1. Phát triển là gì? Khái niệm tổng quát trong triết học và đời sống

Phát triển là một phạm trù triết học dùng để chỉ quá trình vận động theo khuynh hướng đi lên của sự vật và hiện tượng: từ thấp đến cao, từ đơn giản đến phức tạp, từ kém hoàn thiện đến hoàn thiện hơn. Trong quá trình đó, cái mới ra đời thay thế cái cũ, yếu tố tiến bộ thay thế yếu tố lạc hậu.

Phát triển không đồng nhất với mọi sự vận động. Vận động là mọi sự biến đổi nói chung, có thể diễn ra theo nhiều chiều hướng như tăng lên, giảm đi, tuần hoàn, tan rã hoặc chuyển vị trí. Phát triển chỉ là một dạng vận động có khuynh hướng tiến bộ, làm xuất hiện sự thay đổi về chất.

Ví dụ, con lắc dao động qua lại là vận động nhưng không phải phát triển, vì nó chỉ lặp lại trạng thái cũ. Hạt giống nảy mầm, cây lớn lên, ra hoa và kết quả là quá trình phát triển vì có sự thay đổi về chất và hình thành trạng thái mới.

Trong đời sống, phát triển có thể thể hiện ở sự trưởng thành của một con người, sự đổi mới công nghệ, sự tiến bộ trong tri thức, sự hoàn thiện của tổ chức hoặc sự chuyển biến của xã hội. Tuy nhiên, cần đánh giá sự phát triển trong điều kiện và mục tiêu cụ thể, không nên chỉ căn cứ vào mức tăng về số lượng.

2. Nguồn gốc của sự phát triển theo quan điểm triết học Mác - Lênin

Theo triết học Mác – Lênin, nguồn gốc của sự phát triển nằm trong bản thân sự vật, hiện tượng. Đó là mâu thuẫn biện chứng, tức sự thống nhất và đấu tranh giữa các mặt, các khuynh hướng đối lập cùng tồn tại trong một sự vật.

Các mặt đối lập vừa có quan hệ gắn bó, phụ thuộc lẫn nhau, vừa có xu hướng tác động, bài trừ và chuyển hóa lẫn nhau. Sự đấu tranh của các mặt đối lập làm cho trạng thái cũ không còn phù hợp, tạo điều kiện cho sự vật thay đổi và phát triển.

Ví dụ, trong quá trình học tập của một học sinh luôn có mâu thuẫn giữa điều đã biết và điều chưa biết, giữa yêu cầu học tập ngày càng cao với năng lực hiện có. Việc giải quyết mâu thuẫn này bằng học tập, rèn luyện và thực hành giúp học sinh tích lũy tri thức, nâng cao năng lực và phát triển bản thân.

Triết học Mác – Lênin cũng phân biệt nguyên nhân bên trong và nguyên nhân bên ngoài. Nguyên nhân bên trong là yếu tố quyết định trực tiếp sự phát triển; tác động bên ngoài là điều kiện có thể thúc đẩy hoặc kìm hãm quá trình đó. Môi trường giáo dục tốt, sự hỗ trợ của gia đình và điều kiện học tập thuận lợi có ý nghĩa quan trọng, nhưng không thể thay thế nỗ lực tự học và ý chí vươn lên của người học.

3. Các tính chất cơ bản của sự phát triển: Khách quan, phổ biến và đa dạng

Sự phát triển có tính khách quan. Quá trình phát triển diễn ra do mâu thuẫn vốn có và quy luật nội tại của sự vật, không phụ thuộc hoàn toàn vào mong muốn chủ quan của con người. Con người không thể tạo ra hoặc xóa bỏ quy luật khách quan, nhưng có thể nhận thức và vận dụng quy luật để thúc đẩy sự phát triển theo hướng phù hợp.

Tính khách quan đòi hỏi khi giải quyết vấn đề phải xuất phát từ thực tế. Chẳng hạn, muốn nâng cao kết quả học tập không thể chỉ dựa vào mong muốn đạt điểm cao, mà cần xác định nguyên nhân, xây dựng kế hoạch, tích lũy kiến thức và rèn luyện đều đặn.

Sự phát triển có tính phổ biến. Phát triển diễn ra trong tự nhiên, xã hội và tư duy. Trong tự nhiên, sinh vật sinh trưởng, thích nghi và tiến hóa. Trong xã hội, phương thức sản xuất, khoa học, công nghệ và tổ chức đời sống thay đổi theo thời gian. Trong tư duy, con người không ngừng mở rộng tri thức, điều chỉnh nhận thức và hoàn thiện phương pháp giải quyết vấn đề.

Sự phát triển có tính đa dạng và phong phú. Mỗi sự vật phát triển theo điều kiện, nhịp độ, hình thức và con đường riêng. Một hạt giống cần đất, nước, ánh sáng và thời gian để phát triển; con người cần môi trường giáo dục, nỗ lực cá nhân và cơ hội phù hợp để trưởng thành. Vì vậy, không thể áp dụng một mô hình cứng nhắc cho mọi đối tượng hoặc đòi hỏi kết quả giống nhau trong cùng một khoảng thời gian.

4. Ý nghĩa phương pháp luận của nguyên lý về sự phát triển trong thực tiễn

Nguyên lý về sự phát triển yêu cầu con người xem xét sự vật trong quá trình vận động và biến đổi, không nhìn nhận chúng như những trạng thái cố định, bất biến. Khi đánh giá một cá nhân, một tổ chức hoặc một hiện tượng xã hội, cần chú ý cả quá khứ, hiện tại, khả năng biến đổi và xu hướng phát triển trong tương lai.

