Trình tự, thủ tục giảm thời hạn chấp hành án phạt cải tạo không giam giữ

Hình phạt cải tạo không giam giữ được áp dụng đối với những người phạm tội ít nghiêm trọng, có nhân thân tốt hoặc có các tình tiết giảm nhẹ, nhằm vừa răn đe, giáo dục, vừa tạo cơ hội cho người phạm tội hòa nhập trở lại cộng đồng. Tuy nhiên, trong quá trình chấp hành hình phạt, một số trường hợp người đang chịu án cải tạo không giam giữ có tiến bộ trong cải tạo, thực hiện tốt nghĩa vụ của mình, hoặc có hoàn cảnh đặc biệt được pháp luật xem xét để giảm thời hạn chấp hành án. Việc giảm thời hạn này không chỉ thể hiện nguyên tắc nhân đạo, khuyến khích người chấp hành án nỗ lực cải thiện hành vi, mà còn góp phần giảm tải gánh nặng quản lý cho cơ quan thi hành án.

Để đảm bảo tính minh bạch, công bằng và đúng pháp luật, Luật Thi hành án hình sự và các văn bản hướng dẫn đã quy định cụ thể về trình tự, thủ tục đề nghị, thẩm quyền xem xét và quyết định giảm thời hạn chấp hành án cải tạo không giam giữ, từ việc nộp đơn, thẩm định hồ sơ đến ra quyết định của cơ quan có thẩm quyền. 

1. Cơ sở pháp lý và nguyên tắc cơ bản của việc giảm án cải tạo không giam giữ

1.1. Khái quát về hình phạt cải tạo không giam giữ và chính sách Khoan hồng

Hình phạt cải tạo không giam giữ là một biện pháp chế tài hình sự thể hiện chính sách nhân đạo của Nhà nước, tập trung vào việc giám sát và giáo dục người chấp hành án tại nơi cư trú hoặc nơi làm việc, học tập của họ. Hình phạt này bao gồm các yếu tố quản lý hành chính như khấu trừ một phần thu nhập để sung quỹ nhà nước và giám sát việc thực hiện lao động phục vụ cộng đồng theo bản án có hiệu lực pháp luật. Căn cứ pháp lý chủ đạo cho việc giảm mức hình phạt đã tuyên là Điều 63 Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung 2025. Điều kiện chung để được xét giảm án là người chấp hành án phải có ý thức cải tạo tốt và đã chấp hành được một phần thời hạn án phạt. Việc xét giảm án thông thường được thực hiện định kỳ, theo tần suất chung là mỗi năm một lần.

Tuy nhiên, Điều 63 Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung 2025 cũng mở ra cơ chế khoan hồng đặc biệt. Trường hợp người chấp hành án có lý do đặc biệt đáng được khoan hồng, chẳng hạn như lập công lớn hoặc mắc bệnh hiểm nghèo, họ có thể được xét giảm thêm tối đa hai lần trong cùng một năm (nâng tổng số lần giảm án trong năm lên ba lần), ngay cả sau khi đã được giảm án theo đợt thông thường.

1.2. Thủ tục giảm thời hạn chấp hành án phạt cải tạo không giam giữ theo Luật thi hành án

Thủ tục xét giảm án cải tạo không giam giữ được quy định chi tiết tại Luật thi hành án hình sự 2019 (Luật THAHS 2019). Theo đó, việc xét giảm án cải tạo không giam giữ là sự kết hợp giữa quản lý hành chính và quyết định tư pháp. Thẩm quyền lập hồ sơ đề nghị (Điều 102, 103 Luật Thi hành án hình sự 2019) thuộc về Cơ quan Thi hành án hình sự Công an cấp phường hoặc cơ quan thi hành án hình sự cấp quân khu nơi người chấp hành án đang cư trú hoặc làm việc. Sau khi lập hồ sơ, cơ quan này sẽ đề nghị Tòa án cùng cấp xem xét, quyết định việc giảm thời hạn chấp hành án.

Để chuẩn hóa quy trình này, Thông tư liên tịch số 04/2021/TANDTC-VKSNDTC-BCA-BQP (Thông tư 04/2021) đã được ban hành. Văn bản này quy định chi tiết về trình tự, thủ tục phối hợp giữa các cơ quan trong việc giảm thời hạn, miễn chấp hành án phạt cải tạo không giam giữ. Việc tuân thủ nghiêm ngặt các yêu cầu về hồ sơ và thủ tục hành chính trong Thông tư liên tịch 04/2021 là điều kiện tiên quyết để Tòa án tiến hành xét xử, khẳng định tính chất phức tạp của việc quản lý án phạt phi giam giữ và sự cần thiết của quy trình hành chính - tư pháp chuẩn hóa.

1.3. Điều kiện miễn chấp hành án cải tạo không giam giữ còn lại

Pháp luật hình sự không chỉ quy định giảm án mà còn cho phép miễn chấp hành án phạt cải tạo không giam giữ phần còn lại. Điều kiện để được miễn hết thời hạn chấp hành án phạt còn lại được quy định là người chấp hành án phải đã chấp hành được hai phần năm (2/5) mức án đã tuyên. Điều kiện miễn chấp hành án phần còn lại này thường được áp dụng kèm theo các lý do đặc biệt (lập công lớn, mắc bệnh hiểm nghèo) hoặc khi người chấp hành án có sự cải tạo xuất sắc vượt trội so với các điều kiện giảm án thông thường. Điều này nhằm khuyến khích mạnh mẽ quá trình tái hòa nhập và cải tạo tại cộng đồng, cho phép người chấp hành án có tiến bộ đáng kể được rút ngắn thời gian chấp hành án một cách tối đa.

2. Trình tự, thủ tục giảm thời hạn chấp hành án phạt cải tạo không giam giữ

2.1. Rà soát, xác định điều kiện và đề nghị giảm thời hạn chấp hành án

Theo quy định tại khoản 1 Điều 103 Luật Thi hành án hình sự năm 2019, quy trình giảm thời hạn chấp hành án phạt cải tạo không giam giữ được khởi động từ bước rà soát người đủ điều kiện do Ủy ban nhân dân cấp xã và đơn vị quân đội được giao giám sát, giáo dục thực hiện. Hai chủ thể giám sát trực tiếp này chịu trách nhiệm đánh giá quá trình chấp hành án của người bị kết án, bao gồm mức độ tuân thủ nghĩa vụ, thái độ cải tạo, việc thực hiện nghĩa vụ dân sự, thành tích lập công hoặc các yếu tố đặc biệt như bệnh hiểm nghèo, thành tích lao động, học tập… Việc rà soát này không mang tính hình thức mà phải dựa trên hồ sơ theo dõi định kỳ, báo cáo giám sát và xác nhận của cơ quan Công an cấp xã, bởi vì theo khoản 2 Điều 6 Thông tư liên tịch 04/2021/TTLT-TANDTC-VKSNDTC-BCA-BQP, Công an cấp xã có trách nhiệm tham mưu, hỗ trợ UBND cấp xã trong việc tổng hợp, xác định người đủ điều kiện theo luật. Sau khi rà soát, UBND cấp xã hoặc đơn vị quân đội lập báo cáo kèm hồ sơ gửi đến cơ quan thi hành án hình sự Công an cấp khu vực hoặc cơ quan thi hành án hình sự cấp quân khu để xem xét.

Từ thời điểm tiếp nhận, theo khoản 2 Điều 103 Luật THAHS 2019, cơ quan thi hành án có tối đa 07 ngày để kiểm tra điều kiện, lập hồ sơ và ban hành văn bản đề nghị giảm thời hạn chấp hành án gửi đến Tòa án nhân dân hoặc Tòa án quân sự khu vực, đồng thời gửi hồ sơ cho Viện kiểm sát cùng cấp để thực hiện chức năng kiểm sát việc tuân thủ pháp luật. Nếu người chấp hành án chưa đủ điều kiện, cơ quan thi hành án cấp khu vực hoặc cấp quân khu phải có văn bản trả lời, nêu rõ lý do để UBND cấp xã hoặc đơn vị quân đội tiếp tục giám sát, giáo dục và theo dõi trong kỳ tiếp theo.

Các quy định chi tiết nêu trên cho thấy quy trình giảm án được thiết kế theo mô hình nhiều cấp kiểm soát, bảo đảm mọi đề nghị phải được kiểm tra từ cơ quan giám sát cơ sở, cơ quan thi hành án và cơ quan tư pháp, tránh việc đề nghị tùy tiện hoặc thiếu căn cứ. Đồng thời, sự phối hợp của hệ thống chính quyền địa phương, lực lượng Công an, quân đội và cơ quan tư pháp giúp quá trình xét giảm bảo đảm tính khách quan, công bằng và minh bạch, phản ánh đúng chính sách khoan hồng của Nhà nước đối với người chấp hành án có tiến bộ thực sự.

2.2. Hồ sơ, tài liệu, chứng cứ và yêu cầu pháp lý khi lập hồ sơ đề nghị giảm thời hạn chấp hành án

Thành phần hồ sơ trong thủ tục giảm thời hạn chấp hành án phạt cải tạo không giam giữ được quy định chặt chẽ tại khoản 3 Điều 103 Luật Thi hành án hình sự 2019 và được hướng dẫn chi tiết hơn tại Điều 5 Chương II Thông tư liên tịch 04/2021/TTLT-TANDTC-VKSNDTC-BCA-BQP. Cốt lõi của hồ sơ là đơn đề nghị giảm thời hạn chấp hành án do người chấp hành án tự viết.

Trong trường hợp họ không thể tự lập đơn, Thông tư cho phép người thân thích hoặc cơ quan, tổ chức nơi họ làm việc lập đơn thay, bảo đảm quyền tiếp cận chính sách khoan hồng không bị hạn chế bởi hoàn cảnh cá nhân. Tiếp theo là bản sao bản án hoặc bản sao quyết định thi hành án đối với trường hợp đề nghị từ lần thứ hai, nhằm bảo đảm Tòa án có căn cứ xác định thời hạn đã chấp hành và thời hạn còn lại. Hồ sơ cũng bắt buộc phải có văn bản đề nghị của UBND cấp xã hoặc đơn vị quân đội – đây là tài liệu quan trọng thể hiện đánh giá của chủ thể giám sát trực tiếp về quá trình chấp hành án. Trường hợp người chấp hành án có khen thưởng hoặc lập công, hồ sơ phải kèm theo quyết định khen thưởng, giấy khen, bằng khen, giấy xác nhận lập công, thậm chí bao gồm cả giấy chứng nhận sáng chế hay bằng độc quyền sáng chế theo hướng dẫn tại khoản 3 Điều 5 Thông tư 04/2021.

Đối với trường hợp người chấp hành án mắc bệnh hiểm nghèo, hồ sơ phải có kết luận của Hội đồng giám định y khoa, hoặc bản sao bệnh án, hoặc kết luận của bệnh viện cấp tỉnh, bệnh viện cấp quân khu, hoặc kết luận của tổ chức pháp y công lập. Đối với người nhiễm HIV giai đoạn lâm sàng IV, hồ sơ phải có kết quả xét nghiệm HIV hợp lệ, bản sao bệnh án và tài liệu xác nhận tình trạng nhiễm trùng cơ hội, tiên lượng xấu theo quy định của Bộ Y tế. Trường hợp người chấp hành án đã thực hiện một phần nghĩa vụ dân sự, hồ sơ phải có biên lai nộp tiền, chứng từ thanh toán hoặc văn bản thỏa thuận có xác nhận của cơ quan có thẩm quyền.

Tất cả tài liệu này được bổ sung thêm bởi các giấy tờ “khác có liên quan”, bao gồm báo cáo giám sát, bản nhận xét chấp hành nội quy, giấy xác nhận cư trú… Như vậy, hệ thống hồ sơ được quy định đầy đủ nhằm bảo đảm việc xin giảm thời hạn chấp hành án không chỉ dựa trên lời trình bày của người bị án mà phải có chứng cứ pháp lý rõ ràng, đầy đủ, khách quan, tạo cơ sở để Tòa án có thể xét giảm một cách toàn diện, đúng người, đúng điều kiện và đúng quy định của pháp luật.

2.3. Họp xét giảm, thẩm quyền của Tòa án quyết định giảm án và hiệu lực thi hành

Khi hồ sơ đã đầy đủ và được chuyển đến Tòa án, bước tiếp theo được quy định tại khoản 4, khoản 5 Điều 103 Luật Thi hành án hình sự 2019 và hướng dẫn chi tiết trong Điều 7 và Điều 8 Thông tư liên tịch 04/2021/TTLT-TANDTC-VKSNDTC-BCA-BQP​. Trong thời hạn 07 ngày kể từ khi nhận đủ hồ sơ hợp lệ, Chánh án Tòa án nhân dân khu vực hoặc Chánh án Tòa án quân sự khu vực phải thành lập Hội đồng xét giảm gồm 03 Thẩm phán và tổ chức phiên họp xét giảm.

Tòa án phải thông báo trước ít nhất 03 ngày cho Viện kiểm sát cùng cấp để cử Kiểm sát viên tham dự phiên họp, bảo đảm hoạt động xét giảm được kiểm sát chặt chẽ. Tại phiên họp, theo trình tự quy định ở khoản 2 Điều 7 Thông tư 04/2021, chủ tọa khai mạc và giới thiệu thành phần tham dự; một thành viên Hội đồng trình bày toàn bộ hồ sơ; Kiểm sát viên trình bày quan điểm của Viện kiểm sát về tính có căn cứ, hợp pháp của đề nghị giảm thời hạn. Nếu hồ sơ chưa rõ, Thẩm phán có quyền yêu cầu cơ quan thi hành án hình sự cấp huyện hoặc cấp quân khu bổ sung và đồng thời gửi văn bản yêu cầu đó cho Viện kiểm sát. Sau khi xem xét hồ sơ, lắng nghe ý kiến Kiểm sát viên và thảo luận nội bộ, Hội đồng sẽ quyết định chấp nhận toàn bộ, chấp nhận một phần hoặc không chấp nhận đề nghị.

Nội dung quyết định phải đáp ứng đầy đủ yêu cầu tại khoản 4 Điều 7 Thông tư 04/2021 như: thông tin Tòa án, nhân sự tham gia phiên họp, căn cứ pháp lý, nhận định của Tòa án, mức thời hạn được giảm và hiệu lực thi hành. Theo khoản 5 Điều 103 Luật THAHS 2019, trong vòng 03 ngày làm việc kể từ khi ra quyết định, Tòa án phải gửi quyết định đến người chấp hành án, Viện kiểm sát, cơ quan đề nghị, Tòa án ra quyết định thi hành án và Sở Tư pháp. Khi quyết định có hiệu lực pháp luật, theo Điều 8 Thông tư liên tịch 04/2021/TTLT-TANDTC-VKSNDTC-BCA-BQP, cơ quan thi hành án hình sự phải cập nhật vào hồ sơ, trừ thời hạn chấp hành án và thông báo cho UBND cấp xã hoặc đơn vị quân đội đang giám sát.

Nếu người chấp hành án được giảm hết thời hạn còn lại, cơ quan đề nghị phải thực hiện thủ tục cấp giấy chứng nhận chấp hành xong án theo khoản 4 Điều 97 Luật THAHS 2019. Như vậy, quy trình xét giảm thời hạn chấp hành án phạt cải tạo không giam giữ được thiết kế đầy đủ từ khâu rà soát, lập hồ sơ, thẩm quyền quyết định đến thi hành quyết định, thể hiện tính nhân đạo của chính sách hình sự nhưng đồng thời bảo đảm sự nghiêm minh và kiểm soát của hệ thống tư pháp.

3. Án lệ, nguyên tắc pháp lý rút ra từ trình tự, thủ tục giảm thời hạn chấp hành án 

3.1. Khảo sát án lệ, quyết định giám đốc thẩm liên quan đến giảm án cải tạo không giam giữ

Trong phạm vi dữ liệu pháp lý được truy vấn, không tìm thấy mã số Án lệ chính thức nào của Tòa án nhân dân Tối cao hoặc Quyết định Giám đốc thẩm được công bố liên quan trực tiếp và duy nhất đến việc xét giảm thời hạn chấp hành án phạt cải tạo không giam giữ. Tuy nhiên, các cơ quan tư pháp sử dụng các mẫu biểu chuẩn hóa để thực hiện việc xét giảm, ví dụ như mẫu quyết định giảm thời hạn chấp hành án phạt cải tạo không giam giữ (Mẫu số 01-THAHS) ban hành kèm theo Thông tư liên tịch 04/2021. Điều này cho thấy quy trình đã được chuẩn mực hóa về mặt thủ tục.

3.2. Nguyên tắc rút ra từ trình tự, thủ tục giảm thời hạn chấp hành án cải tạo không giam giữ

Mặc dù thiếu Án lệ trực tiếp, việc phân tích các văn bản hướng dẫn thực thi Thông tư liên tịch 04/2021 cho phép xác định các nguyên tắc pháp lý cốt lõi mà Tòa án áp dụng. Nguyên tắc chứng minh cải tạo là quan trọng nhất, theo đó Tòa án phải dựa vào các bằng chứng vật chất hợp lệ để đánh giá sự cải tạo. Tòa án sẽ tập trung thẩm tra tính đầy đủ, hợp pháp và thẩm quyền của các tài liệu hành chính do cơ quan thi hành án cung cấp; sự cải tạo tốt phải được chứng minh bằng Bản nhận xét quá trình chấp hành án hợp lệ và việc thực hiện đầy đủ nghĩa vụ dân sự (bồi thường thiệt hại), được xác nhận bằng biên lai, hóa đơn. Nếu các tài liệu này không đảm bảo tính khách quan và hợp pháp, hồ sơ sẽ bị bác bỏ.

Song song đó là nguyên tắc áp dụng tương tự các tiêu chí khoan hồng: trong việc xác định các điều kiện khoan hồng đặc biệt, các cơ quan tư pháp áp dụng các tiêu chí nhất quán giữa các hình phạt khác nhau. Ví dụ, các tiêu chí về "Mắc bệnh hiểm nghèo" và điều kiện cải tạo tốt được hướng dẫn trong Nghị quyết 02/2018/NQ-HĐTP (về án treo) được áp dụng tương tự cho án cải tạo không giam giữ. Điều này đảm bảo tính công bằng và thống nhất trong việc đánh giá nhân thân và tình trạng sức khỏe của người chấp hành án trên toàn hệ thống pháp luật hình sự.

Dưới đây là bảng tổng hợp nguyên tắc giảm án cải tạo không giam giữ:

4. Định nghĩa chuyên môn trong thi hành án hình sự

4.1. Điều kiện lập công lớn

Căn cứ theo quy định, "Lập công lớn" là một trong những lý do đặc biệt cho phép người chấp hành án được xét giảm án thêm tối đa hai lần trong năm. Để được Tòa án chấp nhận, hồ sơ bắt buộc phải có Quyết định khen thưởng hoặc Giấy xác nhận của cơ quan có thẩm quyền về việc người chấp hành án lập công. Mặc dù khái niệm "lớn" không được định lượng chi tiết trong các văn bản hướng dẫn, nó được hiểu là hành động đặc biệt giúp đỡ Nhà nước hoặc xã hội, mang lại lợi ích rõ rệt, và quan điểm áp dụng thống nhất là hành động này phải xảy ra trong thời gian người đó đang thi hành án, nhằm tạo động lực cải tạo. Việc Tòa án chấp nhận hoàn toàn văn bản khen thưởng từ cơ quan hành chính, quân sự hoặc công an cho thấy Tòa án tôn trọng và giao quyền đánh giá mức độ công trạng cho cơ quan chuyên môn đã ban hành quyết định khen thưởng.

4.2. Định nghĩa mắc bệnh hiểm nghèo

Định nghĩa về "mắc bệnh hiểm nghèo" được áp dụng nhất quán trong các văn bản hướng dẫn thi hành án hình sự, từ Nghị quyết 02/2018/NQ-HĐTP cho đến các quy định cũ hơn, nhằm đảm bảo tính thống nhất trong việc xét khoan hồng.

Theo đó, "Mắc bệnh hiểm nghèo" được định nghĩa là trường hợp người chấp hành án đang bị những căn bệnh nguy hiểm đến tính mạng, khó có phương thức chữa trị. Các văn bản đã liệt kê cụ thể các tình trạng bệnh lý nghiêm trọng như: ung thư giai đoạn cuối, xơ gan cổ chướng, lao nặng độ 4 kháng thuốc, bại liệt, suy tim độ 3, suy thận độ 4 trở lên, hoặc HIV/AIDS đang có các nhiễm trùng cơ hội, không có khả năng tự chăm sóc bản thân và có nguy cơ tử vong cao. Để được chấp nhận, bằng chứng y tế phải đảm bảo tính nghiêm trọng và xác thực, bắt buộc phải có kết luận của Hội đồng giám định y khoa hoặc bản sao bệnh án/kết luận của bệnh viện cấp tỉnh hoặc cấp quân khu trở lên.

Yêu cầu về cấp độ bệnh viện cao là một cơ chế kiểm soát nhằm đảm bảo chỉ các trường hợp bệnh lý nghiêm trọng, nguy hiểm đến tính mạng mới được xem xét khoan hồng đặc biệt. Dưới đây là bảng tổng hợp định nghĩa chuyên môn trong thi hành án hình sự: 

Kết luận

Pháp luật Việt Nam đã thiết lập một khung pháp lý rõ ràng tại Điều 63 Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung 2025, Luật Thi hành án hình sự 2019, Thông tư liên tịch 04/2021 trình tự, thủ tục giảm thời hạn chấp hành án phạt cải tạo không giam giữ để quản lý việc giảm thời hạn chấp hành án cải tạo không giam giữ. Quá trình này được kiểm soát chặt chẽ thông qua việc yêu cầu bằng chứng cải tạo cụ thể và xác nhận y tế cấp cao đối với các trường hợp khoan hồng đặc biệt. Sự chấp thuận của Tòa án phụ thuộc gần như hoàn toàn vào tính hợp lệ và nội dung của các tài liệu hành chính do chính quyền địa phương và cơ quan thi hành án lập ra (ví dụ: Bản nhận xét phải do Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp xã ký), cũng như sự minh bạch trong việc thực hiện nghĩa vụ bồi thường dân sự. Việc thiếu án lệ trực tiếp về cải tạo không giam giữ cho thấy Tòa án đang dựa chủ yếu vào nguyên tắc thủ tục và các nguyên tắc chung về khoan hồng áp dụng tương tự từ các hình phạt khác.

Mọi vướng mắc bạn vui lòng trao đổi trực tiếp với bộ phận luật sư tư vấn pháp luật trực tuyến qua tổng đài 24/7 gọi số: 1900.6162 hoặc gửi qua email  để nhận được sự tư vấn, hỗ trợ từ Luật Minh Khuê.

Rất mong nhận được sự hợp tác!

Trân trọng./.