Tuy vậy, trong một số trường hợp người khác có thể tham gia tố tụng thực hiện các quyền, nghĩa vụ tô tụng của đương sự để bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của đương sự. Người tham gia tố tụng dân sự này được gọi là người đại diện của đương sự.
1. Khái niệm người đại diện của đương sự
Người đại diện của đương sự là người tham gia tố tụng thay mặt đương sự thực hiện các quyền, nghĩa vụ tố tụng để bảo vệ quyền, lợi ích họp pháp cho đương sự trước toà án.
Người đại diện của đương sự tham gia tố tụng dân sự có ý nghĩa rất lớn. Một mặt, việc tham gia tố tụng của họ có tác dụng đối với việc bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của đương sự, nhất là trong trường hợp họ là người bị hạn chế hoặc bị mất năng lực hành vi tố tụng dân sự. Mặt khác, việc tham gia tố tụng của họ còn có tác dụng nhất định trong việc làm rõ sự thật về vụ việc dân sự. Để thực hiện được các quyền, nghĩa vụ tố tụng của đương sự, người đại diện của đương sự phải là người có năng lực hành vi tố tụng dân sự. Những người không có năng lực hành vi tố tụng dân sự thì không thể thực hiện được các quyền, nghĩa vụ tố tụng để bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của đương sự trước toà án được. Thông thường người đại diện của đương sự phải là các cá nhân. Bởi, các cá nhân mới tự mình chủ động thực hiện các quyền, nghĩa vụ tố tụng của đương sự ttong tố tụng được. Tuy vậy, pháp luật tố tụng dân sự quy định có trường hợp ngoại lệ như trường hợp cơ quan, tổ chức khởi kiện để bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của người khác cũng là người đại diện cho đương sự (Khoản 2 Điều 85 Bộ luật tố tụng dân sự năm 2015). Như vậy, trong trường hợp này sẽ nảy sinh nhiều quan hệ đại diện: quan hệ đại diện giữa cơ quan, tổ chức khởi kiện với đương sự, quan hệ đại diện giữa ngựời đại diện cho cơ quan, tổ chức khởi kiện với cơ quan, tổ chức khởi kiện.
Xuất phát từ tính đa dạng của các quan hệ pháp luật tố tụng dân sự nên người đại diện cùa đương sự trong tố tụng dân sự cũng rất đa dạng. Dựa vào vào ý chí của đương sự, pháp luật tố tụng dân sự hiện hành chia người đại diện thành hai loại: Người đại diện theo pháp luật và người đại diện theo uỷ quyền. Tuy nhiên, nếu dựa vào cơ sở tham gia tố tụng của người đại diện thì có thể chia người đại diện thành ba loại: Người đại diện theo phăp luật, người đại diện do toà án chỉ định và người đại diện theo uỷ quyền.
2. Người đại diện theo pháp luật là gì ?
Người đại diện theo pháp luật là người đại diện tham gia tố tụng để bảo vệ quyền, lợi ích hợịp pháp cho đương sự theo quy định của pháp luật. Diện những người đại diện theo pháp luật của đương sự bao gồm: chạ, mẹ của con chưa thành niên; người giám hộ của người được giám hộ; người đứng đầu cơ quan, tổ chức; chủ hộ gia đình và cá nhân, tổ chức khởi kiện bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người khác. Tuy nhiên, để bảo đảm việc bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của đương sự thì người đại diện cho đương sự phải có năng lực hành vi tố tụng dân sự. Mặt khác, đối với những người là đương sự trong cùng một vụ án đối với người được đại diện mà quyền, lợi ích của họ đối lập với quyền, lợi ích của người được đại diện; đang là người đại diện theo pháp luật cho một đương sự khác trong cùng một vụ án mà quyền, lợi ích của đương sự đó đối lập với quyền, lợi ích của người được đại diện thì không được đại diện cho đương sự.
