Tội vi phạm quy định về quản lý khu bảo tồn thiên nhiên Điều 245 BLHS

Việc pháp luật hình sự quy định tội danh này thể hiện cam kết mạnh mẽ của Nhà nước Việt Nam trong công tác bảo vệ môi trường và phát triển bền vững. Trong bối cảnh toàn cầu đang đối mặt với biến đổi khí hậu, suy thoái môi trường và mất đa dạng sinh học, việc áp dụng chế tài hình sự là một biện pháp răn đe hiệu quả. Tội danh này không chỉ nhằm xử lý các hành vi vi phạm có tính chất nguy hiểm mà còn góp phần nâng cao ý thức bảo vệ tài nguyên thiên nhiên của toàn xã hội, đảm bảo các nguồn tài nguyên quý giá được gìn giữ cho thế hệ tương lai.

1. Yếu tố cấu thành tội vi phạm quy định về quản lý khu bảo tồn thiên nhiên

1.1. Khách thể của tội phạm

Khách thể của tội vi phạm quy định về quản lý khu bảo tồn thiên nhiên là các quy định của Nhà nước trong lĩnh vực bảo tồn và phát triển bền vững đa dạng sinh học, các nguồn gen quý hiếm và hệ sinh thái. Tội phạm này không nhắm vào một loại tài nguyên cụ thể như gỗ hoặc động vật hoang dã, mà là sự xâm phạm đến toàn bộ trật tự quản lý của Nhà nước đối với các khu vực được bảo vệ đặc biệt như vườn quốc gia, khu bảo tồn thiên nhiên, khu di tích thiên nhiên hoặc các khu thiên nhiên khác được thành lập theo quyết định của cơ quan nhà nước có thẩm quyền.

Đối tượng tác động của tội phạm không chỉ là tài nguyên sinh vật mà là tổng thể hệ sinh thái, cảnh quan tự nhiên và các tài sản trong phạm vi khu bảo tồn. Việc xác định khách thể này cho thấy mục tiêu bảo vệ toàn diện của điều luật, vượt ra ngoài giá trị kinh tế đơn thuần của các tài nguyên bị xâm hại, hướng tới bảo tồn các giá trị khoa học và du lịch sinh thái của các khu vực này.

1.2. Mặt khách quan

1.2.1. Hành vi khách quan

Hành vi khách quan của tội danh này là vi phạm các quy định về quản lý khu bảo tồn thiên nhiên. Mặc dù điều luật không liệt kê cụ thể, nhưng trong thực tiễn, hành vi này có thể bao gồm: sử dụng, khai thác khu bảo tồn không đúng quy định; chặt cây, săn bắt động vật hoang dã, chăn thả gia súc; làm nương rẫy; hoặc gây ô nhiễm, suy thoái môi trường bằng các hành vi xả thải, khai thác quá tải mà không có biện pháp phục hồi.

Hành vi vi phạm phải có mối quan hệ nhân quả với hậu quả nghiêm trọng. Điều này có nghĩa là hành vi của người phạm tội phải là nguyên nhân trực tiếp dẫn đến thiệt hại về tài sản hoặc suy thoái hệ sinh thái như luật định. Việc chứng minh mối quan hệ nhân quả này là một trong những thách thức lớn trong thực tiễn tố tụng, bởi có thể có nhiều yếu tố khác nhau tác động đến khu bảo tồn, chẳng hạn như biến đổi khí hậu, dịch bệnh, hoặc tác động từ các hoạt động bên ngoài khu vực được bảo vệ. Việc làm rõ hành vi của bị cáo là nguyên nhân duy nhất hoặc chủ yếu gây ra thiệt hại là một yêu cầu bắt buộc để định tội danh chính xác.

1.2.2. Hậu quả

Hậu quả là dấu hiệu bắt buộc của Tội vi phạm quy định về quản lý khu bảo tồn thiên nhiên. Người thực hiện hành vi vi phạm chỉ bị truy cứu trách nhiệm hình sự khi hành vi của họ gây ra một trong các hậu quả được liệt kê tại Khoản 1 Điều 245 BLHS.

