Trong bối cảnh nền kinh tế tri thức và hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng, quyền sở hữu trí tuệ đã trở thành một trong những trụ cột quan trọng bảo đảm cho hoạt động sáng tạo, đầu tư và cạnh tranh lành mạnh. Các quyền đối với sáng chế, nhãn hiệu, kiểu dáng công nghiệp, bản quyền tác giả hay quyền liên quan không chỉ mang giá trị tinh thần, mà còn là tài sản vô hình có giá trị kinh tế lớn, gắn liền với uy tín và lợi thế cạnh tranh của cá nhân, doanh nghiệp. Tuy nhiên, cùng với sự phát triển của thị trường và công nghệ, các hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ ngày càng diễn ra phổ biến, đa dạng về hình thức và phức tạp về tính chất, gây thiệt hại nghiêm trọng cho chủ thể quyền cũng như làm méo mó môi trường kinh doanh.
So với biện pháp hành chính và hình sự, biện pháp dân sự thể hiện rõ tính linh hoạt và tính bảo vệ quyền lợi trực tiếp cho người bị xâm phạm. Biện pháp dân sự giữ vai trò trung tâm và không thể thay thế trong hệ thống các cơ chế bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ.
1. Biện pháp dân sự là gì?
2. Biện pháp dân sự xử lý hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ
Căn cứ Điều 202 Luật sở hữu trí tuệ năm 2005, sửa đổi, bổ sung năm 2009, 2019 và 2022 (LSHTT) liệt kê 05 biện pháp dân sự cơ bản mà Tòa án áp dụng để giải quyết tranh chấp. Sự khác biệt trong phạm vi và điều kiện áp dụng của từng biện pháp là cơ sở để chủ thể quyền xây dựng yêu cầu khởi kiện phù hợp. Quy định như sau: "Tòa án áp dụng các biện pháp dân sự sau đây để xử lý tổ chức, cá nhân có hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ:
1. Buộc chấm dứt hành vi xâm phạm;
2. Buộc xin lỗi, cải chính công khai;
3. Buộc thực hiện nghĩa vụ dân sự;
4. Buộc bồi thường thiệt hại;
5. Buộc tiêu huỷ hoặc buộc phân phối hoặc đưa vào sử dụng không nhằm mục đích thương mại đối với hàng hóa, nguyên liệu, vật liệu và phương tiện được sử dụng chủ yếu để sản xuất, kinh doanh hàng hóa xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ với điều kiện không làm ảnh hưởng đến khả năng khai thác quyền của chủ thể quyền sở hữu trí tuệ."
Thứ nhất, Buộc chấm dứt hành vi xâm phạm (khoản 1). Đây là biện pháp ngăn chặn cơ bản và bắt buộc đầu tiên. Tòa án buộc tổ chức, cá nhân có hành vi xâm phạm phải chấm dứt tất cả các hành vi vi phạm. Phạm vi của biện pháp này rất rộng, bao gồm mọi công đoạn từ sản xuất, nhập khẩu, khai thác, lưu thông, kinh doanh, vận chuyển, quảng cáo, đến lưu trữ để lưu thông hàng hóa xâm phạm quyền.
Trong thực tiễn xét xử, Tòa án thường tuyên buộc bị đơn phải chấm dứt hành vi xâm phạm một cách cụ thể. Ví dụ điển hình trong một bản án tranh chấp sáng chế, Tòa án đã ra phán quyết buộc bị đơn phải chấm dứt tất cả các hành vi xâm phạm sáng chế (bao gồm nhập khẩu, sản xuất, khai thác, lưu thông, kinh doanh, quảng cáo, chào bán, và lưu trữ để lưu thông) đối với các sản phẩm thuốc vi phạm (ví dụ: thuốc Zlatko).
Thứ hai, Buộc xin lỗi, cải chính công khai (khoản 2). Biện pháp này nhằm phục hồi danh dự, uy tín và đảm bảo thông tin chính xác được truyền tải rộng rãi đến công chúng, các đối tác kinh doanh và thị trường. Yêu cầu xin lỗi, cải chính công khai phải được thực hiện theo cách thức chi tiết và có mức độ lan tỏa cần thiết để bù đắp thiệt hại về uy tín.
