NỘI DUNG TƯ VẤN:

1. Thể chế quân chủ                                          

 Thể chế quân chủ được chia thành các loại: Quân chủ tuyệt đối và Quân chủ lập hiến.

 

1.1 Thể chế Quân chủ tuyệt đối

 Thể chế Quân chủ tuyệt đối (Absolute Monarchy): là thể chế chính trị mà ở đó toàn bộ quyền lực thuộc về nhà Vua (theo nguyên tắc thừa kế) và quyền lực này được chuyển giao theo nguyên tắc “cha truyền - con nối”. Trong xã hội đương đại, thể chế này hầu như không còn tồn tại.

 

1.2 Thể chế Quân chủ lập hiến

 Thể chế Quân chủ lập hiến (Constitutional Monarchy): là loại hình thể chế mà trong nhà nước vẫn tồn tại ngôi Vua, nhưng có Hiến pháp do Nghị viện ban hành. Hình thức chính thể này thường tồn tại ở những nước, nơi mà cuộc đấu tranh của giai cấp tư sản chống giai cấp phong kiến kết thúc bằng sự thỏa hiệp; hiện nay hình thức chính thể quân chủ vẫn tồn tại, song dần dần thích ứng với lợi ích của giai cấp tư sản đang nắm chính quyền.                  

Thể chế Quân chủ lập hiến được chia thành 2 loại hình Quân chủ nhị nguyênQuân chủ đại nghị.

+ Thể chế quân chủ nhị nguyên (Dualistic monarchy): Là thể chế chính trị mà quyền lực được chia đều cho Vua và Nghị viện - tuy nhiên có khi quyền lực nhà Vua thường lấn át Nghị viện và trong nhiều trường hợp nhà Vua có thể giải tán Nghị viện vô thời hạn. Hình thức thể chế này hiện nay chỉ còn tồn tại ở một số ít nước như Brunây, Arập Xêut, Tiểu Vương quốc Arập, Gioocđani…

+ Thể chế quân chủ đại nghị (Parliamentary Monarchy): Với các đặc trưng:

 Vua đứng đầu nhà nước, nhưng quyền lực tập trung trong tay Nghị viện (cơ quan quyền lực do nhân dân bầu). Quyền lực nhà Vua chủ yếu mang tính hình thức “Vua trị vì, nhưng không cai trị”. Vua là người đứng đầu nhà nước được coi như “chế định tiềm tàng” trong trường hợp có khủng hoảng chính trị. Về lý thuyết, Vua là biểu tượng của sự thống nhất phi chính trị và không thiên vị; nhưng trên thực tế  thì Vua vẫn chịu ảnh hưởng của Đảng cầm quyền.

Nghị viện là cơ quan quyền lực tối cao, có quyền thành lập và giải tán chính phủ; chính phủ chịu trách nhiệm trước nghị viện. Song trên thực tế, quyền lực  chủ yếu tập trung vào người đứng đầu cơ quan Hành pháp (Thủ tướng).

 Tiêu biểu cho hình thức thể chế này là Vương quốc Anh, Nhật Bản, Úc, Thái Lan, Campuchia...

 

2. Thể chế Cộng hòa

- Ở các nước tư bản chủ nghĩa và một số nước đang phát triển, hình thức thể chế này có 3 loại: Cộng hòa Tổng thống, Cộng hòa Đại nghị, Cộng hòa hỗn hợp.                  

- Ở các nước xã hội chủ nghĩa phổ biến là mô hình Cộng hòa Xôviết; Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa.