Các tiêu chí định tội danh và định khung hình phạt dựa trên hậu quả bao gồm:

Gây thiệt hại về tài sản:

• Thiệt hại từ 50 triệu đồng đến dưới 200 triệu đồng (Khoản 1a).
• Thiệt hại từ 200 triệu đồng trở lên (Khoản 2a).

Gây thiệt hại đến cảnh quan, hệ sinh thái tự nhiên trong phân khu bảo vệ nghiêm ngặt:

• Thiệt hại diện tích từ 300 mét vuông đến dưới 500 mét vuông (Khoản 1b).
• Thiệt hại diện tích 500 mét vuông trở lên (Khoản 2b).

Các trường hợp khác: Đã bị xử phạt vi phạm hành chính về một trong các hành vi này mà còn vi phạm, hoặc đã bị kết án về tội này, chưa được xóa án tích mà còn vi phạm (Khoản 1c).

Mặc dù điều luật đã đưa ra các ngưỡng định lượng cụ thể, việc xác định giá trị thiệt hại và đánh giá mức độ suy thoái của hệ sinh thái trong thực tiễn vẫn gặp nhiều vướng mắc. Việc thiếu các văn bản hướng dẫn chi tiết về phương pháp tính toán giá trị thiệt hại đối với cảnh quan và hệ sinh thái dẫn đến sự thiếu thống nhất trong áp dụng pháp luật. Điều này có thể dẫn đến tình trạng bỏ lọt tội phạm hoặc hình sự hóa các vi phạm hành chính, gây ảnh hưởng đến tính công bằng và nghiêm minh của pháp luật.

1.3. Chủ thể của tội phạm

Chủ thể của tội danh này bao gồm cá nhân và pháp nhân thương mại. Đối với cá nhân, chủ thể phải là người từ đủ 16 tuổi trở lên và có năng lực trách nhiệm hình sự. Điều 245 không yêu cầu chủ thể phải là chủ thể đặc biệt (người có chức vụ, quyền hạn).

Một điểm tiến bộ quan trọng của BLHS 2015 là đã bổ sung trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại đối với tội danh này. Điều này cho thấy sự quyết tâm của các nhà làm luật trong việc đấu tranh chống lại các hành vi xâm hại môi trường do các tổ chức kinh doanh gây ra, đặc biệt là các hành vi khai thác, kinh doanh trái phép có quy mô lớn. Việc xử lý pháp nhân thương mại không chỉ mang tính trừng phạt mà còn có tác dụng răn đe mạnh mẽ, buộc các doanh nghiệp phải tuân thủ nghiêm ngặt các quy định về bảo vệ môi trường.

1.4. Mặt chủ quan

Tội phạm này được thực hiện với lỗi cố ý. Người phạm tội nhận thức rõ hành vi của mình là vi phạm các quy định về quản lý khu bảo tồn thiên nhiên, thấy trước hậu quả nguy hiểm có thể xảy ra và mong muốn hậu quả đó xảy ra hoặc chấp nhận để hậu quả đó xảy ra. Động cơ và mục đích phạm tội không phải là dấu hiệu bắt buộc của cấu thành tội phạm, mặc dù trong thực tế, động cơ thường là vì mục đích vụ lợi.

2. Khung hình phạt tội vi phạm quy định về quản lý khu bảo tồn thiên nhiên

Theo Điều 245 Được quy định tại Bộ luật Hình sự năm 2015 và được Bộ luật hình sự sửa đổi, bổ sung năm 2017 sửa đổi. Từ ngày 1/7/2025, Điều 245 đã được sửa đổi toàn diện tại Bộ luật hình sự sửa đổi, bổ sung năm 2025 như sau:

“Điều 245. Tội vi phạm quy định về quản lý khu bảo tồn thiên nhiên

1. Người nào vi phạm quy định về quản lý khu bảo tồn thiên nhiên thuộc một trong các trường hợp sau đây, thì bị phạt tiền từ 100.000.000 đồng đến 600.000.000 đồng, phạt cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc phạt tù từ 06 tháng đến 03 năm:

a) Gây thiệt hại về tài sản từ 50.000.000 đồng đến dưới 200.000.000 đồng;

b) Gây thiệt hại đến cảnh quan, hệ sinh thái tự nhiên trong phân khu bảo vệ nghiêm ngặt của khu bảo tồn thiên nhiên có tổng diện tích từ 300 mét vuông (m2) đến dưới 500 mét vuông (m2);

c) Đã bị xử phạt vi phạm hành chính về một trong những hành vi này mà còn vi phạm hoặc đã bị kết án về tội này, chưa được xóa án tích mà còn vi phạm.

