Quyền và nghĩa vụ của người bị kết án cải tạo không giam giữ?

Hình phạt Cải tạo không giam giữ (CTKGG) là một chế tài hình sự quan trọng, thể hiện sâu sắc chính sách nhân đạo và ưu tiên tái hòa nhập cộng đồng của Nhà nước Việt Nam. Thay vì cách ly người phạm tội khỏi xã hội, CTKGG cho phép họ chấp hành án tại nơi cư trú hoặc nơi làm việc, duy trì cuộc sống bình thường trong sự giám sát. Các quyền lợi được bảo đảm và các nghĩa vụ pháp lý bắt buộc mà người bị kết án CTKGG phải tuân thủ quy định dựa trên pháp luật mới nhất là Luật Thi hành án hình sự năm 2019 sửa đổi, bổ sung 2025 và các văn bản hướng dẫn chi tiết (như Thông tư liên tịch số 04/2025/TTLT-BCA-VKSNDTC-TANDTC), tập trung làm rõ các quy định về nghĩa vụ tuân thủ, nghĩa vụ tài chính, cơ chế giám sát và các thủ tục khoan hồng.

1. Cơ sở pháp lý, bản chất về thi hành án Cải tạo không giam giữ

Hình phạt Cải tạo không giam giữ (CTKGG) là một hình phạt chính được quy định trong Bộ luật Hình sự (BLHS), áp dụng đối với người phạm tội ít nghiêm trọng hoặc phạm tội nghiêm trọng. Thời hạn áp dụng hình phạt này tối đa là ba năm. Việc áp dụng CTKGG chỉ được thực hiện khi người phạm tội đang có nơi làm việc ổn định hoặc có nơi thường trú rõ ràng, và Tòa án xét thấy việc cách ly người phạm tội khỏi xã hội là không cần thiết.

Hình phạt CTKGG được coi là sự thể hiện rõ nét quan điểm nhân đạo và chính sách hình sự ưu tiên tái hòa nhập cộng đồng của Đảng và Nhà nước Việt Nam. Mục tiêu của hình phạt này là tạo điều kiện để người bị kết án tự giáo dục, cải tạo và trở thành người có ích cho xã hội mà không cần phải chấp hành án tại cơ sở giam giữ.

Về cơ chế thi hành, án phạt CTKGG là sự kết hợp của nhiều biện pháp, bao gồm việc cơ quan, người có thẩm quyền thực hiện giám sát, giáo dục người chấp hành án tại nơi cư trú, nơi làm việc, hoặc nơi học tập. Đồng thời, hình phạt này còn bao gồm việc khấu trừ một phần thu nhập của người bị kết án sung quỹ nhà nước và giám sát việc thực hiện một số công việc lao động phục vụ cộng đồng theo bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật của Tòa án.

Cơ sở pháp lý tối cao điều chỉnh việc thi hành án CTKGG là Luật Thi hành án hình sự năm 2019 được sửa đổi, bổ sung 2025 (LTHAHS). Để chi tiết hóa thủ tục thi hành án, đặc biệt là quy trình giảm và miễn chấp hành án, Thông tư liên tịch số 04/2025/TTLT-BCA-VKSNDTC-TANDTC, ban hành đóng vai trò quan trọng trong quá trình thi hành án hình sự quy định chi tiết vai trò của Tòa án, Viện kiểm sát trong các quyết định quan trọng (giảm, miễn án) cho thấy sự tăng cường kiểm soát của cơ quan tư pháp đối với quá trình trừng phạt. Sự thay đổi này nhằm đảm bảo tính khách quan và minh bạch cao hơn so với việc chỉ giao cho cơ quan hành chính hoặc công an quyết định.

2. Quyền và nghĩa vụ pháp lý của người bị kết án CTKGG

2.1. Quyền của người bị kết án cải tạo không giam giữ 

Người chấp hành án CTKGG, dù đang chịu hình phạt, vẫn được đảm bảo một loạt các quyền lợi nhằm duy trì cuộc sống bình thường và tạo điều kiện thuận lợi cho việc tái hòa nhập. Tuy nhiên, Luật Thi hành án hình sự không quy định riêng một điều khoản nào quy định quyền của người bị kết án cải tạo không giam giữ, mà được thể hiện thông qua một số điều trong hoạt động, quá trình thi hành án cải tạo không giam giữ như: Điều 101 quy định việc lao động, học tập của người chấp hành án phạt cải tạo không giam giữ; Điều 102 quy định giảm thời hạn chấp hành án phạt cải tạo không giam giữ; Điều 104 quy định thủ tục miễn chấp hành án phạt cải tạo không giam giữ;. 

Thứ nhất, căn cứ Điều 101 LTHAHS người chấp hành án được bảo đảm đầy đủ các quyền liên quan đến lao động, học tập và hưởng chế độ an sinh. Nếu họ vẫn được cơ quan, tổ chức cho tiếp tục làm việc thì được bố trí công việc phù hợp, hưởng lương và các chế độ tương ứng, đồng thời thời gian cải tạo vẫn được tính vào thời gian công tác hoặc tại ngũ. Người được cơ sở giáo dục tiếp nhận cũng được hưởng các quyền lợi học tập theo quy chế; còn người không có việc làm thì được UBND cấp xã hỗ trợ tìm kiếm việc phù hợp. Trong mọi trường hợp, họ vẫn được hưởng các chế độ ưu đãi hoặc bảo hiểm xã hội khi thuộc diện luật định, và nếu phải thực hiện lao động phục vụ cộng đồng thì được bảo đảm quy trình, thủ tục rõ ràng, minh bạch.

Thứ hai, căn cứ Điều 102 LTHAHS người chấp hành án có quyền được xét giảm thời hạn chấp hành án khi đáp ứng các điều kiện pháp luật. Họ có thể được giảm án nếu đã chấp hành một phần thời hạn, thực hiện tốt nghĩa vụ, tích cực lao động, học tập, có thành tích hoặc bồi thường một phần nghĩa vụ dân sự. Mỗi năm được xét giảm một lần, mỗi lần từ ba đến chín tháng, và có thể giảm nhiều lần nhưng vẫn phải bảo đảm mức tối thiểu thời gian thực tế chấp hành. Ngoài ra, họ còn được hưởng chính sách khoan hồng rộng hơn nếu lập công, quá già yếu, hoặc bị bệnh hiểm nghèo; đặc biệt là người dưới 18 tuổi có thể được giảm ngay hoặc giảm toàn bộ phần án còn lại trong những trường hợp được ưu tiên.

Do đó, nếu chấp hành tốt, người bị kết án có thể được đề nghị xét giảm thời hạn chấp hành án. Theo quy định, người đã chấp hành được hai phần năm mức án có thể được xem xét giảm hết thời hạn còn lại nếu đáp ứng đủ các điều kiện khác.

Thứ ba, căn cứ Điều 104 LTHAHS người chấp hành án có quyền được xem xét miễn chấp hành phần thời gian án còn lại khi có căn cứ nhân đạo hoặc lập công. Viện kiểm sát có trách nhiệm lập hồ sơ và đề nghị Tòa án xem xét miễn án dựa trên đơn xin miễn, tài liệu xác nhận lập công, bệnh hiểm nghèo hoặc hoàn cảnh khó khăn. Tòa án phải giải quyết hồ sơ trong thời hạn mười lăm ngày, tổ chức phiên họp với sự tham gia của Kiểm sát viên và ban hành quyết định miễn án nếu đủ điều kiện. Quyết định này được gửi cho người chấp hành án và các cơ quan liên quan, bảo đảm xác lập rõ ràng việc chấm dứt nghĩa vụ chấp hành án và tạo điều kiện cho họ sớm tái hòa nhập xã hội.

Do đó, Người bị kết án có quyền đề nghị xét miễn chấp hành án còn lại khi thuộc các trường hợp đặc biệt như lập công, mắc bệnh hiểm nghèo, hoặc có hoàn cảnh gia đình đặc biệt khó khăn sau khi chấp hành tốt. Việc xét miễn chấp hành án được thực hiện theo thủ tục nghiêm ngặt, với vai trò chủ động của Viện Kiểm sát và Tòa án.

Ngoài ra, các quyền dân sự cơ bản của người bị kết án được bảo vệ an toàn tính mạng, thân thể, tài sản, và được tôn trọng danh dự, nhân phẩm. Họ cũng được phổ biến các quyền và nghĩa vụ của mình, cùng với nội quy của nơi cư trú/làm việc.

Người bị kết án vẫn được quyền thực hiện các giao dịch dân sự, có thể tự mình thực hiện hoặc thông qua người đại diện hợp pháp theo quy định của pháp luật. Họ được hưởng các chế độ về ăn, ở, chăm sóc y tế, sinh hoạt tinh thần, gửi/nhận thư, quà, và được yêu cầu trả tự do khi đã chấp hành xong án phạt. Họ cũng có quyền khiếu nại, tố cáo hành vi vi phạm pháp luật và được hưởng các chế độ, chính sách nếu thuộc đối tượng được hưởng (ví dụ: bảo hiểm xã hội, người có công với cách mạng).

Một cơ chế bảo vệ quyền lợi đặc biệt quan trọng là việc pháp luật nghiêm cấm các cơ quan giám sát, giáo dục đặt thêm bất kỳ nghĩa vụ hoặc hạn chế nào khác đối với người bị kết án ngoài những gì đã được pháp luật và bản án của Tòa án quy định. Điều này ngăn chặn sự tùy tiện và đảm bảo rằng quyền tự do cá nhân chỉ bị hạn chế trong phạm vi cần thiết cho việc thi hành án.

2.2. Nghĩa vụ của người bị kết án cải tạo không giam giữ 

Nghĩa vụ của người bị kết án CTKGG là trọng tâm của hình phạt, được quy định cụ thể tại Điều 99 Luật Thi hành án hình sự 2019 sửa đổi, bổ sung 2025 nhằm đảm bảo tính nghiêm minh và hiệu quả cải tạo. Các nghĩa vụ bao gồm:

- Thứ nhất, Nghĩa vụ về trình diện và cam kết (khoản 1 và 6)

• Có mặt theo giấy triệu tập và cam kết việc chấp hành án theo quy định tại khoản 1 Điều 97 của Luật này.
• Có mặt theo yêu cầu của Ủy ban nhân dân cấp xã, đơn vị quân đội được giao giám sát, giáo dục, cơ quan thi hành án hình sự Công an cấp huyện, cơ quan thi hành án hình sự cấp quân khu.

-Thứ hai, Nghĩa vụ tuân thủ và cải tạo (khoản 2 và 5)

Chấp hành nghiêm chỉnh cam kết tuân thủ pháp luật, thực hiện đầy đủ nghĩa vụ công dân, nội quy, quy chế của nơi cư trú, nơi làm việc; tích cực tham gia lao động, học tập; chấp hành đầy đủ nghĩa vụ bồi thường thiệt hại, các hình phạt bổ sung theo bản án của Tòa án.

Yêu cầu tích cực tham gia lao động, học tập là bắt buộc nhằm đảm bảo người bị kết án duy trì khả năng tái hòa nhập cộng đồng và thể hiện sự cố gắng cải tạo. Người bị kết án cũng phải chấp hành đầy đủ nghĩa vụ bồi thường thiệt hại và các hình phạt bổ sung khác theo bản án của Tòa án.

Chấp hành quy định tại Điều 100 của Luật này (Điều 100 quy định về việc vắng mặt tại nơi cư trú/làm việc).

-Thứ ba, Nghĩa vụ tài chính và phục vụ cộng đồng (khoản 3)

Thực hiện nghĩa vụ nộp phần thu nhập bị khấu trừ; thực hiện một số công việc lao động phục vụ cộng đồng theo quy định của pháp luật.

Nghĩa vụ nộp phần thu nhập bị khấu trừ là một yếu tố cưỡng chế tài chính quan trọng. Người bị kết án phải chịu khấu trừ một phần thu nhập, với mức từ 5% đến 20%, để sung vào công quỹ nhà nước. Việc khấu trừ này là bắt buộc trong thời gian chấp hành án. Tuy nhiên, pháp luật cho phép Tòa án miễn việc khấu trừ thu nhập trong "trường hợp đặc biệt," nhưng điều kiện là phải ghi rõ lý do trong bản án. Việc miễn khấu trừ tùy tiện chỉ dựa trên lý do không có thu nhập ổn định làm giảm tính cưỡng chế và ý nghĩa trừng phạt của hình phạt CTKGG. Để đảm bảo tính công bằng và hiệu quả, cơ quan chức năng cần ban hành hướng dẫn cụ thể hơn về "trường hợp đặc biệt" được miễn khấu trừ thu nhập.

- Thứ tư, Nghĩa vụ chịu giám sát và báo cáo (khoản 4 và 7)

Chịu sự giám sát, giáo dục của Ủy ban nhân dân cấp xã, đơn vị quân đội được giao giám sát, giáo dục, cơ quan thi hành án hình sự Công an cấp huyện, cơ quan thi hành án hình sự cấp quân khu nơi cư trú, nơi làm việc.

Hằng tháng phải nộp bản tự nhận xét về việc thực hiện nghĩa vụ chấp hành án cho Ủy ban nhân dân cấp xã, đơn vị quân đội được giao giám sát, giáo dục, trừ trường hợp quy định tại khoản 1 Điều 100 của Luật này.

Việc yêu cầu nộp bản tự nhận xét hằng tháng đóng vai trò là cơ chế tự kiểm điểm và là căn cứ quan trọng để cơ quan giám sát đánh giá mức độ tiến bộ, sự hối cải của người chấp hành án, làm cơ sở cho việc xem xét các cơ chế khoan hồng.

Từ những phân tích trên có thể thấy rằng hệ thống nghĩa vụ áp dụng đối với người bị kết án cải tạo không giam giữ được thiết kế với tính chặt chẽ, toàn diện và có mục đích rõ ràng. Các nghĩa vụ này không chỉ bảo đảm tính nghiêm minh của pháp luật mà còn tạo ra khuôn khổ ràng buộc để người chấp hành án tự giác cải tạo, duy trì kỷ luật và hướng tới tái hòa nhập cộng đồng. Việc kết hợp giữa nghĩa vụ trình diện, tuân thủ pháp luật, thực hiện lao động, học tập, nghĩa vụ tài chính và cơ chế giám sát – tự đánh giá đã hình thành một cấu trúc vừa mang tính cưỡng chế, vừa mang tính giáo dục. Tuy nhiên, để bảo đảm tính công bằng và hiệu quả trong áp dụng, đặc biệt là nghĩa vụ khấu trừ thu nhập, cơ quan có thẩm quyền cần có hướng dẫn cụ thể và thống nhất hơn. Nhìn chung, các quy định này góp phần quan trọng vào việc đạt được mục tiêu cải tạo, phòng ngừa và hỗ trợ người bị kết án xây dựng lại cuộc sống một cách lành mạnh, bền vững.

3. Thủ tục xét khoan hồng và hậu quả pháp lý khi vi phạm 

Thủ tục xét giảm và miễn chấp hành án là yếu tố then chốt, được chi tiết hóa trong Thông tư liên tịch 04/2025/TTLT-BCA-VKSNDTC-TANDTC, đảm bảo tính chặt chẽ về mặt tố tụng.

3.1. Trình tự thủ tục giảm thời hạn chấp hành án

Việc đề nghị giảm thời hạn chấp hành án CTKGG phải tuân thủ trình tự sau:

Chuẩn bị hồ sơ: Ủy ban nhân dân cấp xã hoặc đơn vị quân đội được giao giám sát, giáo dục rà soát người đủ điều kiện và báo cáo cơ quan thi hành án hình sự Công an cấp huyện/quân khu kèm theo các tài liệu chứng minh (đơn đề nghị, bản sao bản án, văn bản đề nghị của cơ quan giám sát, chứng cứ lập công, hoặc kết luận về bệnh hiểm nghèo).

Thời hạn lập hồ sơ: Trong thời hạn 07 ngày kể từ ngày nhận được báo cáo, cơ quan thi hành án hình sự phải lập hồ sơ và có văn bản đề nghị giảm thời hạn chấp hành án gửi đến Tòa án và Viện kiểm sát cùng cấp.

Thủ tục xét quyết định tại Tòa án: Tòa án có thẩm quyền sẽ tổ chức phiên họp để xét, quyết định giảm thời hạn chấp hành án theo quy định tại khoản 4 Điều 103 Luật THAHS. Tòa án phải thông báo bằng văn bản cho Viện kiểm sát cùng cấp biết chậm nhất 03 ngày trước khi mở phiên họp để cử Kiểm sát viên tham dự.

3.2. Trình tự thủ tục miễn chấp hành án

Thủ tục miễn chấp hành án còn lại được kiểm soát chặt chẽ hơn, với vai trò trung tâm là Viện kiểm sát:

Chủ thể đề nghị: Viện kiểm sát nhân dân cấp huyện hoặc Viện kiểm sát quân sự khu vực nơi người chấp hành án đang cư trú, làm việc, tự mình hoặc theo đề nghị của cơ quan thi hành án hình sự Công an cấp huyện, cơ quan thi hành án hình sự cấp quân khu xem xét, lập hồ sơ đề nghị Tòa án cùng cấp xét miễn chấp hành án, dựa trên các căn cứ: lập công, mắc bệnh hiểm nghèo, hoặc có hoàn cảnh gia đình đặc biệt khó khăn sau khi chấp hành tốt.

Hồ sơ đề nghị: Hồ sơ phải bao gồm đơn đề nghị, bản án, văn bản đề nghị của Viện trưởng Viện kiểm sát (và của cơ quan thi hành án hình sự nếu có đề nghị), cùng với các tài liệu chứng minh điều kiện đặc biệt. Đối với trường hợp bệnh hiểm nghèo, Thông tư liên tịch 04/2025/TTLT-BCA-VKSNDTC-TANDTC quy định chi tiết phải có kết luận của Hội đồng giám định y khoa hoặc bệnh viện cấp tỉnh/quân khu trở lên, bao gồm cả các trường hợp nhiễm HIV đã chuyển giai đoạn lâm sàng IV.

Thủ tục xét quyết định: Trong thời hạn 15 ngày kể từ ngày nhận đủ hồ sơ, Chánh án Tòa án phải thành lập Hội đồng gồm 03 Thẩm phán và tổ chức phiên họp. Phiên họp này bắt buộc có sự tham gia của Kiểm sát viên Viện kiểm sát cùng cấp.

3.3. Chuyển đổi hình phạt và hậu quả vi phạm nghiêm trọng

Để đảm bảo tính nghiêm minh của hình phạt và xử lý những trường hợp cố ý chống đối, pháp luật quy định cơ chế chuyển đổi hình phạt:

Nếu người bị kết án CTKGG cố ý vi phạm nghĩa vụ chấp hành án hoặc tái phạm, họ có thể bị Tòa án xem xét quyết định chuyển hình phạt CTKGG sang hình phạt tù có thời hạn. Đây là cơ chế răn đe cuối cùng, nhấn mạnh rằng việc không bị giam giữ đi kèm với trách nhiệm cải tạo nghiêm túc tại cộng đồng.

Kết luận 

Pháp luật Việt Nam về thi hành án phạt CTKGG, đặc biệt là Luật THAHS 2019 sửa đổi, bổ sung 2025 và Thông tư liên tịch 04/2025/TTLT-BCA-VKSNDTC-TANDTC, đã tạo ra một khuôn khổ pháp lý chi tiết, nhân đạo và có tính kiểm soát tư pháp cao đối với quyền và nghĩa vụ của người bị kết án. Hệ thống này đảm bảo rằng người bị kết án vẫn được duy trì các quyền dân sự, được tính thời gian công tác, và có cơ hội được khoan hồng nếu có sự cải tạo tích cực. Tuy nhiên, hiệu quả thực tế của hình phạt đang bị ảnh hưởng bởi việc thi hành không đồng bộ các nghĩa vụ tài chính. Sự thiếu rõ ràng trong việc định nghĩa "trường hợp đặc biệt" để miễn khấu trừ thu nhập đã dẫn đến việc Tòa án áp dụng tùy tiện, làm suy giảm tính cưỡng chế và hiệu quả răn đe của hình phạt tài chính.

Trên đây là tư vấn của chúng tôi. Nếu còn vướng mắc, chưa rõ hoặc cần hỗ trợ pháp lý khác bạn vui lòng liên hệ bộ phận tư vấn pháp luật trực tuyến qua tổng đài điện thoại gọi ngay số: 1900 6162 để được giải đáp.