Luật sư tư vấn:

1. Pháp nhân có phải chịu trách nhiệm hình sự ?

Trong những năm gần đây, tình hình vi phạm pháp luật của pháp nhân thương mại diễn ra rất phức tạp với số lượng vụ vi phạm ngày càng tăng, thủ đoạn rất tinh vi, đã và đang gây ra những hậu quả hết sức nghiêm trọng cho xã hội, đặc biệt là các hành vi gây ô nhiễm môi trường; buôn lậu; vận chuyển trái phép hàng hoá, tiền tệ qua biên giới; sản xuất, buôn bán hàng giả; trốn đóng bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp cho người lao động; trốn thuế; vi phạm các quy định về khai thác và bảo vệ rừng...

Pháp luật đã quy định chế tài xử phạt vi phạm hành chính đoi với pháp nhân thương mại về các hành vi vi phạm trên và cũng có nhiều quy định khác là cơ sở pháp lí quan trọng để người dân, tổ chức căn cứ vào đó mà có thể khởi kiện pháp nhân thương mại và buộc chủ thể này phải bồi thường những thiệt hại mà họ đã gây ra. Tuy nhiên, trên thực tế, các quy định này còn nhiều bất cập, tính khả thi và hiệu quả kém vì nhiều lí do khác nhau: Chế tài hành chính không đủ sức răn đe; thủ tục kiện đòi bồi thường thiệt hại của người dân đối với pháp nhân thương mại phức tạp như quy định về nghĩa vụ chứng minh, nguyên nhân và mức độ thiệt hại do các hành vi của pháp nhân thương mại gây ra hoặc quy định về án phí dân sự... Từ đó đòi hỏi cần phải quy định trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại.

Có thể nói, việc quy định trách nhiệm hình sự đối với pháp nhân thương mại là xu thế chung của các nước trên thế giới, trong đó có các nước thuộc Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) hiện nay. Việc quy định trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại trong BLHS là cơ sở pháp lí để xừ lí những pháp nhân thương mại vì lợi nhuận mà vi phạm pháp luật của Nhà nước, xâm hại tính mạng, sức khoẻ của người dân, xâm hại trật tự quản lí kinh tế, lũng đoạn thị trường, qua đó tạo sự bình đẳng trong việc xử lí pháp nhân thương mại phạm tội, tránh bỏ lọt tội phạm. Bên cạnh đó, việc quy định này còn là sự nội luật hoá những cam kết, những nghĩa vụ quốc tế bắt buộc mà Việt Nam là quốc gia thành viên, trong đó có Công ước chống tội phạm có tổ chức xuyên quốc gia.

Như vậy, việc Bộ luật hình sự năm 2015, sửa đổi bổ sung năm 2017 quy định trách nhiệm hình sự đối với pháp nhân thương mại là cần thiết trong giai đoạn hiện nay.

2. Tại sao luật hình sự năm 2015 lại quy định TNHS với pháp nhân ?

BLHS năm 2015 đã quy định trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại nhưng việc quy định này đang còn nhiều vấn đề vướng mắc. “.. nhận thức lý luận và thực tiễn thiết kế quy định về trách nhiệm hình sự của pháp nhấn... có sự lúng túng nhất định”. Chính sự “lúng túng” này đã dẫn đến hệ quả BLHS được ban hành khi giữa các điều luật quy định về trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại còn có nhiều mâu thuẫn. Đó là một trong nhiều lý do dẫn đến BLHS năm 2015 đã được sửa đổi, bổ sung khi chưa được áp dụng. Trong giai đoạn BLHS này được sửa đổi, bổ sung, sự “lúng túng” càng được bộc lộ rõ và thể hiện ở cả phía đề nghị sửa đổi, bổ sung các điều luật liên quan đến trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại cũng như ở phía phải xử lý việc sửa đổi, bổ sung này. Các ý kiến đê' nghị sửa đổi, bổ sung liên quan đến trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại có sự trái ngược nhau; dự thảo nội dung sửa đổi, bổ sung về vấn đê' này luôn thay đổi. Điều đáng suy nghĩ là sau khi đã được sửa đổi, bổ sung tương đối nhiều, mâu thuẫn giữa các điều luật hên quan đến trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại không những không được giải quyết mà còn phát sinh thêm.