2. Phạm tội thuộc một trong các trường hợp sau đây, thì bị phạt tù từ 03 năm đến 07 năm:

a) Gây thiệt hại về tài sản 200.000.000 đồng trở lên;

b) Gây thiệt hại đến cảnh quan, hệ sinh thái tự nhiên trong phân khu bảo vệ nghiêm ngặt của khu bảo tồn thiên nhiên có tổng diện tích 500 mét vuông (m2) trở lên;

c) Có tổ chức;

d) Sử dụng công cụ, phương tiện, biện pháp bị cấm;

đ) Tái phạm nguy hiểm.

3. Người phạm tội còn có thể bị phạt tiền từ 20.000.000 đồng đến 200.000.000 đồng, cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định từ 01 năm đến 05 năm.

4. Pháp nhân thương mại phạm tội quy định tại Điều này, thì bị phạt như sau:

a) Phạm tội thuộc trường hợp quy định tại khoản 1 Điều này, thì bị phạt tiền từ 600.000.000 đồng đến 2.000.000.000 đồng;

b) Phạm tội thuộc trường hợp quy định tại khoản 2 Điều này, thì bị phạt tiền từ 2.000.000.000 đồng đến 6.000.000.000 đồng hoặc đình chỉ hoạt động có thời hạn từ 06 tháng đến 03 năm;

c) Phạm tội thuộc trường hợp quy định tại Điều 79 của Bộ luật này, thì bị đình chỉ hoạt động vĩnh viễn;

d) Pháp nhân thương mại còn có thể bị phạt tiền từ 100.000.000 đồng đến 1.000.000.000 đồng, cấm kinh doanh, cấm hoạt động trong một số lĩnh vực nhất định hoặc cấm huy động vốn từ 01 năm đến 03 năm.

2.1 Phân tích khung hình phạt đối với cá nhân, pháp nhân 

Điều 245 Bộ luật hình sự sửa đổi, bổ sung năm 2025 quy định hình phạt đối với cá nhân, pháp nhân như sau:

Hình phạt đối với cá nhân:

Khoản 1 (khung hình phạt cơ bản): Phạt tiền từ 100.000.000 đồng đến 600.000.000 đồng, phạt cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc phạt tù từ 06 tháng đến 03 năm. Áp dụng với hành vi:

• Gây thiệt hại về tài sản từ 50.000.000 đồng đến dưới 200.000.000 đồng;
• Gây thiệt hại đến cảnh quan, hệ sinh thái tự nhiên trong phân khu bảo vệ nghiêm ngặt của khu bảo tồn thiên nhiên có tổng diện tích từ 300 mét vuông (m2) đến dưới 500 mét vuông (m2);
• Đã bị xử phạt vi phạm hành chính về một trong những hành vi này mà còn vi phạm hoặc đã bị kết án về tội này, chưa được xóa án tích mà còn vi phạm.

Khoản 2 (khung hình phạt tăng nặng): Phạt tù từ 03 năm đến 07 năm. Áp dụng với hành vi:

• Gây thiệt hại về tài sản 200.000.000 đồng trở lên;
• Gây thiệt hại đến cảnh quan, hệ sinh thái tự nhiên trong phân khu bảo vệ nghiêm ngặt của khu bảo tồn thiên nhiên có tổng diện tích 500 mét vuông (m2) trở lên;
• Có tổ chức;
• Sử dụng công cụ, phương tiện, biện pháp bị cấm;
• Tái phạm nguy hiểm.

Khoản 3 (hình phạt bổ sung):  Phạt tiền từ 20.000.000 đồng đến 200.000.000 đồng, cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định từ 01 năm đến 05 năm.