Thực tiễn xét xử cho thấy Tòa án yêu cầu bị đơn thực hiện biện pháp này tại các phương tiện truyền thông cụ thể. Trong vụ kiện liên quan đến sáng chế, Tòa án sơ thẩm đã yêu cầu bị đơn công khai xin lỗi và cải chính thông tin về việc xâm phạm sáng chế trên các ấn phẩm chuyên ngành (Tạp chí Dược phẩm và Mỹ phẩm, Tạp chí Khoa học và Đời sống) và trên một tờ báo lớn (Báo Thanh Niên), đồng thời quy định rõ tần suất thực hiện là 03 số liên tiếp ngay sau khi bản án có hiệu lực pháp luật. Sự chi tiết về phương tiện và tần suất này đảm bảo tính nghiêm minh và hiệu quả của việc phục hồi danh dự.
Thứ ba, Buộc thực hiện nghĩa vụ dân sự (khoản 3). Khoản 3 cung cấp cho Tòa án một công cụ linh hoạt để buộc bị đơn thực hiện các nghĩa vụ khắc phục hậu quả không được quy định cụ thể tại các khoản khác. Điểm đặc biệt của biện pháp này nằm ở khả năng can thiệp sâu rộng vào quy trình quản lý nhà nước liên quan đến sản phẩm xâm phạm. Trong thực tiễn xét xử, Tòa án đã áp dụng Khoản 3 để buộc bị đơn thực hiện thủ tục thu hồi số đăng ký lưu hành thuốc (ví dụ: các số VD-21483-14, VD-21484-14, và VD-23924-15) tại cơ quan quản lý nhà nước có thẩm quyền (Cục Quản lý Dược – Bộ Y tế).
Việc Tòa án áp dụng biện pháp này thể hiện quyền năng đặc biệt trong việc xử lý triệt để hành vi xâm phạm. Nếu chỉ dừng lại ở việc tiêu hủy lô hàng xâm phạm hiện có, bị đơn vẫn có thể tiếp tục sản xuất và lưu hành sản phẩm vì chúng vẫn có số đăng ký hợp lệ. Bằng cách buộc thu hồi số đăng ký lưu hành, Tòa án đã loại bỏ hoàn toàn cơ sở pháp lý cho việc tồn tại và lưu hành sản phẩm xâm phạm trên thị trường, tăng cường tính răn đe và hiệu quả thực thi tối đa. Đây là một biện pháp mang tính chất can thiệp hành chính nhưng được thực hiện thông qua phán quyết dân sự của Tòa án.
Thứ tư, Buộc bồi thường thiệt hại (khoản 4). Biện pháp bồi thường thiệt hại là công cụ kinh tế cốt lõi của Điều 202, nhằm khôi phục lợi ích tài chính cho chủ thể quyền. Biện pháp này được quy định chi tiết về cơ chế tính toán và giới hạn áp dụng tại Điều 205 Luật SHTT. Phân tích chi tiết về cơ chế bồi thường sẽ được trình bày tại Chương III của báo cáo này.
Thứ năm, Buộc tiêu hủy hoặc sử dụng không nhằm mục đích thương mại (khoản 5). Biện pháp này áp dụng đối với hàng hóa, nguyên liệu, vật liệu, và phương tiện được sử dụng chủ yếu để sản xuất, kinh doanh hàng hóa xâm phạm quyền SHTT. Việc áp dụng biện pháp tiêu hủy hoặc phân phối không nhằm mục đích thương mại phải tuân thủ điều kiện then chốt: "không làm ảnh hưởng đến khả năng khai thác quyền của chủ thể quyền sở hữu trí tuệ". Điều kiện này đặt ra giới hạn pháp lý quan trọng đối với thẩm quyền tiêu hủy của Tòa án, đặc biệt là đối với phương tiện sản xuất.
Thực tiễn tố tụng cho thấy sự thận trọng của Tòa án khi áp dụng biện pháp tiêu hủy đối với các tài sản có giá trị và có khả năng sử dụng đa năng. Trong vụ kiện tranh chấp sáng chế đã được đề cập, Tòa án sơ thẩm đã chấp nhận yêu cầu buộc bị đơn thu hồi và tiêu hủy các sản phẩm thuốc Zlatko xâm phạm. Tuy nhiên, Tòa án lại bác bỏ yêu cầu của nguyên đơn về việc tiêu hủy các phương tiện và máy móc sản xuất chính của bị đơn liên quan đến việc sản xuất các loại thuốc đó.