Người đại diện theo pháp luật cúa đương sự đương nhiên được tham gia tố tụng để bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của đương sự khi xét thấy cần thiết. Khi tham gia tố tụng họ chỉ phải xuất trình những tài liệu để chứng minh mình là cha, mẹ, người giám hộ của đương sự hay là người dửng đầu pháp nhân, hộ gia đình, tổ hợp tác ... Phạm vi tham gia tố tụng của đại diện theo pháp luật của đương sự không bị hạn chế trong các loại việc.
3. Ngựời đại diện do toà án chi định là gì ?
Ngựời đại diện do toà án chi định là người đại diện tham gia tố tụng để bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp cho dượng sự theo sự chỉ định của toà án (Theo khoản 2 Điều 85 Bộ luật tố tụng dân sự năm 2015 thì người đại diện theo pháp luật được quy định trong BLDS là người đại diện theo pháp luật trong tố tụng dân sự. Theo Idioản 3 Điều 136 Bộ luật dân sự năm 2015 thì người đại diện theo pháp luật bao gồm cả người được toà án chỉ định. Tuy nhiên, chúng tôi cho rằng quy định như vậy là chưa hợp lý vì cơ sở của việc họ đại diện chọ đương sự tham gia tố tụng là quyết định của toà án). Việc toà án chỉ định người đại diện cho đương sự bảo đảm quyền bảo vệ quyền lợi, ích hợp pháp của đương sự trước toà án. Tuy vậy, do ttong tố tụng dân sự các đương sự có quyền tự định đoạt nên việc toà án chỉ định người đại diện cho đương sự chỉ tiến hành trong trường hợp đương sự là người không có năng lực hành vi tố tụng dân sự mà không có người đại diện hoặc người đại diện theo pháp luật của họ thuộc trường hợp không được đại diện cho họ theo quy định của pháp luật. Trong pháp luật tố tụng dân sự Việt Nam, lần đầu tiên vấn đề này đã được quy định tại Điều 21 PLTTGQCVADS: “không có ai đại diện cho người chưa thành niên, người có nhược điểm về thế chất hoặc tâm thần, người vắng mặt không có tin tức thì toà án cử một người thân thích cùa đương sự hoặc một thành viên của một tổ chức xã hội làm người đại diện cho họ”.
Tuy vậy, quy định này không được kế thừa quy định trong Bộ luật tố tụng dân sự năm 2004. Tại Điều 76 Bộ luật tố tụng dân sự năm 2004 chỉ quy định:
"Trong khi tiến hành tố tụng mà có đương sự bị hạn chế năng lực hành vi dân sự mà không có người đại diện hoặc người đại diện theo pháp luật của họ thuộc một trong các trường hợp quy định tại khoản 1 Điều 75 của Bộ luật này thì toà án phải chỉ định người đại diện để tham gia tố tụng tại toà án” nên chưa hợp lý. Đến nay, quy định tại Điều 21 PLTTGQCVADS đã được kế thừa quy định tương đối đầy đủ và hợp lý hơn tại Điều 88 Bộ luật tố tụng dân sự năm 2015:
"1. Khi tiến hành tố tụng dân sự, nếu có đương sự là người chưa thành niên, người mất năng lực hành vi dân sự, người bị hạn chê năng lực hành vi dân sự, người có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi mà không có người đại diện hoặc người đại diện theo pháp luật của hộ thuộc một trong các trường hợp quy định tại khoản 1 Điều 87 của Bộ luật này thì toà án phải chi định người đại diện đế tham gia tố tụng.
2. Đối với vụ việc lao động mà có đương sự thuộc trường hợp quy định tại khoản 1 Điều này hoặc người lao động là người chưa thành niên mà không có người đại diện và toà án cũng không chi định được người đại diện theo quy định tại khoản 1 Điều này thì toà án chỉ định tổ chức đại diện tập thể lao động đại diện cho người lao động đó”.
Theo chúng tôi, người bị hạn chế năng lực hành vi dân sự vẫn có thể có năng lực hành vi tố tụng dân sự nhưng người chưa thành niên, người bị bệnh tâm thần mất năng lực hành vi dân sự thì không thể có năng lực hành vi tố tụng dân sự. Vì vậy, pháp luật quy định toà án phải chi định người đại diện cho đương sự trong trường hợp họ là người chưa thành niên, người bị mất năng lực hành vi dân sự, người có khổ khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi hoặc là người vắng mặt không cố tin tức mà không có ai đại diện hoặc người đại diện của họ thuộc trường hợp theo quy định của pháp luật không được là người đại diện thì mới hợp lý.