Hình phạt đối với pháp nhân thương mại:

• Vi phạm khoản 1: Phạt tiền từ 600.000.000 đồng đến 2.000.000.000 đồng;
• Vi phạm khoản 2: Phạt tiền từ 2.000.000.000 đồng đến 6.000.000.000 đồng hoặc đình chỉ hoạt động có thời hạn từ 06 tháng đến 03 năm;
• Vi phạm khoản 3:  Đình chỉ hoạt động vĩnh viễn; Phạt tiền từ 100.000.000 đồng đến 1.000.000.000 đồng, cấm kinh doanh, cấm hoạt động trong một số lĩnh vực nhất định hoặc cấm huy động vốn từ 01 năm đến 03 năm.

2.2. Tình tiết định khung tăng nặng, giảm nhẹ

Các tình tiết này được quy định tại Khoản 2 Điều 245 BLHS , bao gồm:

• Có tổ chức: Hành vi phạm tội có sự cấu kết chặt chẽ, phân công vai trò, chuẩn bị công cụ, phương tiện.
• Sử dụng công cụ, phương tiện, biện pháp bị cấm: Ví dụ như sử dụng chất nổ, chất độc để khai thác, đánh bắt.
• Tái phạm nguy hiểm: Người phạm tội đã bị kết án về tội này và chưa được xóa án tích mà lại tiếp tục phạm tội.
• Gây thiệt hại về tài sản 200.000.000 đồng trở lên.
• Gây thiệt hại đến cảnh quan, hệ sinh thái tự nhiên trong phân khu bảo vệ nghiêm ngặt của khu bảo tồn thiên nhiên có tổng diện tích 500m² trở lên.

Mức độ thiệt hại về tài sản và diện tích hệ sinh thái không chỉ là dấu hiệu định tội mà còn là tình tiết định khung tăng nặng. Điều này cho thấy mối quan tâm của nhà làm luật đến hậu quả thực tế của hành vi vi phạm. Việc coi "tái phạm nguy hiểm" là tình tiết định khung tăng nặng thể hiện sự nghiêm khắc của pháp luật đối với những cá nhân có ý thức coi thường pháp luật.

Người phạm tội có thể được xem xét các tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự theo quy định tại Điều 51 BLHS 2015, chẳng hạn như: tự nguyện khắc phục hậu quả, bồi thường thiệt hại; thành khẩn khai báo, ăn năn hối cải; phạm tội lần đầu và thuộc trường hợp ít nghiêm trọng.

2.3. Ví dụ minh họa từ thực tiễn xét xử

Vụ án Thái Khắc Thành nuôi và buôn bán gà lôi trắng, mặc dù liên quan đến Tội vi phạm quy định về bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm (Điều 244), là một ví dụ điển hình cho thấy những vướng mắc chung trong việc xử lý các tội phạm về môi trường. Vụ án này đã gây ra nhiều tranh cãi về việc định giá vật chứng và mức độ nghiêm trọng của hành vi, đồng thời đặt ra câu hỏi về việc áp dụng lỗi cố ý khi bị cáo có thể không nhận thức đầy đủ về tính chất nguy hiểm của hành vi. Điều này chỉ ra một lỗ hổng trong hệ thống pháp luật, nơi các quy định có thể quá cứng nhắc, thiếu sự linh hoạt và tính nhân văn khi áp dụng. Bài học từ vụ án này nhấn mạnh sự cần thiết của các văn bản hướng dẫn chi tiết và việc nâng cao nhận thức pháp luật cho cộng đồng.

 3. So sánh với các tội danh

Tội vi phạm quy định về quản lý khu bảo tồn thiên nhiên (Điều 245) có một số điểm tương đồng nhưng cũng có những khác biệt cơ bản với các tội danh về môi trường khác, đặc biệt là Tội hủy hoại rừng (Điều 243) và Tội vi phạm quy định về bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm (Điều 244).