Quyết định này phản ánh sự cân bằng pháp lý dựa trên điều kiện "không làm ảnh hưởng đến khả năng khai thác quyền". Phương tiện sản xuất chính thường là tài sản có giá trị lớn và có thể được tái sử dụng hợp pháp để sản xuất các loại thuốc hoặc sản phẩm khác không xâm phạm quyền SHTT. Việc tiêu hủy một tài sản đa năng không chỉ gây tổn thất lớn về kinh tế mà còn có thể bị coi là chế tài mang tính trừng phạt quá mức, không phục vụ trực tiếp mục tiêu bảo vệ quyền khai thác của chủ thể quyền. Tòa án chỉ chấp nhận tiêu hủy đối với các tài sản chuyên dụng hoặc chủ yếu cho hành vi xâm phạm (ví dụ: các khuôn mẫu chuyên biệt, hoặc việc tiêu hủy tất cả các máy tính đã cài đặt bất hợp pháp chương trình máy tính, như trong một vụ án khác).
3 Thực tiễn bản án xâm phạm quyền sở hữu
Bản án 01/2019/KDTM-PT ngày 09/01/2019 về tranh chấp quyền sở hữu trí tuệ của Tòa án nhân dân cấp cao tại Thành phố Hồ Chí Minh
3.1. Tóm tắt bản án
Nguyên đơn là công ty TNHH Thương mại và sản xuất Đ (công ty Đ). Công ty Đ được cấp giấy chứng nhận đăng kí nhãn hiệu “Asano, hình” số 107919 ngày 25/08/2008 cho hàng hóa Nhóm 07, Nhóm 09 và Nhóm 11. Đến năm 2015, công ty Đ phát hiện trên thị trường có công ty Cổ phần Điện tử A Việt Nam (công ty A) sử dụng nhãn hiệu ASANZO để gắn vào các hàng hóa và dịch vụ Công ty A như: tivi, máy lạnh và nhiều hàng hóa gia dụng khác với kiểu dáng, mẫu mã nhãn hiệu giống nhãn hiệu mà công ty Đ đã được đăng kí bảo hộ. Ngày 10/08/2015, công ty Đ gửi hồ sơ cho Viện Khoa học sở hữu trí tuệ để giám định, đến ngày 18/08/2015 có kết luận giám định: dấu hiệu ASANZO là yếu tố xâm phạm quyền đối với nhãn hiệu ASANO. Sau đó, công ty Đ gửi văn bản yêu cầu xử phạt hành vi xâm phạm quyền đối với nhãn hiệu của Công ty A lên cơ quan có thẩm quyền như: ủy ban nhân dân, Hải Quan... nhưng chưa nhận được phản hồi và công ty A vẫn sử dụng nhãn hiệu ASANZO để quảng cáo rộng rãi trên các phương tiện thông tin đại chúng. Do đó công ty Đ khởi kiện công ty A ra Tòa án
Bản án sơ thẩm của Tòa án nhân dân thành phố Hồ Chí Minh năm 2018 tuyên: buộc công ty A chấm dứt việc sử dụng nhãn hiệu ASANZO, xóa bỏ nhãn hiệu ASANZO, hình dán trên các sản phẩm, buộc bồi thường 100 triệu cho công ty Đ và công ty A phải xin lỗi cải chính công khai đối với công ty Đ
Bản án phúc thẩm của Tòa án nhân dân thành phố Hồ Chí Minh năm 2019 tuyên y án sơ thẩm: buộc công ty A chấm dứt việc sử dụng nhãn hiệu ASANZO, xóa bỏ nhãn hiệu ASANZO, hình dán trên các sản phẩm, buộc bồi thường 100 triệu cho công ty Đ và công ty A phải xin lỗi cải chính công khai đối với công ty Đ
3.2. Phân tích biện pháp dân sự thông qua bản án
Công ty Đ đã sử dụng quyền khởi kiện của mình để yêu cầu Tòa án áp dụng biện pháp dân sự bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ cho công ty mình, cụ thể ở đây là quyền sở hữu trí tuệ đối với nhãn hiệu
Qua yêu cầu của công ty Đ, Tòa án nhân dân thành phố Hồ Chí Minh đã áp dụng các biện pháp dân sự sau để bảo vệ quyền sở hữu nhãn hiệu cho Công ty Đ:
- Buộc chấm dứt hành vi vi phạm: buộc công ty A chấm dứt hành vi xâm phạm nhãn hiệu của Công ty Đ.