 

2.1 Thể chế Cộng hòa Tổng thống

 Thể chế Cộng hòa Tổng thống (Presidentic Republic): Điển hình là Mỹ, các nước Châu Mỹ La tinh, Liên Bang Nga…

Đặc trưng tiêu biểu của thể chế này là: Tổng thống là nguyên thủ quốc gia và là người đứng đầu cơ quan Hành pháp với quyền hạn vô cùng lớn. Tổng thống lập ra Chính phủ, các thành viên Chính phủ do Tổng thống cử ra và chịu trách nhiệm trước Tổng thống. Tổng thống, Chính phủ không chịu trách nhiệm trước Quốc hội; tuy nhiên Tổng thống cũng không có quyền giải tán Quốc hội nếu Quốc hội có thực quyền và trở thành đối tượng kiềm chế quyền hạn của Tổng thống (ngoại trừ Liêng bang Nga: Tổng thống có quyền giải tán Đuma, mặc dầu Đuma do dân bầu ra). Nhìn chung, trong thể chế này, quyền Hành pháp (đứng đầu là Tổng thống) có phần lấn át quyền Lập pháp và Tư pháp. Để tránh hiện tượng lạm quyền, độc tài; Hiến pháp nhiều nước thường có những điều khoản có tính chất “kiềm chế, đối trọng” hoặc giới hạn nhiệm kỳ của Tổng thống.

 

2.2 Thể chế Cộng hòa đại nghị

 Thể chế Cộng hòa đại nghị (Parliamentary Republic): Tiêu biểu cho thể chế này là các nước Đức, Áo, Ý…

- Đặc trưng cơ bản của chính thể này là: Quyền lực nhà nước tập trung vào Nghị viện (cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất cơ quan do nhân dân trực tiếp bầu ra). Nghị viện có quyền lập ra Chính phủ (Chính phủ do nhân dân gián tiếp bầu ra và chịu trách nhiệm gián tiếp trước nhân dân thông qua Nghị viện),  bầu Tổng thống; đồng thời Nghị viện có thể bãi miễn Chính phủ, Tổng thống và cơ quan Tư pháp. Tổng thống, Chính phủ hoạt động và chịu trách nhiệm trước Nghị viện.

- Mô hình thể chế này được xem là dân chủ nhất trong mô hình chính thể tư sản  -  ít có khả năng biến thành chế độ độc tài hay nguy cơ bất ổn. Tuy nhiên, nền hành pháp của chính thể này thường không mạnh như nền hành pháp ở mô hình Cộng hòa Tổng thống.

 

2.3 Thể chế Cộng hòa hỗn hợp

 Thể chế Cộng hòa hỗn hợp (Republic of mixtures): Tiêu biểu là Pháp, Phần Lan, Hàn Quốc, Mông Cổ…                

- Đặc điểm của loại hình thể chế này là: Tổng thống và Nghị viện đều do nhân dân bầu ra. Tổng thống toàn quyền Hành pháp, có quyền giải tán Nghị viện. Tuy vậy Nghị viện có quyền can thiệp vào quá trình thành lập Chính phủ, buộc Tổng thống phải bổ nhiệm lãnh tụ của Đảng đa số trong Nghị viện làm Thủ tướng; nghĩa là Tổng thống phải chia sẻ quyền lực với Nghị viện.           

- Ưu điểm của thể chế này là hạn chế sự tập trung quyền lực vào tay Tổng thống; tránh hiện tượng độc tài và vẫn đảm bảo một nền Hành pháp mạnh. Nhiều nước ở Liên Xô (cũ), Đông Âu và Châu Phi sau khi cải cách thể chế đã áp dụng mô hình chính thể này.

 

2.4 Thể chế chính trị Cộng hòa xã hội chủ nghĩa

 Thể chế chính trị Cộng hòa xã hội chủ nghĩa (Socialist Republic):

Ở các nước phát triển theo định hướng xã hội chủ nghĩa và các nước xã hội chủ nghĩa, thể chế chính trị được tổ chức theo mô hình Cộng hòa  Xô viết (trước đây), Cộng hòa xã hội chủ nghĩa (hiện nay). Mô hình thể chế này, ở các nước khác nhau có tên gọi khác nhau: Cộng hòa xã hội chủ nghĩa (Việt Nam), Cộng hòa dân chủ nhân dân (Lào, Triều Tiên), Cộng hòa nhân dân (Trung Hoa), Cộng hòa (CuBa).    