Việc phân biệt chính xác các tội danh này có ý nghĩa pháp lý và thực tiễn vô cùng quan trọng. Thứ nhất, nó là nền tảng để cơ quan tố tụng định tội danh đúng, tránh oan sai người vô tội hoặc bỏ lọt tội phạm. Ví dụ, một hành vi chặt cây trong khu bảo tồn nhưng không nhằm mục đích hủy hoại rừng mà chỉ để mở đường đi có thể thuộc Điều 245 thay vì Điều 243. Thứ hai, mỗi tội danh có mức độ nguy hiểm và khung hình phạt khác nhau. Việc định danh đúng sẽ đảm bảo hình phạt được áp dụng tương xứng với tính chất và mức độ nguy hiểm của hành vi. Việc phân biệt rõ ràng giữa các tội danh giúp đảm bảo tính nghiêm minh và công bằng của pháp luật.

4. Những vướng mắc và đề xuất hoàn thiện

Mặc dù Điều 245 BLHS đã được ban hành và có hiệu lực, các bản án hay án lệ cụ thể được công bố rộng rãi về tội danh này còn rất hạn chế. Các tài liệu thu thập được chủ yếu trình bày nội dung điều luật mà không cung cấp các vụ việc thực tế đã được xét xử. Sự thiếu vắng này cho thấy một thực tế rằng, việc truy tố và xét xử tội danh này không phải là dễ dàng.

Nguyên nhân của tình trạng này có thể xuất phát từ nhiều vấn đề tiềm ẩn. Thứ nhất, việc thu thập chứng cứ, định giá thiệt hại môi trường và xác định ranh giới giữa vi phạm hành chính và hình sự là một quá trình cực kỳ khó khăn và phức tạp trên thực tế. Thiệt hại có thể không thể hiện ngay lập tức bằng tiền và có thể kéo dài, ảnh hưởng đến nhiều đối tượng, gây khó khăn cho các cơ quan tố tụng trong việc hoàn tất hồ sơ và truy tố. Thứ hai, sự thiếu hụt các văn bản hướng dẫn chi tiết, cụ thể hóa các tiêu chí định giá thiệt hại đã khiến cho việc áp dụng pháp luật thiếu thống nhất. Điều này có thể dẫn đến việc các cơ quan tố tụng lựa chọn truy tố theo các tội danh khác có dấu hiệu rõ ràng hơn (như tội Hủy hoại rừng) thay vì Điều 245.

Công tác thực thi pháp luật về bảo vệ khu bảo tồn thiên nhiên còn đối mặt với nhiều thách thức, bao gồm:

• Thách thức về Pháp lý: Hệ thống pháp luật về bảo vệ môi trường, bảo tồn thiên nhiên còn tồn tại nhiều bất cập, chồng chéo và thiếu đồng bộ. Có sự bất cập giữa các luật chuyên ngành như Luật Lâm nghiệp, Luật Đa dạng sinh học và các quy định của Bộ luật Hình sự. Điều này dẫn đến sự thiếu thống nhất trong việc quản lý và xử lý, làm giảm hiệu quả của các cơ quan chức năng.
• Thách thức về Tổ chức và Nguồn lực: Bộ máy quản lý chưa đồng bộ, còn phân tán, chồng chéo nhiệm vụ giữa các bộ, ngành. Đội ngũ cán bộ làm công tác bảo tồn còn thiếu về số lượng và yếu về chất lượng chuyên môn. Cùng với đó, việc thiếu kinh phí và trang thiết bị kỹ thuật hiện đại để giám sát, điều tra, và giám định thiệt hại môi trường cũng là một rào cản lớn.
• Thách thức về Nhận thức: Nhận thức về tầm quan trọng của công tác bảo vệ môi trường, đa dạng sinh học của cả người dân, các cấp chính quyền và doanh nghiệp còn hạn chế. Tư tưởng ưu tiên tăng trưởng kinh tế và thu hút đầu tư bằng mọi giá, chấp nhận đánh đổi môi trường vẫn còn tồn tại ở nhiều nơi.