Khi pháp luật cấp văn bằng bảo hộ nhãn hiệu ASANO cho công ty Đ, tức là công ty Đ là chủ thể duy nhất có toàn quyền chiếm hữu, định đoạt và sử dụng nhãn hiệu này để sản xuất kinh doanh theo đúng quy định của pháp luật và đồng thời cũng ngăn cấm các hành vi xâm phạm khác gây nhầm lẫn, ảnh hưởng đến nhãn hiệu này. Hành vi sử dụng nhãn hiệu ASANZO của công ty A gây nhầm lẫn với nhãn hiệu ASANO của công ty Đ. Để chấm dứt việc nhầm lẫn nhãn hiệu như trên, Tòa án áp dụng biện pháp buộc công ty A chấm dứt hành vi xâm phạm
- Buộc bồi thường thiệt hại: buộc công ty A bồi thường số tiền 100 triều đồng cho công ty Đ
Việc bồi thường thiệt hại đặt ra khi công ty A đã gây ra hậu quả không thể khắc phục cho công ty Đ, công ty A thanh toán giá trị thiệt hại cho công ty Đ bằng số tiền là 100 triệu
- Buộc xin lỗi, cải chính công khai: buộc công ty A phải xin lỗi, cải chính công khai
Hành vi của công ty A là sử dụng nhãn hiệu tương tự nhãn hiệu của công ty Đ gây nhầm lẫn cho người tiêu dùng, ảnh hưởng đến hoạt động kinh doanh bình thường của công ty Đ. Biện pháp buộc công ty A xin lỗi, cải chính công khai là nhằm mục đích khắc phục phần nào lại uy tín cho công ty Đ do hành vi xâm phạm nhãn hiệu của công ty A gây ra
- Buộc thực hiện nghĩa vụ dân sự: xóa bỏ nhãn hiệu ASANZO, hình dán trên các sản phẩm...
Khi công ty A có hành vi xâm phạm nhãn hiệu của công ty Đ thì công ty A phải gánh chịu những nghĩa vụ dân sự như buộc phải xóa bỏ nhãn hiệu ASANZO, hình dán trên các sản phẩm...
- Biện pháp dân sự có thể được áp dụng bất cứ khi nào chủ thể quyền có yêu cầu lên Tòa án để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp cho mình. Việc sử dụng các biện pháp dân sự như trên để bảo vệ nhãn hiệu là hoàn toàn phù hợp với bản chất của quyền sở hữu công nghiệp đối với nhãn hiệu. Khi sử dụng biện pháp này, giúp bù đắp được thiệt hại do công ty A đã gây ra cho công ty Đ, việc bồi thường thiệt hại này được xác định theo nguyên tắc chung của xác định bồi thường thiệt hại dân sự là: thiệt hại bao nhiêu, đền bù bấy nhiêu.
Kết luận
Các biện pháp dân sự quy định tại Điều 202 Luật SHTT cho phép Tòa án xử lý toàn diện các hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ, bao gồm buộc chấm dứt hành vi xâm phạm, buộc xin lỗi hoặc cải chính công khai, thực hiện nghĩa vụ dân sự, bồi thường thiệt hại, cũng như tiêu huỷ hoặc phân phối, sử dụng không vì mục đích thương mại các hàng hóa, nguyên liệu, vật liệu và phương tiện liên quan. Việc áp dụng đồng bộ các biện pháp này không chỉ bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của chủ thể quyền, mà còn tăng cường tính răn đe và hiệu quả thực thi pháp luật về sở hữu trí tuệ.
Trên đây là toàn bộ nội dung bài viết của Luật Minh Khuê liên quan đến vấn đề sở hữu trí tuệ. Mọi thắc mắc chưa rõ hay có nhu cầu hỗ trợ vấn đề pháp lý khác, quý khách hàng vui lòng liên hệ với bộ phận tư vấn pháp luật trực tuyến qua số hotline: 1900.6162 hoặc gửi yêu cầu tư vấn qua email: lienhe@luatminhkhue.vn để được hỗ trợ và giải đáp kịp thời. Xin trân trọng cảm ơn quý khách hàng đã quan tâm theo dõi bài viết của Luật Minh Khuê.