- Đặc trưng của mô hình thể chế này là: Quyền lực nhà nước là thống nhất (thuộc về nhân dân); nhưng có sự phân công và phối hợp giữa các cơ quan nhà nước trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp. Quyền lực tối cao thuộc về Quốc hội - Quốc hội có quyền thành lập Chính phủ, bầu Chủ tịch nước, cơ quan Tư pháp, Hội đồng Quân sự Trung ương; có quyền quyết định những vấn đề hệ trọng của đất nước như tuyên bố chiến tranh hay hòa bình; có quyền giám sát tối cao việc thi hành pháp luật (đặc điểm này hơi giống Thể chế chính trị Cộng hòa đại nghị). Chính phủ là cơ quan hành chính chịu trách nhiệm trước Quốc hội, thực thi vai trò quản lý hành chính và bảo đảm sự thống nhất từ trung ương đến địa phương. Tuy nhiên; khác với thể chế cộng hòa khác, trong hệ thống Tư pháp của thể chế chính trị Cộng hòa xã hội chủ nghĩa có hệ thống cơ quan Viện kiểm sát.

 

3. Các tổ chức chính trị - xã hội và các nhóm lợi ích trong tồn tại trong các nhà nước

Các tổ chức chính trị - xã hội  bao gồm các tổ chức mà hoạt động của chúng vừa mang tính chính trị, vừa mang tính xã hội.                  

Tùy theo điều kiện , hoàn cảnh lịch sử cụ thể ở mỗi nước; các các đoàn thể nhân dân có đặc điểm riêng về tổ chức và phương thức hoạt động. Thông thường các đoàn thể nhân dân không đặt ra mục tiêu giành hoặc tham gia chính quyền; mà thường vì lợi ích của các thành viên trong tổ chức của mình tìm cách tác động, gây ảnh hưởng đối với chính quyền và đảng phái chính trị

 Ở các nước tư bản chủ nghĩa, trong hệ thống tổ chức quyền lực chính trị bên cạnh Đảng cầm quyền, Nhà nước, còn có các Nhóm lợi ích chính trị:                   

- Nhóm lợi ích chính trị là tổ chức bao gồm nhiều thành viên của một xã hội có cùng quan điểm, cùng nhu cầu lợi ích chung liên kết với nhau theo một chế độ tự nguyện, hoạt động ảnh hưởng ở mức độ nhất định phương thức nhất định tác động đến quyền lực nhà nước vì lợi ích, nhu cầu các thành viên của nhóm.                   

- Các nhóm lợi ích chính trị đấu tranh cho lợi ích của nhóm mình bằng cách tác động vào việc hoạch định chính sách của các đảng chính trị và của chính quyền. Đây là các nhóm của những người có cùng lợi ích liên kết với nhau nhằm gây ảnh hưởng tới các quá trình xây dựng và tổ chức thực hiện quyết sách chính trị của Đảng cầm quyền, việc thực thi pháp luật và các chính sách kinh tế - xã hội của Nhà nước. Các nhóm lợi ích chính trị, ở một khía cạnh nào đó có thể hiểu là các đoàn thể nhân dân (các tổ chức chính trị - xã hội). Tuy nhiên, các đoàn thể nhân dân (các tổ chức chính trị - xã hội) là các tổ chức nằm ngoài nhà nước; còn Nhóm lợi ích chính trị thì có thể tồn tại ngay bên trong nhà nước.         