Kiến nghị và giải pháp hoàn thiện pháp luật:

Hoàn thiện hệ thống văn bản pháp luật để nâng cao hiệu quả của Điều 245 BLHS, cần sớm ban hành các văn bản dưới luật, đặc biệt là các Nghị định, Thông tư liên tịch hướng dẫn chi tiết về việc định giá thiệt hại môi trường. Các văn bản này cần cụ thể hóa các tiêu chí để định lượng thiệt hại về cảnh quan, hệ sinh thái, đa dạng sinh học, không chỉ giới hạn ở thiệt hại tài sản. Điều này sẽ tạo cơ sở pháp lý vững chắc và thống nhất cho các cơ quan tố tụng, khắc phục tình trạng khó khăn trong việc áp dụng luật do thiếu hướng dẫn cụ thể. Ngoài ra, cần rà soát và điều chỉnh các quy định pháp luật liên quan để đảm bảo tính đồng bộ, tránh sự chồng chéo giữa các văn bản pháp luật về bảo vệ môi trường, phát triển rừng và đa dạng sinh học.

Nâng cao hiệu quả thực thi việc thực thi pháp luật cần được nâng cao thông qua việc tăng cường năng lực cho các cơ quan chức năng. Điều này bao gồm việc đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ cán bộ có chuyên môn sâu về điều tra tội phạm môi trường và giám định thiệt hại. Bên cạnh đó, cần đầu tư trang thiết bị kỹ thuật hiện đại để phục vụ công tác giám sát và thu thập chứng cứ, đặc biệt là tại các khu vực hẻo lánh.

Tăng cường sự phối hợp liên ngành giữa các cơ quan quản lý (Bộ Tài nguyên và Môi trường, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn), cơ quan điều tra, truy tố và xét xử. Việc thiếu thể chế điều phối thống nhất hiện nay đã gây ra sự chồng chéo và xung đột trong trách nhiệm quản lý. Việc nghiên cứu khả năng thành lập Tòa án chuyên trách về môi trường, như một số đề xuất đã nêu , cũng là một hướng đi cần được cân nhắc để giải quyết hiệu quả các vụ án phức tạp, quy mô lớn.

Để đảm bảo hiệu quả của các quy định pháp luật, cần đẩy mạnh công tác tuyên truyền, giáo dục pháp luật và nâng cao nhận thức của cộng đồng về vai trò và giá trị của các khu bảo tồn thiên nhiên. Đồng thời, việc áp dụng khoa học công nghệ, đặc biệt là công nghệ viễn thám và GIS, trong việc giám sát và đánh giá thiệt hại các khu bảo tồn sẽ giúp phát hiện và xử lý các hành vi vi phạm một cách kịp thời và chính xác hơn.

Kết luận

Điều 245 Bộ luật Hình sự Việt Nam là một công cụ pháp lý quan trọng, thể hiện quyết tâm của Nhà nước trong việc bảo vệ các khu bảo tồn thiên nhiên trước các hành vi xâm hại nghiêm trọng. Mặc dù các quy định của điều luật đã được cụ thể hóa về mức độ thiệt hại và khung hình phạt, nhưng hiệu quả thực tế của nó còn bị hạn chế bởi những vướng mắc trong việc áp dụng.

Những khó khăn trong việc định giá thiệt hại môi trường, sự thiếu hụt các văn bản hướng dẫn chi tiết, sự thiếu đồng bộ trong hệ thống pháp luật và hạn chế về nguồn lực thực thi đã cản trở việc truy tố và xét xử. Việc thiếu các bản án công khai về tội danh này cũng là một chỉ dấu cho thấy những thách thức lớn trong thực tiễn.

Để phát huy tối đa vai trò của Điều 245, cần có một cách tiếp cận toàn diện. Điều này không chỉ đòi hỏi việc hoàn thiện hệ thống pháp luật bằng các văn bản hướng dẫn chi tiết mà còn cần nâng cao năng lực thực thi của các cơ quan chức năng, tăng cường phối hợp liên ngành, và quan trọng nhất là nâng cao nhận thức của toàn xã hội về giá trị không thể thay thế của các khu bảo tồn thiên nhiên. Chỉ khi có sự đồng bộ giữa chính sách, luật pháp, thực thi và nhận thức, công tác bảo tồn thiên nhiên tại Việt Nam mới có thể được thực hiện một cách bền vững.

Khi quý khách có thắc mắc về quy định pháp luật, vui lòng liên hệ đến hotline luật sư tư vấn pháp luật hình sự trực tuyến: 19006162 để được giải đáp. Trân trọng!