Quan điểm phát triển đòi hỏi phải phát hiện, tôn trọng và ủng hộ cái mới. Cái mới khi xuất hiện thường còn nhỏ bé, chưa hoàn thiện và có thể gặp sự nghi ngờ hoặc cản trở từ thói quen cũ. Tuy nhiên, nếu phù hợp với quy luật phát triển và có giá trị tích cực, cái mới cần được tạo điều kiện để thử nghiệm, hoàn thiện và phát huy.

Nguyên lý này cũng giúp tránh hai khuynh hướng sai lầm. Một là bảo thủ, trì trệ, chỉ muốn giữ cách làm cũ và phủ nhận sự đổi mới. Hai là nóng vội, muốn đạt kết quả ngay, bỏ qua điều kiện thực tế và các bước tích lũy cần thiết.

Trong giáo dục, quan điểm phát triển yêu cầu giáo viên nhìn nhận học sinh bằng khả năng tiến bộ, không gán nhãn học sinh chỉ dựa trên một sai lầm hoặc kết quả nhất thời. Trong công việc, quan điểm này khuyến khích mỗi người chủ động học hỏi, tiếp thu cái mới nhưng vẫn biết kế thừa những kinh nghiệm, giá trị tích cực đã được kiểm nghiệm.

5. Sự phát triển diễn ra theo từng giai đoạn và quá trình vận động

Sự phát triển không diễn ra theo đường thẳng đơn giản. Quá trình này thường có những bước quanh co, có thời điểm gặp khó khăn, chậm lại hoặc xuất hiện sự thụt lùi tạm thời. Tuy nhiên, nếu xét trong xu hướng chung và điều kiện phù hợp, sự phát triển vẫn hướng tới những trạng thái mới cao hơn.

Sự phát triển thường bắt đầu từ quá trình tích lũy dần dần về lượng. Khi sự tích lũy đạt đến giới hạn nhất định, sự vật có thể chuyển biến về chất, tạo ra một trạng thái mới. Ví dụ, người học tích lũy kiến thức và kỹ năng qua từng bài học; khi đạt nền tảng cần thiết, họ có thể giải quyết được những nhiệm vụ phức tạp hơn.

Quá trình phát triển cũng có tính kế thừa. Cái mới không xuất hiện từ hư vô mà thường tiếp thu, cải tạo và phát triển những yếu tố tích cực của cái cũ; đồng thời loại bỏ những yếu tố lạc hậu, không còn phù hợp. Một phiên bản sản phẩm mới có thể kế thừa chức năng hữu ích của phiên bản trước nhưng được bổ sung thiết kế, công nghệ và tính năng tốt hơn.

Trong tự nhiên, xã hội và đời sống cá nhân, cần tôn trọng tính giai đoạn của sự phát triển. Không nên đốt cháy giai đoạn, áp đặt mục tiêu vượt quá điều kiện thực tế hoặc cho rằng một thất bại tạm thời đồng nghĩa với chấm dứt khả năng tiến bộ.

6. Câu hỏi thường gặp về khái niệm và đặc điểm của sự phát triển

Phát triển có giống với vận động không?

Không hoàn toàn giống. Vận động là mọi sự biến đổi; phát triển là dạng vận động có khuynh hướng đi lên, làm xuất hiện sự thay đổi về chất theo hướng tiến bộ.

Mọi thay đổi có phải là phát triển không?

Không. Một sự thay đổi có thể là tuần hoàn, thoái bộ hoặc tan rã. Chỉ những biến đổi tạo ra trạng thái mới cao hơn, hoàn thiện hơn mới được xem là phát triển theo nghĩa triết học.

Nguồn gốc của sự phát triển là gì?

Theo triết học Mác – Lênin, nguồn gốc của sự phát triển là mâu thuẫn bên trong sự vật, tức sự thống nhất và đấu tranh giữa các mặt đối lập. Tác động bên ngoài có thể thúc đẩy hoặc kìm hãm, nhưng không thay thế nguyên nhân bên trong.

Vì sao nói sự phát triển có tính khách quan?

Vì sự phát triển diễn ra theo quy luật vốn có của sự vật và không phụ thuộc hoàn toàn vào ý muốn chủ quan. Con người chỉ có thể đạt kết quả tốt khi nhận thức và hành động phù hợp với điều kiện, quy luật thực tế.

Sự phát triển có luôn diễn ra thuận lợi không?

Không. Phát triển thường trải qua khó khăn, mâu thuẫn, thử nghiệm và cả những bước lùi tạm thời. Điều quan trọng là nhận diện đúng nguyên nhân, điều chỉnh cách làm và kiên trì tích lũy điều kiện cần thiết.

Làm thế nào để vận dụng quan điểm phát triển vào cuộc sống?

Cần chủ động học hỏi, đánh giá vấn đề trong quá trình vận động, không bảo thủ trước cái mới, không nóng vội khi chưa đủ điều kiện và biết kế thừa những kinh nghiệm tích cực. Đối với bản thân, cần coi việc sửa sai, học hỏi từ thất bại và rèn luyện từng bước là một phần tự nhiên của quá trình trưởng thành.

Quý bạn đọc cũng có thể tham khảo thêm: