THỦ TỤC GIÁM ĐỐC THẨM VÀ Ý NGHĨA CỦA GIÁM ĐỐC THẨM THEO QUY ĐỊNH CỦA LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ

1. Khái niệm, nhiệm vụ của giám đốc thẩm

Giám đốc thẩm là thủ tục xét lại bản án, quyết định của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật nhưng bị kháng nghị vì phát hiện có vi phạm pháp luật nghiêm trọng trong việc giải quyết vụ án.

Thủ tục giám đốc thẩm có nhiệm vụ giải quyết, khắc phục hậu quả do những vi phạm pháp luật nghiêm trọng trogn quá trình gaiir quyết vụ án gây ra. Các vi phạm pháp luật nghiêm trọng này có thể là vi phạm nghiêm trọng khi tiến hành thủ tục tố tụng hoặc có sự sai lầm nghiêm trọng khi áp dụng luật nội dung. Những vi phạm pháp luật nghiêm trọng này có thể dẫn đến việc kết luận trong bản án hoặc quyết định không đúng với thực tế khách quan của vụ án, dẫn đến sai lầm nghiêm trọng trong việc ra phán quyết giải quyết vụ án.

Với nhiệm vụ cơ bản trên, giám đốc thẩm là thủ tục có ý nghĩa quan trọng trọng tố tụng hình sự bên cạnh các thủ tục khác. Giám đốc thẩm bảo đảm việc xử lý vụ án đúng người, đúng tội, đúng pháp luật. Với việc đưa ra các phương án giải quyết theo luật định, giám đốc thẩm bảo đảm quyền con người trong tố tụng hình sự, bảo đảm sự tồn tại của nguyên tắc pháp chế trong nhà nước pháp quyền.

2. Kháng nghị giám đốc thẩm

2.1 Đối tượng và căn cứ kháng nghị giám đốc thẩm

Đối tượng và căn cứ kháng nghị theo thủ tục giám đốc thẩm được quy định như sau:

- Đối tượng của kháng nghị giám đốc thẩm là những bản án, quyết định của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật bao gồm:

+ Những bản án và quyết định của Tòa án cấp sơ thẩm không bị kháng cáo, kháng nghị theo thủ tục phúc thẩm;

+ Những bản án và quyết định của Tòa án cấp phúc thẩm;

+ Những quyết định của Tòa án cấp giám đốc thẩm hoặc tái thẩm (trừ quyết định cảu Hội đồng thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao).

- Căn cứ kháng nghị giám đốc thẩm: Giám đốc thẩm xét lại bản án, quyết định của tòa án đã có hiệu lực pháp luật nhưng bị kháng nghị vì phát hiện có vi phạm pháp luật nghiêm trọng trong việc giải quyết vụ án.

Để đảm bảo mọi vi phạm pháp luật nghiêm trọng trong việc xử lý vụ án được phát hiện và xử lý kịp thời thì Điều 372 Bộ luật tố tụng hình sự quy định người bị kết án, cơ quan, tổ chức và mọi cá nhân có quyền phát hiện vi phạm pháp luật trong bản án, quyết định của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật và thông báo bằng văn bản hoặc trình bày trực tiếp với người có thẩm quyền kháng nghị hoặc với Tòa án, Viện kiểm sát nơi gần nhất kèm theo chứng cứ, tài liệu, đồ vật (nếu có). Văn bản thông báo có các nội dung chính quy định tại Khoản 2 Điều 374 Bộ luật tố tụng hình sự năm 2015, cụ thể như sau:

Tòa án cấp tỉnh khi thực hiện việc kiểm tra bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật của Tòa án cấp huyện nếu phát hiện vi phạm pháp luật sẽ kiến nghị Chánh án Tòa án nhân dân cấp cao, Chánh án Tòa án nhân dân tối cao hoặc Chánh án Tòa án quân sự trung ương xem xét kháng nghị.

2.2 Thẩm quyền và thủ tục kháng nghị giám đốc thẩm

Những người có thẩm quyền tiến hành tố tụng được quy định tại Điều 373 Bộ luật tố tụng hình sự năm 2015, cụ thể như sau:

- Chánh án Tòa án nhân dân tối cao, Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao có quyền kháng nghị theo thủ tục giám đốc thẩm bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật của Tòa án nhân dân cấp cao; bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật của Tòa án khác khi xét thấy cần thiết, trừ quyết định của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao.

- Chánh án Tòa án quân sự trung ương, Viện trưởng Viện kiểm sát quân sự trung ương có quyền kháng nghị theo thủ tục giám đốc thẩm bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật của Tòa án quân sự cấp quân khu, Tòa án quân sự khu vực.

- Chánh án Tòa án nhân dân cấp cao, Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân cấp cao có quyền kháng nghị theo thủ tục giám đốc thẩm bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật của Tòa án nhân dân cấp tỉnh, Tòa án nhân dân cấp huyện trong phạm vi thẩm quyền theo lãnh thổ.

Để đảm bảo những người có thẩm quyền kháng nghị có thể thực hiện việc kháng nghị, Tòa án, Viện kiểm sát đã nhận thông báo, lập biên bản về việc bản án, quyết định của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật cần xét lại theo thủ tục giám đốc thẩm phải gửi ngay thông báo, biên bản kèm theo chứng cứ, tài liệu, đồ vật (nếu có) cho người có thẩm quyền kháng nghị và thông báo bằng văn bản cho người bị kết án, cơ quan, tổ chức, cá nhân đã kiến nghị, đề nghị biết. Trong thời hạn 7 ngày kể từ ngày nhận được văn bản yêu cầu, Tòa án đang quản lý hồ sơ vụ án phải chuyển hồ sơ vụ án cho Tòa án, Viện kiểm sát đã yêu cầu. Trường hợp Tòa án và Viện kiểm sát cùng có văn bản yêu cầu thì Tòa án đang quản lý hồ sơ vụ án chuyển hồ sơ cho cơ quan yêu cầu trước và thông báo cho cơ quan yêu cầu sau biết.

Nếu không có căn cứ để kháng nghị theo thủ tục giám đốc thẩm thì người có quyền kháng nghị phải trả lời bằng văn bản cho cơ quan, tổ chức, cá nhân đã kiến nghị biết rõ lý do của việc không kháng nghị.

3. Xét xử giám đốc thẩm

3.1 Thẩm quyền giám đốc thẩm

Điều 382 Bộ luật tố tụng hình sự năm 2015 quy định về thẩm quyền giám đốc thẩm cụ thể như sau:

- Ủy ban Thẩm phán Tòa án nhân dân cấp cao giám đốc thẩm bằng Hội đồng xét xử gồm ba Thẩm phán đối với bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật của Tòa án nhân dân cấp tỉnh, Tòa án nhân dân cấp huyện trong phạm vi thẩm quyền theo lãnh thổ bị kháng nghị.

- Hội đồng toàn thể Ủy ban Thẩm phán Tòa án nhân dân cấp cao giám đốc thẩm đối với bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật của Tòa án nhân dân quy định tại khoản 1 Điều này nhưng có tính chất phức tạp hoặc bản án, quyết định đã được Ủy ban Thẩm phán Tòa án nhân dân cấp cao giám đốc thẩm bằng Hội đồng xét xử gồm ba Thẩm phán nhưng không thống nhất khi biểu quyết thông qua quyết định về việc giải quyết vụ án.

Khi xét xử giám đốc thẩm bằng Hội đồng toàn thể Ủy ban Thẩm phán Tòa án nhân dân cấp cao thì phải có ít nhất hai phần ba tổng số thành viên tham gia, do Chánh án Tòa án nhân dân cấp cao làm chủ tọa phiên tòa. Quyết định của Hội đồng toàn thể Ủy ban Thẩm phán phải được quá nửa tổng số thành viên biểu quyết tán thành; nếu không được quá nửa số thành viên của Hội đồng toàn thể Ủy ban Thẩm phán tán thành thì phải hoãn phiên tòa. Trong thời hạn 30 ngày kể từ ngày ra quyết định hoãn phiên tòa thì Hội đồng toàn thể Ủy ban Thẩm phán phải mở phiên tòa xét xử lại vụ án.

- Ủy ban Thẩm phán Tòa án quân sự trung ương giám đốc thẩm đối với bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật của Tòa án quân sự cấp quân khu, Tòa án quân sự khu vực bị kháng nghị. Khi xét xử giám đốc thẩm thì phải có ít nhất hai phần ba tổng số thành viên của Ủy ban Thẩm phán Tòa án quân sự trung ương tham gia, do Chánh án Tòa án quân sự trung ương làm chủ tọa phiên tòa. Quyết định của Ủy ban Thẩm phán phải được quá nửa tổng số thành viên biểu quyết tán thành; nếu không được quá nửa số thành viên của Ủy ban Thẩm phán tán thành thì phải hoãn phiên tòa. Trong thời hạn 30 ngày kể từ ngày ra quyết định hoãn phiên tòa thì Ủy ban Thẩm phán phải mở phiên tòa xét xử lại vụ án.

- Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao giám đốc thẩm bằng Hội đồng xét xử gồm năm Thẩm phán đối với bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật của Tòa án nhân dân cấp cao, Tòa án quân sự trung ương bị kháng nghị.

- Hội đồng toàn thể Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao giám đốc thẩm đối với bản án hoặc quyết định đã có hiệu lực pháp luật quy định tại khoản 4 Điều này nhưng có tính chất phức tạp hoặc bản án, quyết định đã được Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao giám đốc thẩm bằng Hội đồng xét xử gồm năm Thẩm phán nhưng không thống nhất khi biểu quyết thông qua quyết định về việc giải quyết vụ án.

Khi xét xử giám đốc thẩm bằng Hội đồng toàn thể Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao thì phải có ít nhất hai phần ba tổng số thành viên tham gia, do Chánh án Tòa án nhân dân tối cao làm chủ tọa phiên tòa. Quyết định của Hội đồng toàn thể Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao phải được quá nửa tổng số thành viên biểu quyết tán thành; nếu không được quá nửa số thành viên của Hội đồng toàn thể Thẩm phán tán thành thì phải hoãn phiên tòa. Trong thời hạn 30 ngày kể từ ngày ra quyết định hoãn phiên tòa thì Hội đồng toàn thể Thẩm phán phải mở phiên tòa xét xử lại vụ án.

- Bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật bị kháng nghị thuộc thẩm quyền giám đốc thẩm của các cấp khác nhau thì Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao giám đốc thẩm toàn bộ vụ án.

3.2 Thẩm quyền của Hội đồng giám đốc thẩm

Điều 388 Bộ luật tố tụng hình sự năm 2015 quy định về thẩm quyền của Hội đồng giám đốc thẩm, cụ thể như sau:

- Không chấp nhận kháng nghị và giữ nguyên bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật bị kháng nghị.

- Hủy bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật và giữ nguyên bản án, quyết định đúng pháp luật của Tòa án cấp sơ thẩm hoặc Tòa án cấp phúc thẩm bị hủy, sửa không đúng pháp luật.

- Hủy bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật để điều tra lại hoặc xét xử lại.

- Hủy bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật và đình chỉ vụ án.

- Sửa bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật.

- Đình chỉ xét xử giám đốc thẩm.

Luật Minh Khuê