Để thực hiện được việc bảo vệ quyền, lợi ích họp pháp của đương sự thì đối với những người thuộc diện không được làm người đại diện theo pháp luật của đương sự, toà án không được chỉ định làm người đại diện cho đương sự.
Người đại diện do toà án chỉ định tham gia tố tụng từ khi có quyết định của toà án chỉ định họ đại diện cho đương sự. Phạm vi tham gia tố tụng của người đại diện do toà án chỉ định không bị hạn che ttong các loại việc.
4. Người đại diện theo uỷ quyền là gì ?
Người đại diện theo uỷ quyền là người đại diện tham gia tố tụng để bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp cho đương sự theo sự uỷ quyền của đương sự. Trong trường hợp người đại diện theo pháp luật của cơ quán, tổ chức, chủ hộ gia đình không trực tiếp tham gia tố tụng mà uỷ quyền cho luật sư hoặc người khác tham gia tố tụng thì người được uỷ quyền cũng là người đại diện theo uỷ quyền. Khác với hai loại đại diện trên, đương sự được đại diện là người có năng lực hành vi tố tụng nên người đại diện theo uỷ quyền chỉ được tham gia tố tụng khi được đương sự uỷ quyền thay mặt họ ttong tố tụng dân sự.
Đương sự có thể uỷ quyền cho người đại diện tham gia tố tụng ttong các loại việc nhưng đối với việc li hôn thì đương sự không được uỷ quyền cho người khác tham gia tố tụng. Đương sự có thể uỷ quyền cho bất kỳ người nào có năng lực hành vi tộ tụng đại diện tham gia tố tụng để bảo vệ quyền, lợi ích cua mình. Tuy nhiên, để bảo đảm việc giải quyết vụ việc kháeh quan thì đối với những người không được làm người dại diện thẹo pháp luật của đương sự và những người là cán bệ, công chức ttong ngành toà án, kiểm sái, công an, pháp luật quy định đương sự cũng không được uỷ quyền cho họ tham gia tố tụng.
Đương sự có thể uỷ quyền cho người đại diện thực hiện toàn bộ các quyền và nghĩa vụ tố tụng của mình. Tuy vậy, do tính chất, yêu cầu của việc giải quyết vụ việc dân Sự sau khi uỷ quyền cho người đại diện đương sự vẫn có quyền tham gia tố tụng để bổ sung cho hoạt động cùa người đại diện. Trong trường hợp cần thiết, toà án có thể triệu tập đương sự cùng tham gia tố tụng với người đại diện của họ. Để xác định rõ trách nhiệm pháp lý cùa người đại diện, việc uỷ quyền phải được tiến hành dưới hình thức văn bản.
Những vấn đề về các loại đại điện, chỉ định hay uỷ quyền đại diện, những trường hợp không được làm người đại diện của đương sự đã được quy định tại các điều từ Điều 85 đến Điều 90 Bộ luật tố tụng dân sự năm 2015 và các điều từ Điều 134 đến Điều 138 BLDS năm 2015. Tuy vậy, một số vấn để cụ thể về thẩm quyền, hình thức chỉ định người đại diện; hình thức uỷ quyền cho người đại diện v.v. vẫn chưa được các điều luật này quy định cụ thể. Trên thực tế, việc tham gia tố tụng của người đại diện vẫn phải căn cứ thêm vào các văn bản hướng dẫn thi hành Bộ luật tố tụng dân sự này của cơ quan có thẩm quyền mới tránh được những vướng mắc.
Mọi vướng mắc pháp lý về luật dân sự, tố tụng dân sự về người đại diện của đương sự cũng như các vấn đề khác liên quan. Hãy gọi ngay: 1900.6162 để được Luật sư tư vấn pháp luật dân sự, thừa kế trực tuyến.
Trân trọng./.
Bộ phận tư vấn pháp luật dân sự - Công ty luật Minh Khuê