- Các Nhóm lợi ích chính trị là một loại thể chế chính trị (tổ chức) không thể thiếu trong hệ thống tổ chức quyền lực chính trị ở các nước tư bản. Về mặt lý thuyết, các nhóm lợi ích chính trị có vai trò trong việc đấu tranh để đảm bảo lợi ích của quần chúng; nhưng trên thực tế nó cũng chỉ là thiết chế của tầng lớp thượng lưu và trung lưu có xu hướng thỏa hiệp với nhà nước vì lợi ích của giới thượng lưu và nội bộ giai cấp tư sản. Do đó,  xét đến cùng,  nó cũng chỉ là công cụ để giai cấp tư sản thực hiện quyền lực chính trị  của mình.

- Một số nhóm lợi ích chính trị  tiêu biểu ở các nước tư bản chủ nghĩa:  

Anh có: Nhóm lợi ích có tính thể chế (như Hội những quan chức thủ đô, Hội của những người đồng tỉnh ở Nghị viện); Các tổ chức quốc gia (như Hiệp hội thương mại; Các tổ chức công đoàn Anh (Liên đoàn công nghiệp Anh; Liên hiệp công nhân Anh, Liên hiệp công đoàn, Hội các thành viên thương mại Anh).

 Mỹ có:  Các nhóm thảo luận chính sách (Hội thống đốc toàn quốc, Hiệp hội  toàn quốc các chủ xưởng , Liên hiệp dân sự toàn quốc, Uỷ ban Đại hội, Ban Hội thảo; Uỷ ban phát triển kinh tế; Hiệp hội các nhà sản xuất quốc gia, Phòng Thương mại Hoa kỳ, Viện Doanh nghiệp Mỹ); Các tổ chức Công đoàn (Liên đoàn lao động và đại hội các tổ chức công nghiệp Mỹ, gọi tắt là AFL - CIO); Các tổ chức phi chính phủ (NGO - hoạt động vì mục đích nhân đạo, cứu trợ, từ thiện, trao đổi văn hoá - kỹ thuật). Ở Pháp có: Hiệp hội theo nghề nghiệp (Tổng hiệp hội của những người lao động; Hiệp hội dân chủ lao động Pháp; Liên minh giáo dục quốc gia); Tổ chức công đoàn (Tổng liên đoàn lao động, Liên đoàn lao động dân chủ, Liên đoàn giáo dục quốc dân, Tổng liên đoàn viên chức; Hiệp hội của nông dân (Tổng liên đoàn của những người trồng củ cải...).

 Ở SingaporeHiệp hội nhân dân Singapore (People’ s  Associatatiton - PA). PA được thành lập ngày 1 tháng 7 năm 1960; thuộc Bộ phát triển cộng đồng, thanh niên và thể thao (Ministry  of  Community development, youth and sports) của Chính phủ Singapore. Thủ tướng là người đứng đầu Hiệp hội và Chủ nhiệm văn phòng chính phủ là Giám đốc điều hành (ông Yam Ah Mee). Các chức năng hoạt động của PA bao gồm: Tổ chức và thúc đẩy sự tham gia của các nhóm trong các hoạt động xã hội, văn hóa, giáo dục và thể thao cho người dân của Singapore  nhằm  để họ có thể nhận ra rằng họ thuộc về một cộng đồng đa chủng tộc, tôn giáo và lợi ích của cộng đồng thể hiện qua lòng trung thành của họ đối với hiệp hội. Truyền cho các nhà lãnh đạo về ý thức của bản sắc dân tộc và tinh thần cống hiến cho một cộng đồng đa chủng tộc; qua đó thực hiện mục đích đào tạo cán bộ lãnh đạo. Tạo lập sự liên kết cộng đồng và tăng cường sự gắn kết xã hội giữa những người dân Singapore (giữa các dân tộc, tôn giáo).Là một kênh thông tin liên lạc giữa các chính phủ cầm quyền và những người dân nhằm mở đường cho chính phủ đáp ứng tốt hơn quá trình lãnh đạo của mình (cây cầu kết nối Chính phủ và người dân). Thực hiện các chức năng khác (được dành cho Hiệp hội được quy định trong văn bản pháp luật). Các tổ chức trong Hiệp hội nhân dân Singapore có thể kể đến là: Ủy ban tư vấn của công dân (Citizens' Consultative Committee - CCCs); Ủy ban Quản lý Câu lạc bộ cộng đồng (Community Club Management Committees - CCMCs); Uỷ ban khu dân cư chung (Residents' Committees -RCs); Ủy ban láng giềng (Neighbourhood Committees - NCs); Đoàn thanh niên (Youth Executive Committee - YEC); Câu lạc bộ thiếu niên  (Teens Network Club); Câu lạc bộ thể thao cộng đồng (Community Sports Clubs -CSCs) ; Ủy ban cứu trợ khẩn cấp (Community Emergency and Engagement  Committees - C2E);  Hội phụ nữ  (Women’s Executive Committees - WECs); Hội người cao tuổi  (Senior Citizens’ Executive Committee - SCEC); Ủy ban điều hành hoạt động Ấn Độ (The Indian Activity Executive Committees - IAECs); Ủy ban điều hành hoạt động Malay (Malay Activity Executive Committees - MAECs)