Nguyên nhân của tình trạng này là do chưa có nhận thức rõ ràng, thống nhất về bản chất của việc quy định trách nhiệm hình sự của pháp nhân - Quy định trách nhiệm hình sự của pháp nhân là bổ sung loại tội phạm thứ hai hay chỉ là bổ sung chủ thể thứ hai phải chịu trách nhiệm hình sự về hành vi phạm tội mà chủ thể thứ nhất (con người/thể nhân) đã thực hiện? Có hai loại tội phạm - Tội phạm do thể nhân thực hiện và tội phạm do pháp nhân thực hiện hay vẫn chỉ có một loại tội phạm là tội phạm do thể nhân thực hiện? Và từ đó dẫn đến cầu hỏi có tính kỹ thuật nhưng rất quan trọng: Cần có hai hệ thống các quy định hay vẫn chỉ cẩn một hệ thống quy định như vẫn có (quy định chung về tội phạm, về trách nhiệm hình sự cũng như quy định vê' tội phạm cụ thể) và chỉ cần bổ sung một số điều luật để có thể truy cứu trách nhiệm hình sự pháp nhân?

Do dựa trên nhận thức không thống nhất này nên mâu thuẫn giữa các quy định vê' trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại đã được xây dựng trong BLHS năm 2015 là không thể tránh khỏi. Trong đó, điển hình và rõ nhất là mâu thuẫn giữa khoản 1 Điều 75 với khoản 2 Điều 2 và khoản 1 Điều 8 BLHS. Khoản 2 Điều 2 và khoản 1 Điều 8 cùng thể hiện quan điểm có tội phạm thứ hai là tội phạm do pháp nhân thương mại thực hiện...” nhưng khoản 1 Điều 75 lại thể hiện quan điểm chỉ có chủ thể thứ hai phải chịu trách nhiệm hình sự khi quy định một trong các điểu kiện phải chịu trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại là “Hành vi phạm tội được thực hiện nhân danh pháp nhân thương mại”. Chính sự không thống nhất này dẫn đến sự trái ngược trong các ý kiến để xuất sửa đổi, bổ sung các quy định của BLHS năm 2015 liên quan đến trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại. Để bảo vệ quan điểm có tội phạm do pháp nhân thương mại thực hiện, ý kiến đề xuất muốn bổ sung nội dung của các điểu luật vê' tội phạm trong BLHS vì các điểu luật này mới chỉ thể hiện nội dung vê' tội phạm do cá nhân thực hiện như Điều 9 (Phân loại tội phạm) và Điều 17 (Đồng phạm)... Trái lại, để bảo vệ quan điểm chỉ có chủ thể thứ hai phải chịu trách nhiệm hình sự là pháp nhân thương mại mà không có tội phạm thứ hai là tội phạm do pháp nhân thương mại thực hiện, ý kiến đê' xuất muốn sửa các điểu luật thể hiện nội dung có tội phạm do pháp nhân thương mại thực hiện, trước hết là bỏ nội dung “hoặc pháp nhân thương mại” trong khoản 1 Điều 8 BLHS.

>> Xem thêm:  Mẫu đơn xin giảm nhẹ hình phạt, đơn đề nghị giảm nhẹ trách nhiệm hình sự

Cũng do không rõ ràng trong nhận thức về bản chất của việc quy định trách nhiệm hình sự của pháp nhân nên việc tiếp thu các ý kiến trái ngược để sửa đổi, bổ sung các quy định có liên quan đến trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại có tính thụ động. Theo đó, Dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điểu của BLHS năm 2015 có hai nội dung bổ sung theo hướng thể hiện quan điểm có tội phạm thứ hai là tội phạm do pháp nhân thương mại thực hiện. Đó là bổ sung khoản 2 Điều 9 có nội dung về phân loại tội phạm do pháp nhân thương mại thực hiện và bổ sung khoản 5 Điều 17 có nội dung về đồng phạm của pháp nhân thương mại. Tuy nhiên, chỉ có khoản 2 Điều 9 được thông qua nhưng nội dung của khoản này là lặp lại nội dung của khoản 1.

Như vậy, kết quả việc sửa đổi, bổ sung các quy định của BLHS vê' trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại đã không giải quyết được các mâu thuẫn giữa các điều luật, không thể hiện BLHS theo quan điểm thống nhất nào vê' bản chất của việc quy định trách nhiệm hình sự của pháp nhân.

Chỉ khi có cơ sở lý thuyết thống nhất, hợp lý và rõ ràng thì mới có thể đánh giá các quy định về trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại trong BLHS năm 2015 một cách thống nhất và từ đó mới có thể có phương án sửa đổi, bổ sung thống nhất và hợp lý.

Mọi vướng mắc pháp lý liên quan đến lĩnh vực hình sự về tạm giam, tạm giữ khi điều tra hình sự, Hãy gọi ngay: 1900.6162 để được Luật sư tư vấn pháp luật hình sự trực tuyến qua tổng đài. Đội ngũ luật sư giàu kinh nghiệm trong lĩnh vực hình sự luôn sẵn sàng lắng nghe và giải đáp cụ thể.

Trân trọng./.

Bộ phận tư vấn pháp luật hình sự - Công ty luật Minh Khuê

>> Xem thêm:  Trách nhiệm hình sự là gì ? Phân tích đặc điểm của trách nhiệm hình sự ?