.

4.1. Hành vi bội bạc, phản trắc trong tội giết người điều 123 BLHS

Tội giết người là lĩnh vực phổ biến nhất để áp dụng tình tiết này, nơi động cơ đê hèn gắn liền với sự bội bạc hoặc hành vi hèn nhát nhằm trốn tránh trách nhiệm.

Giết người nuôi dưỡng để chiếm đoạt tài sản hoặc trốn tránh nghĩa vụ: Hành vi này thể hiện sự phản bội lòng tin và sự chăm sóc của nạn nhân. Ví dụ điển hình là giết cha mẹ nuôi, người có công ơn nuôi dưỡng, hoặc người thân thiết để thừa kế tài sản. Đây là hành vi vi phạm đạo đức nghiêm trọng nhất, vì nó phản bội lại lòng biết ơn và sự nhân nghĩa mà xã hội đề cao. 

Giết vợ/chồng hoặc người có quan hệ thân thiết để tự do quan hệ mới: Giết người bạn đời để loại bỏ rào cản pháp lý và đạo đức, nhằm kết hôn với người khác hoặc để tự do theo đuổi tình cảm riêng. Hành vi này thể hiện sự ích kỷ tột độ và sự hèn nhát, không dám đối diện với việc ly hôn một cách hợp pháp.  

Giết chủ nợ để khỏi trả nợ: Đây là hành vi hèn nhát nhằm trốn tránh nghĩa vụ tài sản, coi thường tính mạng người khác chỉ vì lợi ích vật chất ti tiện. Mặc dù hành vi này có động cơ vụ lợi, nhưng yếu tố ti tiện, hèn hạ trong việc tránh trách nhiệm đã đẩy nó lên thành động cơ đê hèn.

4.2. Hành vi khai thác sự yếu thế trong các tội danh khác

Động cơ đê hèn còn được áp dụng cho các tội xâm phạm đặc biệt nghiêm trọng đến sự an toàn và nhân phẩm của người dễ bị tổn thương:

Tội mua bán, đánh tráo hoặc chiếm đoạt trẻ em (Điều 150 BLHS): Tình tiết "vì động cơ đê hèn" là yếu tố định khung tăng nặng tại Khoản 2, với mức phạt tù từ 10 năm đến 20 năm hoặc tù chung thân. Động cơ này thường thể hiện ở việc phạm tội nhằm mục đích bóc lột tột độ trẻ em (như bán dâm, lao động khổ sai, hoặc lấy bộ phận cơ thể) , hoặc do sự ti tiện, coi thường sự sống và tương lai của trẻ em. 

Tội cưỡng bức, lôi kéo người khác sử dụng trái phép chất ma túy (Điều 257 BLHS): Trong một số trường hợp, hành vi cưỡng bức người khác sử dụng ma túy vì động cơ đê hèn, chẳng hạn như nhằm mục đích kiểm soát, phụ thuộc hóa, hoặc lôi kéo người khác vào con đường phạm tội để thỏa mãn lợi ích hoặc sự ti tiện cá nhân của mình.  

4.3. Vụ án thực tế

Vụ án Nguyễn Hải Dương (vụ thảm sát Bình Phước) là một ví dụ điển hình về việc Tòa án xác định động cơ đê hèn gắn liền với sự trả thù và phản trắc. Dương gây án do mâu thuẫn tình cảm và thù hận sau khi bị từ chối kết hôn. Hành vi này được coi là bội bạc và hèn nhát, đặc biệt khi sát hại cả gia đình ân nhân đã từng giúp đỡ mình. Tòa án đã xác định động cơ đê hèn là một yếu tố cấu thành nên tính chất đặc biệt nghiêm trọng của tội ác, góp phần dẫn đến mức án tử hình.  

Phạm vi của "Động cơ đê hèn" do đó có thể được hiểu là bao gồm không chỉ sự bội bạc trong các mối quan hệ truyền thống mà còn là sự tiện nghi cá nhân tối thượng, coi thường sinh mạng hoặc nhân phẩm người khác để đạt được lợi ích ích kỷ, dù lợi ích đó nhỏ nhặt hay phi vật chất (ví dụ: trả thù vì bị từ chối quan hệ).

5. Phân biệt động cơ đê hèn và tính chất côn đồ

Việc phân biệt "Động cơ đê hèn" và "Tính chất côn đồ" là yêu cầu bắt buộc và tối quan trọng trong thực tiễn xét xử, bởi chúng đại diện cho hai khía cạnh hoàn toàn khác nhau của yếu tố cấu thành tội phạm, mặc dù cả hai đều là tình tiết tăng nặng định khung hình phạt.  

Phân biệt  động cơ đê hèn và tính chất côn đồ trong Luật Hình sự Việt Nam

Sự phân biệt này dựa trên việc xác định điểm xuất phát của lỗi. Động cơ đê hèn trừng phạt sự suy đồi đạo đức cá nhân và sự phản bội lòng tin. Ngược lại, tính chất côn đồ trừng phạt sự vô luật pháp và hung hãn xã hội. Mặc dù hành vi côn đồ cũng có thể là biểu hiện của một tâm lý ti tiện, nhưng nếu động cơ chính là sự ti tiện, bội bạc (ví dụ: giết người nuôi dưỡng để chiếm nhà), thì tình tiết "đê hèn" phải được áp dụng, bất chấp hành vi có biểu hiện công khai hung hãn hay không.