 Ở nước ta có Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các tổ chức chính trị- xã hội của nhân dân lao động                     

+ Mặt trận Tổ quốc Việt Nam là tổ chức liên minh chính trị, liên hiệp tự nguyện của tổ chức chính trị, tổ chức chính trị - xã hội, tổ chức xã hội và các cá nhân tiêu biểu trong các giai cấp, tầng lớp xã hội, các dân tộc, tôn giáo và người Việt Nam định cư ở nước ngoài. Mặt trận Tổ quốc Việt Nam là một bộ phận của hệ thống chính trị, là cơ sở chính trị của chính quyền nhân dân. Đảng Cộng sản Việt Nam vừa là thành viên vừa là người lãnh đạo Mặt trận. Mặt trận hoạt động theo nguyên tắc tự nguyện, hiệp thương dân chủ, phối hợp và thống nhất hành động giữa các thành viên.                

+ Các đoàn thể nhân dân tuỳ theo tính chất, tôn chỉ và mục đích đã được xác định, vận động, giáo dục đoàn viên, hội viên chấp hành luật pháp, chính sách; chăm lo, bảo vệ các quyền và lợi ích hợp pháp, chính đáng của đoàn viên, hội viên; giúp đoàn viên, hội viên nâng cao trình độ về mọi mặt và xây dựng cuộc sống mới; tham gia quản lý nhà nước, quản lý xã hội.                   

+ Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, các đoàn thể nhân dân có vai trò rất quan trọng trong sự nghiệp đại đoàn kết toàn dân tộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc; đại diện, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp, chính đáng của nhân dân, chăm lo lợi ích của các đoàn viên, hội viên; thực hiện dân chủ và xây dựng xã hội lành mạnh; tham gia xây dựng Đảng, Nhà nước; giáo dục lý tưởng và đạo đức cách mạng, quyền và nghĩa vụ công dân, tăng cường mối liên hệ giữa nhân dân với Đảng, Nhà nước.            

+ Đảng tôn trọng tính tự chủ, ủng hộ mọi hoạt động tự nguyện, tích cực, sáng tạo và chân thành lắng nghe ý kiến đóng góp của Mặt trận và các đoàn thể. Đảng, Nhà nước có cơ chế, chính sách, tạo điều kiện để Mặt trận và các đoàn thể nhân dân hoạt động có hiệu quả, thực hiện vai trò giám sátphản biện xã hội.

Trên đây là tư vấn của chúng tôi.  Nếu còn vướng mắc, chưa rõ hoặc cần hỗ trợ pháp lý khác bạn vui lòng liên hệ bộ phận tư vấn pháp luật trực tuyến qua tổng đài điện thoại gọi ngay số: 1900.6162 để được giải đáp.

Rất mong nhận được sự hợp tác!

Trân trọng./.

Bộ phận tư vấn pháp luật  - Công ty luật Minh Khuê